Загрузил Doniyor Bekchanov

Уз тарихи 1 курс мажмуа кузги mamun sirtqi

Реклама
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI
“MA‘MUN-UNIVERSITETI” NTM
“O‘ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN
O‘QUV MATERIALLARI
Xiva-2022
1-Mavzu: Kirish. O’zbеkiston tarixi fanining prеdmеti, maqsadi, vazifalari,
manba va asoslari.
Reja:
1.1. O‘zbekiston tarixi fanining ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o‘rni. Fanning
maqsadi, vazifalari va ahamiyati.
1.2. O‘zbekiston tarixi fanining nazariy-uslubiy asoslari va dolzarb
masalalari.
1.3. O‘zbekistonning qadimgi va o‘rta asrlar tarixini davrlashtirish. Jahon
tarixini davrlashtirish to‘g‘risidagi nazariyalar.
1.4. Manbashunoslik va tarixshunoslik masalalari.
1.1. O‘zbekiston tarixi fanining ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o‘rni
Fanning maqsadi, vazifalari va ahamiyati
Tarix fani orqali insoniyatning paydo bo‘lishi, ibtidoiy jamiyatning
rivojlanishi xususiyatlarini, moddiy va ma’naviy madaniyatning taraqqiyoti,
sivilizatsiyaning vujudga kelishi, etnomadaniy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy munosabatlardagi davriy o‘zgarishlarning omillari va boshqa ko‘pdan-ko‘p
voqea-hodisalarning sabablari hamda mazmun-mohiyati o‘rganiladi. O‘zbekiston
tarixi jahon tarixining ajralmas qismidir. Bir umumiy geografik mintaqa – O‘rta
Osiyoda qadimdan yashab kelgan qo‘shni qabila va elatlarni bir-biriga yaqin
bo‘lgan madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar, o‘zaro aloqalar, umumiy madaniy
va etnik ildizlar birlashtirib turgan. O‘rta Osiyo jahon sivilizatsiyasi va insoniyat
madaniyati tarixining maskanlaridan biridir.
Tarixni o‘rganish nafaqat ilmiy, ma’rifiy, balki chuqur ma’naviyruhiy
ahamiyatga ega bo‘lib, har birimizda o‘zimiz tug‘ilgan va yashayotgan ona zamin
bilan mustahkam aloqadorlik hissini rivojlantiradi. Vatan tushunchasi tarixiy
xotira, tarixiy ong asosida shakllanadi. Oliy ta’lim tizimida «O‘zbekiston tarixi»
fanini har tomonlama hamda chuqur o‘qitish maqsadida bir qator yangi avlod
o‘quv dasturlari, o‘quv qo‘llanmalar va darsliklar yaratilib, bu boradagi ilmiy
tadqiqotlar natijalari o‘quv jarayoniga bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Mazkur darsliklarni sinovdan o‘tkazish jarayoni ularning ayrimlari
«O‘zbekiston tarixi» fanini o‘rganish-o‘rgatishda sifat jihatdan yangi darajaga
ko‘tarilganini ko‘rsatmoqda.
Tarixiy haqiqat to‘la ro‘yobga chiqishi va haqqoniy tarix yozilishida tarix
fanining predmeti va obyektini to‘g‘ri belgilash dolzarb ahamiyatga ega. zero,
fanning o‘rganish predmeti va obyekti aniq bo‘lmasa, uning oldidagi vazifa noaniq
bo‘lib, maqsadga erishish mushkul. bunday holat o‘quv jarayoni samaradorligiga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston tarixi fani boshqa ijtimoy fanlaridan farqli o‘laroq
mustaqil fan. Shuningdek, u fanlar orasida alohida o‘z o‘rni va mavqega ega. U
barcha fanlar tarixini ham o‘z ichiga olgan holda, ularning rivojiga katta ta’sir
etadi. bu holat fanning o‘rganish vazifasida to‘la namoyon bo‘lmog‘i kerak. Tarix
fani o‘z xususiyatiga ko‘ra, o‘zining diqqat e’tiborini o‘tmishga va zamonaviy
jarayonlarga qaratadi, undan saboq berishga va xulosa chiqarishga xizmat qiladi.
Tarixiy voqea va hodisalar qat’iy aniqlikda, davriy ketma-ketlik – xronologik
asosda o‘rganiladi. Shuningdek, tarixiy voqea va hodisalar, hujjat va dalillarning
haqiqiyligi va haqiqiy emasligi, ular qachon va qayerda, qanday tarixiy muhit va
sharoitlarda tarixan voqe bo‘lganligi aniqlanadi. Va nihoyat, o‘tmish
voqeliklarining muayyan sabab va oqibatlari, ularning aniq shakl-shamoyillari va
holati aniqlanadi.
O‘zbekiston tarixi fani o‘tmishdagi iqtisodiy-ijtimoiy hayotning ahvoli,
rivojlanishi xususiyatlari va tanazzulining sabablari hamda oqibatlarini o‘rganadi,
ulardan kelajak uchun saboq va xulosa chiqaradi bu esa kelajak avlodlar uchun
dasturulamal bo‘ladi.
O‘zbekiston tarixi fani ko‘p qirralik va xilma-xillik xususiyatiga ega.
U jamiyat taraqqiyoti va inqirozlarining faqat bir tomoninigina emas,
balki jamiyatning barcha tomonlarini uzviy o‘zaro bog‘liqlikda, bir butunlikda
o‘rganadi. O‘zbekiston tarixi fani, mamlakatimizning hududida eng qadimgi
davrlardan to hozirgacha kechgan voqeliklar, insoniyat hayoti va jamiyatning
asosiy xususiyatlarini tahlil qiladi. Uning o‘rganish predmetiga esa mana shu
makondagi turli voqea va hodisalar, ulardagi umumiy aloqadorlik va yaxlit birlik
hamda qonuniyatlar hodisasi va jarayonlar, umuman, insonning yaratuvchanlik
faoliyati kiradi.
O‘tgan tarixiy-madaniy jarayonlar, voqealar va hodisalarni xalq hamda
tarixiy shaxslar faoliyatisiz tasavvur etish mushkul. Tarix fanining asosiy maqsadi
– o‘tmish voqeliklarini anglash, ulardan tegishli saboqlar chiqarish, hushyorlik va
ogohlikka, vayronkor g‘oyalarga qarshi turishga undovchi, milliy birlik, hamkorlik
va bag‘rikenglikka chaqiruvchi g‘oyalarni targ‘ib etishdir. Ezgulik va
bunyodkorlikka intilgan o‘tmish ajdodlarimiz bilan bugungi avlod o‘rtasidagi
bog‘liqlikni unutmasdan insonparvarlik qadriyatlarini yanada mustahkamlash
milliy taraqqiyotning asosiy kafolati hisoblanadi.
Tarixning ibtidoiy bosqichi jarayonlari sivilizatsiya, davlat va jamiyat
taraqqiyoti natijasi ekanligini, urbanizatsiya va madaniyat, turli-tuman o‘zaro
aloqalar, muhim voqealar hisoblanishini, tarixning taraqqiyot bosqichida fan,
texnika va madaniyat, axborotlar o‘zlashtira borishini hamda ularning jamiyat
rivojiga bog‘liqligini va nihoyat, o‘zbek xalqiga mos bo‘lgan mustaqil taraqqiyot
yo‘li tamoyillarini anglash ham O‘zbekiston tarixi fanining asosiy maqsadlari
hisoblanadi.
Har qanday fanda bo‘lgani kabi O‘zbekiston tarixi fanining vazifalarini
quyidagicha belgilash mumkin:
1. Tarixni manbalar asosida o‘rganib, xolislik va haqqoniylik mezonlariga tayanib
o‘qituvchi va talabalarga tarixiy rivojlanish qonuniyatlarini yetkazish.
2. Fandagi dalillar va ularning umumlashmasiga asosiy e’tibor qaratib, qiyosiy
tahlilni amalga oshirish.
3. zamon talablaridan kelib chiqib, imkoniyat darajasida fandagi
innovatsiyalarni doimiy ravishda jalb etish.
4. Turli davrlardagi jamiyat taraqqiyotining turg‘unlik, inqiroz va
taraqqiyot bosqichlari sabablarini ochib berish.
5. Fandagi ilmiy asoslangan yangi nazariyalarni tahlil va umumlashtirish uslubi
asosida o‘quv jarayoniga joriy etish.
6. Tarixning harakatlanuvchi omillarini talabalarga ko‘rsatib berish.
7. Davlat va jamiyat taraqqiyotida mustaqillikni mustahkamlash hamda saqlash
omili bo‘lgan komil insonni tarbiyalashda tarixning rolini asoslab berish.
8. Talabalar va bo‘lajak mutaxassis kadrlarga chuqur milliy va umuminsoniy
tarixiy, ilmiy-nazariy dunyoqarashni singdirish.
9. Yoshlarda milliy tafakkur, g‘urur va o‘zlikni anglash, vijdon va umuminsoniy
barkamollikni tarbiyalash.
10. Yosh avlodda vatanparvarlik va milliy jasoratni, millat va Vatanga sadiqlikni
rivojlantirish.
11. Talabalarga milliy va tarixiy qadriyatlarni e’zozlash, asrab-avaylash ruhini
singdirish, ularda yuksak axloqiy fazilatlar (halollik, poklik, odillik, rostgo‘ylik,
mehnatsevarlik, kamtarinlik, imon va e’tiqod)ni tarbiyalash.
12. Yoshlarni Vatan va xalq, millat, ota-ona va farzand, tabiat va
jamiyat oldidagi muqaddas burchlarni chuqur his etish va ularga sadoqatlik ruhida
kamol toptirish.
Elatlar va xalqlar, millatlar va davlatlarga taalluqli murakkab ijtimoiysiyosiy iqtisodiy va madaniy jarayonlar tarixda o‘z aksini topadi.
Har bir voqea va hodisa inson (yoki uning bir guruhi) xatti-harakati, uning
ko‘zlagan ma’lum maqsadga intilishi jarayonida sodir bo‘ladi. O‘zbekiston tarixi
fanining o‘rganish makoni – obyekti yurtimiz tarixi va madaniyatidir. Tarixiy
obyektga nisbatan O‘zbekiston tarixi fanining maqsadi, vazifasi, yo‘nalishi va
harakat doirasi yoki chegarasi belgilanadi. Ma’lum bir ma’noda obyekt bilan
predmet bir-biriga juda yaqin tushuncha bo‘lsa-da, ular tarix fanida tutgan o‘rni va
vazifasi bilan farqlanadi. Obyekt aniq tarixiy davr, makon, zamon va geografik
mintaqaviy chegaralar, ma’lum bir xalq, millat va mamlakat tarixi bilan bog‘liq
bo‘lib, ma’lum hudud doirasidagi voqea va hodisalarn bir yaxlitlikda o‘z ichiga
oladi. Predmet esa mana shu bir butun obyekt ichidagi aniq siyosiy, tarixiymadaniy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlardan iborat bo‘ladi.
O‘zbekiston tarixi fani ijtimoiy-siyosiy, umuminsoniy fan bo‘lib, inson va
millat o‘z o‘tmishini bilishi, o‘zligini anglashi hamda kelajagini belgilashida asosiy
dasturulamal hisoblanadi. Shu bilan birga, u ijtimoiy-siyosiy hayot sohasidagi
yagona fan ham emas. Jamiyat, insoniyat va tabiatning o‘tmishini o‘rganuvchi
boshqa soha fanlari ham bor. Masalan, arxeologiya, etnologiya, antropologiya,
demografiya, madaniyat, iqtisodiyot va boshqa fanlar shular jumlasidandir. Ammo
bu fanlarning hammasi ham, tabiat, jamiyat ham avvalo, katta tarixda
aks etadi. Soha tarixi fanlari ham tarix fanining o‘rganish obyekti va
predmeti hisoblanadi.
Tarix fani boshqa, ayniqsa, ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan mustahkam va
uzviy aloqa birligida rivojlanadi. Shuning uchun ham, tarixchilar falsafani,
adabiyot va tilni, dinshunoslikni va boshqa fanlarni, ayniqsa ularning tarixiy
jihatlarini bilmay turib, haqqoniy tarixni to‘la yoritib berolmaydilar. Tarix bilan
boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlarning o‘rganish obyekti bitta, ya’ni jamiyatdir.
Predmeti esa inson va jamiyatdir. Shuning uchun ham boshqa fanlar tarix fani
taraqqiyotiga, tarixiy haqiqatning ro‘yobga chiqishiga bevosita yordam beradi.
Shuningdek, tarix fani ham boshqa soha fanlari rivojiga katta ta’sir etadi. Ammo,
tarix ularni, shuningdek ijtimoiy-gumanitar fanlarning ham tarixidir.
Tarix fani, ya’ni Vatan tarixi – millat va ona yurt kelajagining ravnaq
topishida muhim ahamiyatga ega. Masalaning mohiyati shundaki, birinchidan,
ijtimoiy-gumanitar fanlarning rivojlanishi har jihatdan tarix fanining naqadar
haqqoniy bo‘lishiga bog‘liqdir. Ikkinchidan, tarix falsafasi qanchalik to‘la va ravon
yuzaga chiqsa, boshqa ijtimoiy-gumanitar fanlarning mazmun va mohiyati hamda
ta’sirchanligi ham shuncha yuksak darajada bo‘ladi.
Tarix falsafasi deganda, tarix ya’ni, o‘tmish tajribasi va sabog‘idan to‘g‘ri
xulosa chiqara olish tushuniladi. boshqacha aytganda, o‘tmish – tarixga qarab,
kelajakni his etish, ko‘ra bilish va to‘g‘ri belgilay olish ham tarix falsafasini
anglashni bildiradi.
Insonning shaxsiy manfaat va ehtiyojlari, qolaversa, uning qobiliyati va
iste’dodi, voqealarni teran idrok etishi tarix falsafasini anglab yetishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Aynan shu nuqtayi nazardan olib qaraganda, inson aql-idroki,
uning tafakkur darajasi, hayotiy falsafasi, jamiyat taraqqiyoti yo‘lidagi barcha sa’yharakatlari va intilishlari ma’lum millat va jamiyat mentalitetini belgilab beradi.
Mana shu mentalitet millat yoki xalqning umummadaniy-ma’naviy darajasi, aqlidroki va tafakkur maydonining salohiyatiga qarab o‘ziga xos mazmun-mohiyat
kasb etadi. Tarix esa, ana shu o‘ta murakkab, o‘ta ziddiyatli, shu bilan birga
nihoyatda qudratli ruhiyat va faoliyat orqali xotiraga aylanadi.
O‘zbekiston tarixi fanining nazariy-uslubiy asoslari,
usullari va dolzarb masalalari.
Har qanday fan kabi O‘zbekiston tarixi fani ham o‘zining metodologik
ilmiy-nazariy asoslari va tamoyillariga ega. bular O‘zbekiston tarixi fanining
asosini tashkil etib, uning rivojlanishi, jamiyat va xalq manfaati yo‘lidagi nufuzini
ortib borishi uchun o‘ta muhim ahamiyatga ega. Ilmiy-nazariy tamoyillar Vatan
tarixining haqqoniy yozilishi, tarixiy haqiqatni yuzaga chiqishiga xizmat qiladi.
Agar tarix insoniyat yashab rivojlanishi uchun ijtimoiy zaruriyat va ma’naviyma’rifiy ehtiyoj bo‘lsa, tarix fani bu ehtiyojlarni ro‘yobga chiqishi uchun mas’ul
bo‘lgan yuksak intellektual, ilmiy-amaliy faoliyatdir. Buning samarali bo‘lishi,
ya’ni tarix fani rivojlanishida uslubiy ilmiy g‘oya va nazariyalarning tamoyillari
tarixning mazmun va mohiyati hamda falsafasini chuqurroq ochib berishga,
shuningdek, tarix fanining maqsad va vazifasini to‘laroq ro‘yobga chiqishiga
bevosita yordam beradi.
O‘zbekiston tarixi fanining metodologik ilmiy-nazariy asoslari, g‘oya
va ta’limotlari nimalardan iborat bo‘lishi o‘ta muhim masala hisoblanadi. «Tarix»
moziyni o‘rganish haqidagi fan bo‘lib, ilmiy atama sifatida ikki o‘zaro
aloqadorlikdagi tushunchani ifodalaydi. birinchidan, tarix jamiyat taraqqiyoti
to‘g‘risidagi fan. Uning mavzusi kishilik jamiyati o‘tmishining, turli-tuman
sohalardagi taraqqiyoti va o‘zgarib borish jarayonini o‘rganishdan iboratdir.
Ikkinchidan, tarix bu insoniyat to‘g‘risidagi fan bo‘lib, jamiyatning o‘tmishini
tadqiqot yo‘li bilan aniqlab, o‘tmishda inson tomonidan yaratilgan, uning zakovati
1.2.
natijalari bo‘lgan jarayonlarini tadqiq etish va bizgacha bo‘lgan davrni
o‘rganib, kelajak avlodga yetkazadigan fandir.
Tarixshunoslikdan ma’lumki, tarixiy jarayon tarix qonunlari bilan
asoslanadi. Tarix fanining asosiy tayanch tushunchasini tarixiy asos va tarixiy
manba, tarixiy makon va tarixiy zamon tashkil etadi. Tarix fanini o‘rganishdagi
eng dolzarb muammo – tarixiy voqelik va tarixiy manbalar bo‘lib, mana shu ikki
muammoga tom ma’noda ilmiy yondashish tarix fanining nazariyasi va
metodologiyasini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunonchi, har bir fanda
bo‘lganidek, tarix, jumladan O‘zbekiston tarixi fanida ham o‘zining nazariyasi va
metodologiyasi mavjud. nazariya – ilmiy bilimlar yig‘indisi va boshqa fanlar bilan
mavjud bo‘lgan aloqadorlikni bilish jarayonidir.
Tarixchi olimlar tarixning o‘rganish obyekti (ma’lum mavzu) hamda
evolyutsiyasini, uning ma’no va mazmunini to‘g‘ri bilishi, tahlil qila
olishi kerak. Agar tarix falsafasi tarixiy voqealiklar tahlilidan kelib
chiqadigan haqiqat (xulosa)larning so‘zdagi aniq ifodasi bo‘lsa, tarix
fani metodologiyasi mana shu tarixiy haqiqatlarni ro‘yobga chiqishi –
tarix haqqoniy yozilishi uchun birdan-bir to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatuvchi dasturdir.
Avvalo, metodologiya haqida to‘xtalsak, uning lug‘aviy ma’nosi yunoncha
«metodos» va «logos» degan ikki so‘z birikmasidan iborat bo‘lib,
metod, ya’ni uslub – tadqiqot olib borish usuli (yo‘li), nazariya va ta’limot, logiya
esa fan deganidir. Metodologiya, ya’ni uslubiyat ilmiy tadqiqot olib
borish yoki biror bir masalani ilmiy o‘rganishning eng qulay usullari, eng
to‘g‘ri va mukammal g‘oyasi, nazariyasi va ta’limotlari majmuyidan iborat bir
butun fandir. boshqa ma’noda esa, metodologiya ilmiy bilish yoki
ma’lum bir ilmiy faoliyatni tashkil etish va amalga oshirishda qo‘llaniladigan
usullar haqidagi fandir. Demak, tarix fani metodologiyasi tarixni o‘rganuvchi va
o‘qituvchilarni aniq maqsad sari to‘g‘ri yetaklaydi, ya’ni tarix haqqoniy yozilishi
va o‘rganilishiga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Tarix fanini o‘qitish uslubiyati deganda bu yo‘nalishdagi ilmiy
bilimlarning tuzilishi va rivojlanishi, ularning natijalarini asoslash yo‘llarini
amaliyotda mazkur fanga xos bo‘lgan ilmiy bilimlar mexanizmini
samarali tatbiq etilishi tushuniladi. Tarix fani metodologiyasi deganda tarix fanlari
doirasidagi ilmiy bilimlarning tuzilishi tamoyillariga, shakli va ilmiy jihatdan tarix
fani doirasida qo‘llaniladigan ta’limotiga aytiladi. O‘zbekiston tarixi fanining
nazariy-metodologik asoslari o‘zida mazkur fanning qonuniyatlari va tamoyillarini,
shu fanga xos bo‘lgan qat’iy tushunchalar majmuyi va bilish uslublarini o‘z ichiga
oladi. Tarix fanining rivoji darajasini, uning nazariy-uslubiy holati belgilab beradi.
bu holdagi uzviy va ikki tomonlama bog‘liqlik umumiy qonuniyatdir. Mana shu
o‘zaro aloqadorlik qonuniyatni, mumtoz tarixshunoslik talablari va hozirgi zamon
sivilizatsion yondashuvlarga asoslangan holda O‘zbekiston tarixi fani
metodologiyasini quyidagi ikki qismga bo‘lish tavsiya etiladi:
1. O‘zbekiston tarixi fanining uslubiy, ilmiy-nazariy, g‘oyaviy va falsafiy asoslari.
bunga quyidagilar kiradi:
– din bilan dunyoviylik o‘rtasida mo‘tadil munosabat bo‘lishi va
dunyoviylik aslo dahriylik emasligi;
– tarixni milliy, umuminsoniy, muqaddas hodisa hamda qadriyat
deb tushunmoq;
– tarixga hozirgi zamon sivilizatsiyasi nuqtayi nazari va bag‘rikenglik asosida
yondashish;
– tarixiy taraqqiyot asosini evolyutsion – tadrijiy yo‘l va islohotchilik tashkil etadi
deb anglamoq;
– tarixga milliy mentalitet nuqtayi nazaridan o‘zgalar tarixiga hurmat ruhida
murojaat etish;
– tarix, jamiyat va tabiat hamda insoniyat (barcha tarixiy voqelik
va jarayonlar) dialektika hamda sinergetika qonuniyatlari asoslarida
rivojlanishi haqiqat ekanligi;
– tarix milliy va umuminsoniy xotira, millat va xalqlarning joni, tani
hamda g‘oyaviy muhofaza quroli ekanligi.
O‘zbekiston tarixi fanining ilmiy-uslubiy tamoyillari. Ular
quyidagilardan iborat:
– ilmiy xolislik;
– tarixiy-tahliliylik;
– mantiqiy uzviylik;
– vorislik va xronologik izchillik;
– bag‘rikenglik va vatanparvarlik;
– qiyoslash, kuzatish va umumlashtirish;
– bahslashish, munozara yuritish va asoslab berish;
– matematik hisoblash;
– shakllash va modellashtirish;
– alohidalikdan umumiylikka va umumiylikdan alohida (juz’iy)likka;
– etnografiya, arxeologiya, antropologiya, geneologiya, kabi ko‘plab yordamchi
fanlarning yutuqlari hamda usullaridan ham keng foydalanish.
Jahon tarixi din tarixi bilan uzviy bog‘liq. Ijtimoiy hayotni dindan, dinni
ijtimoiy hayotdan ajratib bo‘lmaydi. Agar ajratilsa, tarixga ham, dinga ham,
mantiqqa ham zid bo‘ladi. Ma’lumki, sobiq sovet tarix fani din ilmga zid, tarixiy
taraqqiyotga to‘sqinlik qiladi degan dahriylikka amal qildi. biroq tarix qanday
bo‘lsa, uni shundayligicha o‘rganish ustuvor bo‘lmog‘i kerak. Shuning uchun ham
u din bilan mo‘tadil, mutanosiblik asosida o‘rganilmog‘i hozir eng asosiy zaruriyat
bo‘lib turibdi. bu esa, yoshlarni har xil din niqobidagi dinga aloqasi bo‘lmagan
terroristik guruhlarga adashib kirib qolishlarining oldini oladi, shuningdek,
tariximizni haqqoniy va to‘la yozilishiga imkon beradi.
Tarixiy-tanqidiylik va qiyosiy tahlil tamoyili eng qulay usul hisoblanadi. Bu
usul tarixiy voqea va hodisalarning nechog‘liq to‘g‘ri hamda noto‘g‘riligini
aniqlashga, tarixni haqqoniy va to‘g‘ri yozilishiga yaqindan yordam beradi.
Istiqlol tufayli o‘z tariximizni o‘zimiz yozish va tarix fani metodologiyasini
ishlab chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldik. O‘tgan davr ichida O‘zbekistonning yangi
tarixi yozildi va tarix fani jadal rivojlanmoqda. Butunlay yangi ruh va mazmundagi
ilmiy qarashlar paydo bo‘ldi, o‘quv qo‘llanma va darsliklar, tarixiy asarlar chop
etildi.
3. O‘zbekiston tarixi fanining dolzarb masalalari. O‘zbekiston tarixini o‘rganish
hamda o‘qitish borasida bugungi kundagi ilmiy tadqiqotlarining ko‘lami nihoyatda
keng va rang-barangdir. Chunonchi, davr taqozosi, zamonaviy shart-sharoit, talab
va ehtiyojlardan kelib chiqib bugungi tarixiy izlanish va tadqiqotlar yangi
asoslarda jadal rivojlanib bormoqda. Ushbu tadqiqotlarning natijasi o‘laroq,
O‘zbekiston jahon sivilizatsiyasi o‘choqlaridan biri ekanligi jahon jamiyatchiligi
tomonidan tan olingan holda e’tirof etildi. Tarixning turli davrlariga oid
innovatsiyalar va kashfiyotlar, dissertatsiyalar, ilmiy ishlanmalar, fundamental
asarlar – monografiyalar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari ko‘rinishida o‘quv
jarayoniga joriy etilmoqda.
Tarixiy muammolar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borayotgan
olimlarning fidokorona mehnatlarini inkor etmagan holda, «O‘zbekiston tarixi»
fanining dolzarb muammolari, yechimini kutayotgan mavzular, bahs-munozarali
masalalar ham mavjud ekanligini ta’kidlash maqsadga muvofiqdir. Bugungi kunga
qadar olib borilgan tarixiy tadqiqotlar haqida ko‘p gapirish mumkin. Ammo,
O‘zbekiston tarixining tarkibiy hamda yordamchi qismlari bo‘lgan arxeologiya,
etnologiya, numizmatika va san’atshunoslik, tarixshunoslik, manbashunoslik va
muzeyshunoslik, tarixiy demografiya, tarixiy geografiya, fan tarixi kabi
sohalarda tadqiqotlarga muhtoj bo‘lgan mavzular, bahs-munozaralarga sabab
bo‘layotgan muammolar ham talaygina.
Shu o‘rinda fanning har qanday yo‘nalishida tadqiqotlar ko‘lami
qanchalik kengaysa, muammoli masalalar ham shunchalik ko‘payishini ta’kidlash
lozimdir. Darslik yaratish nuqtayi nazaridan barcha dolzarb muammolarni sanab
o‘tishning imkoniyati yo‘q. Shunga qaramasdan, o‘quvchilar e’tibor berishlari
kerak bo‘lgan ayrim masalalarga qisqacha to‘xtalib o‘tishni lozim topdik.
Mutaxassis talabalar, ya’ni tarix yo‘nalishi bo‘yicha ta’lim olayotgan respublika
oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun tavsiya etilayotgan «O‘zbekiston tarixi»
dasrligi hanuzgacha yaratilmagan.
O‘zbekiston tarixi fanining tarkibiy qismlari bo‘lgan arxeologiya,
numizmatika, muzeyshunoslik, san’atshunoslik, tarixshunoslik kabi fanlardan ham
mutaxassis talabalar uchun tavsiya etiladigan darsliklar va o‘quv qo‘llanmalari
yaratish O‘zbekiston tarixini o‘qitish samaradorligiga juda katta ijobiy ta’sir
ko‘rsatish shubhasizdir.
Yurtimiz tarixining davrlari, taraqqiyot bosqichlari va madaniy yuksalish
jarayonlari rang-barangdir. Har bir muayyan tarixiy davr o‘z navbatida ko‘plab
tarixiy-madaniy jarayonlar bilan bog‘liq holda kechgan. Xususan, qadimgi davrdan
boshlab yuz bergan ilk davlatchilik va shaharsozlik madaniyatining taraqqiyot
bosqichlari, ijtimoiy-siyosiy tizim va davlat boshqaruvi etnomadaniy va iqtisodiy
aloqalar, migratsiya jarayonlari, ko‘chmanchi va o‘troq aholi o‘rtasidagi
munosabatlar, moddiy va ma’naviy madaniyatning rivojlanishi kabi ko‘plab
jarayonlar bevosita bir-biri bilan bog‘liq holda bo‘lib o‘tgan. Ulardagi o‘zaro
bog‘liqlik va o‘ziga xoslikni ko‘rsatib berish ham fandagi muammolardan biri
hisoblanadi.
O‘zbekiston tarixi fanining qadimgi va o‘rta asrlar davri bo‘yicha
– ilk davlatchilikning shakllari va turlari, boshqaruv shakllari, unvonlar va
mansablar, etnogenez masalalari, turli davrlardagi migratsiya jarayonlari, o‘rta
asrlar shaharlari va boshqa masalalar hali ko‘plab tadqiqotlar talab etadi.
Masalaning yana bir e’tiborli tomoni shundaki, tarixning turli davrlari
bo‘yicha mavjud bo‘lgan dolzarb muammolar yuzasidan tadqiqot ishlari
olib borilib, ularning natijalarini darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar orqali
o‘quv jarayoniga joriy etish «O‘zbekiston tarixi» bo‘yicha ta’lim olayotgan
mutaxassis talabalarning bu fanni yanada chuqurroq va terangroq
o‘zlashtirishlari uchun katta imkoniyatlar yaratishi shubhasizdir.
1.3. O‘zbekistonning qadimgi va o‘rta asrlar tarixini davrlashtirish. Jahon
tarixini davrlashtirish to‘g‘risidagi nazariyalar O‘rta Osiyo xalqlarining tarixiy
taqdiri qadimgi davrlardan boshlab bir-biriga uzviy bog‘langan bo‘lib, O‘zbekiston
tarixi mintaqa va jahon tarixining ajralmas qismidir.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonning turli hududlarida arxeologiya,
antropologiya, tarixiy etnografiya, epigrafika va numizmatikaga oid kashfiyotlar
tufayli tarixni xolisona yoritishga xizmat qiladigan muhim ma’lumotlar to‘plandi.
Ular yurtimiz tarixining qadimgi bosqichlaridagi iqtisodiy, madaniy va ijtimoiysiyosiy jarayonlari haqida yanada to‘laroq tasavvurlar hosil qilish imkonini beradi.
Yangi ilmiy ma’lumotlar eng qadimgi xo‘jaliklar va mehnat qurollari,
xo‘jalikning ishlab chiqaruvchi shakllariga o‘tilishi, ishlab chiqarishda metalning
ishlatila boshlanishi, ayirboshlash va savdo-sotiq, ilk shaharlar va davlatlarning
tashkil topishi va boshqa tarixiy-madaniy jarayonlar bilan bog‘lanadi.
Davrlashtirish – insoniyat tarixini o‘z xususiyatlarga ega, turli belgilarga ko‘ra, birbiridan
ajralib
turgan
katta
davrlarga
bo‘lishdir.
O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekiston tarixini zamon talablariga asoslanib
davrlashtirish masalasida olimlar orasida bahs-munozaralar davom etmoqda.
Mazkur mavzu turli yillarda tadqiqotchilar tomonidan ko‘rib chiqilgan
(S.P.Tolstov, V.M.Masson, E.V.Rtveladze, A.A.Asqarov, R.X.Sulaymonov va
boshq.). bu muammo yuzasidan, xususan, qadimgi davrlar va o‘rta asrlar tarixini
davrlashtirishga oid turli fikr-mulohazalar bildirilgan. Shu bilan birga jahon
tarixshunosligida tarixiy davrlashtirish masalasiga doir to‘plangan tajriba, uning
ijobiy va salbiy tomonlari deyarli tahlil qilinmadi. Ayniqsa, o‘tgan asrning
90-yillarida, tarixiy ildizlarni bilishga tabiiy intilishdan kelib chiqqan ayrim
mualliflarning
kitoblarida
tarixni
davrlashtirish
orqali
ta’riflash
mezoni unutildi.
Mustaqillik yillarida haqqoniy tarixni yaratish borasida olib borilgan
tadqiqotlar
tufayli
sovet
davri
tarixshunosligida
ustunlik
qilgan
markscha nazariyaga tayangan jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy belgilarga
ko‘ra, tarixni davrlashtirish masalasi qayta ko‘rib chiqildi. Ma’lumki, markscha
g‘oyalariga asoslangan jahon tarixini tizimli anglash yondashuvi XIX-XX asrlar
tarix fani taraqqiyotiga kuchli ta’sir qildi. Bu g‘oya turli xalqlarning bir хil,
umumiy qonuniyatlar ta’siridagi tobora o‘sib boradigan rivojlanishi nazariyasidan
kelib chiqqan. Insoniyat tarixi markscha qarashlarida yuksalgan ijtimoiy-iqtisodiy
formatsiyalarning tadrijiy almashuvi sifatida bayon etildi. Mazkur g‘oya,
ko‘p jihatdan Yevropa mamlakatlari tarixiga mos keladi. Misol uchun,
quldorlik tuzumi Qadimgi Yunoniston va Rimda, feodalizm – Fransiyada,
kapitalizm – Angliyada klassik tarzda namoyon bo‘ldi. biroq sovet davri
tarixshunosligida, bu nazariya jahonning turli mintaqalarida o‘z xususiyatlariga va
rivojlanish qonuniyatiga ega tarixiy jarayonlari inobatga olinmagan holda, boshqa
mamlakatlar va xalqlar tarixiga nisbatan umumiy qonun tarzda qo‘llanildi.
Ma’lumki, Yer yuzida hayot va insoniyatning vujudga kelishi haqidagi ilk
tasavvurlar Qadimgi Sharq va Yunoniston asotirlarida o‘z aksini topdi.
Yunon tarixchisi Gerodot (mil. avv. 484-yilda Kichik Osiyodagi Galikarnass
shahrida tug‘ilgan, mil. avv. 431-425-yillar o‘rtasida vafot etgan) Qadimgi Sharq
xalqlari va yunon-fors urushlari tarixini yoritib, ahamoniylar sulolasi podsholari
(Kir II, Kambiz, Doro I, Kserks) hukmronligi yillari sanasining izchiligida
voqealarni bayon etgan. Muallif dunyoda mashhur tarixiy asarlardan biri «Tarix»
kitobini yozishda, tarixiy, geografik va etnografiya materiallaridan keng
foydalangan. Gerodot 10 yil davomida Old Osiyo, Misr, Ossuriya, bobil va Qora
dengizning shimoliy sohillariga sayohat qilib ko‘pdan-ko‘p tarixiy ma’lumotlar
to‘plagan.
Yunon-rim tarixchilari va faylasuflari tarixiy voqealar va dalillarni
tizimli bayon etish uslubini yaratdilar. Qadimgi Rim faylasufi va shoiri
Lukretsiy Kar (mil. avv. 99-55) insoniyat tarixini ilk bor uch davrga
ajratdi bular – tosh, mis va temir davrlaridir.
XV-XVI asrlarda Italiyada «medium ayevum», ya’ni «o‘rta asrlar» atamasi
paydo bo‘lib, XVII-XVIII asrlar tarixshunosligida «qadimgi dunyo», «o‘rta asrlar»
va «yangi davr» tarixi tushunchalari o‘rin topdi. Mazkur davr tarixchilari qadimgi
– antik davri tarixini madaniy yuksalish sifatida ta’rifladilar. Shuningdek tarixni
«qadimgi dunyo», «o‘rta asrlar» va «yangi davr»ga ajratib o‘rganish, muayyan
ma’noga ega emas, bu davrlashtirish tarixiy materiallarning farqlanishini aks
ettiradi xolos, degan g‘oya ilgari surildi.
XVIII asrda shotland olimi A.Fergyuson jahon tarixini «yovvoyilik»,
«varvarlik»
va
«sivilizatsiya»
bosqichlariga
ajratdi.
Rimlik
Lukretsiy Kar g‘oyasi izidan borgan daniyalik qadimshunos K.Y.Tomsen XIX
asrning
30-yillarida
turli
yodgorliklarda
topilgan
arxeologik
materiallarni tosh, bronza va temir davrlarga ajratib berdi. bu «uch asrlik»
davrlashtirish tizimidan foydalangan shved olimi S.Nilson arxeologiya va
etnografiya ma’lumotlarini qiyoslab, insoniyat tarixida «yovvoyi» bosqichi,
nomadizm (ko‘chmanchi chorvachilik), ziroatchilik davri va sivilizatsiya bosqichi
namoyon
bo‘lgan
deb
o‘z
nuqtayi
nazarini
bayon
etgan.
1870-yillarda amerikalik etnograf olim L.G.Morgan asarlarida ijtimoiy-iqtisodiy
belgilarga asoslangan davrlashtirish tizimi taklif qilindi. L.Morgan insoniyat
tarixidagi «yovvoyilik, varvarlik va sivilizatsiya» davrlarini alohida bosqichlarga
bo‘ladi: o‘zlashtiruvchi xo‘jaliklar – termachilik, ovchilik va baliqchilikning
rivojlanishi, ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklar – dehqonchilik va chorvachilikning
taraqqiy etishi, temirning kashf qilinishi – davrlashtirishning yuqori nuqtasi
sifatida e’tirof etildi. Morgan ibtidoiy jamoa tuzumi asosini urug‘ tashkil etgan, u
matriarxat va patriarxat davrlaridan iborat bo‘lgan, ibtidoiy jamiyat iqtisodiyoti
jamoatchilik mulkchiligiga tayangan va bu holat (jamoatchilik tamoyillari)
insonning ijtimoiy hayotini belgilab bergan degan fikr-mulohazalarni o‘rtaga
tashlagan. Tadqiqotchi urug‘chilik jamoasi davrida umumiy turmush tarzi, mehnat
qurollari va xo‘jaligi hamda umumiy manfaatlar jihatdan odamlar guruhlarining
birlashgani haqidagi qarashlarni birinchi bor fanga kiritgan. Shuningdek, u
jamoatchilik va xususiy mulkchilik shakllarining nisbati masalasini ilgari surdi.
XIX asrda insoniyat tarixini har tomonlama rivojlangan ijtimoiy va madaniy
komplekslar (majmualar) – sivilizatsiyalar belgilab berishi to‘g‘risida konsepsiya
shakllangan. Shuningdek, turli mintaqalardagi jamiyatlar taraqqiyotiga geografik
muhitning ta’siri, tabiiy sharoitning xilma-xilligi tufayli inson madaniyati umumiy
tarixiy qonuniyat asosida taraqqiy topmagani kabi g‘oyalar paydo bo‘ldi.
Sovet davri tarixshunosligida umumjahon tarixiy jarayonlarning
biryoqlama rivojlanishi tan olinib, madaniy-tarixiy konsepsiya, sivilizatsiya
yondashuvidan
foydalanishga
markscha
nazariya
to‘siq
bo‘lib
turdi. Bu nazariya mazmunida ijtimoiy sinflarning vujudga kelishi,
hukmron sinflarning manfaatlarini himoya qilish zaruriyati, qara ma-qarshi sinflar
o‘rtasidagi doimiy ziddiyatlar va kurashlar haqidagi g‘oyalar katta o‘rin topgan edi.
Bir necha yuz ming yillarni o‘z ichiga olgan eng qadimgi tarixni
davrlashtirish haqida fanda yagona fikr yo‘q. Yevropa va Osiyo hududlarida tarixiy
va madaniy jarayonlar rivojlanishning notekisligi, ayniqsa, turli davrlarda moddiy
madaniyatdagi o‘zgarishlarning bir-biriga mos kelmasligi sababli, ayrim
hududlarga
tegishli
sana
va
davrlashtirish
bir-biridan
farqlanadi.
Mehnat qurollari va hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqarishning rivojlanishi
va ularning xomashyo hamda ishlab chiqarish texnikasi izchil o‘zgarishiga
asoslangan qadimgi tarixning davrlarga bo‘linishi va sanasi tizimidan, ya’ni
arxeologik davrlashtirishdan foydalanish keng qo‘llaniladi. Umumiy ko‘rinishda
bular tosh davri (paleolit, mezolit, neolit), mis-tosh davri (eneolit), bronza asri va
temir davridir.
Arxeologik davrlashtirish Yer tarixining geologik davrlari bilan solishtirgan
holda, pleystotsen – muzlik davri arafasi va muzlik davri, golotsen – muzlik
chekinishidan so‘ng davrlar ajratilib, ular Qadimgi Sharqda mil. avv. IV
mingyilikka qadar ibtidoiy jamiyat tarixiga to‘g‘ri keladi. XX asrda L.G.Morgan
davrlashtirish tizimi tahrir qilingan bo‘lsa-da, uning ko‘p jihatlaridan foydalanildi.
Ibtidoiy tarixining ilk bosqichi «ibtidoiy to‘da», ikkinchi bosqichi – «ibtidoiy urug‘
jamoasi» va so‘nggi bosqichi – «harbiy demokratiya» davri deb atash rasm
bo‘ldi (S.P.Tolstov, M.O.Kosven, A.M.Xazanov va boshq.).
O‘rta Osiyo qadimgi tarixini davrlashtirish shartli ravishda
quyidagicha namoyon bo‘ladi: Tosh davri insoniyat tarixida eng uzoq davom etgan
zamon bo‘lib, moddiy manbalar va arxeologik yodgorliklar topilgan joylar nomiga
qarab, alohida bosqichlar va madaniyatlarga bo‘linadi. Qadimgi tosh
davri – paleolit tarixi bilan antropogenez – odamning paydo bo‘lishi va
rivojlanishi muammosi bog‘lanadi. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘rta Osiyo
janubida ilk davlatchilik tuzumiga o‘tish bosqichi bronza davriga to‘g‘ri keladi.
Mintaqaning boshqa hududlarida ilk shaharlar va davlatlarning vujudga
kelishi turli davrlar bilan belgilanadi. Ularning o‘troq dehqonchilik
vilochtlarida va dasht chorvadorlar madaniyati sharoitida shakllanishi turlicha
omillarga asoslangan. Mazkur xususiyatni ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni
o‘rganish va tarixni davrlashtirish jarayonida hisobga olish lozim.
O‘rta Osiyo xalqlari ajdodlarining davlatchiligi tarixi ancha qadim
ildizlarga ega. Asrlar davomida ular chet el bosqinchilari (ahamoniylar, yunonmakedonlar)ga qarshi kurash olib bordilar. Turli mahalliy sulolalar davrida
o‘lkamizda siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar o‘zgarib turdi. O‘rta Osiyo
bronza davri tarixiga mansub yozma manbalar aniqlanmagan. «Avesto»da oila va
jamoa, iqtisodiy va boshqaruv tizimiga oid, ya’ni kohin – «zaotara», jangchi –
«ratayshtar», hunarmand – «xuti», ziroatchi – «vastryoshan» hamda uy egasi –
«nmanopati», urug‘ jamoasi boshlig‘i – «vispati», zodagon – «azata», mulk –
«gayta», uy-qo‘rg‘on – «maytana» kabi ijtimoiy qatlamlar va mulk egalarini
belgilab beruvchi maxsus tushunchalar mavjud. Ulardan ilk davlatchilik tizimiga
o‘tish va dastlabki davlatlarning rivojlanish tarixini o‘rganishda foydalanish
mumkin.
O‘zbekiston tarixini o‘rganishda arxeologik davrlashtirish muhim
ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, qadimgi va o‘rta asrlar tarixni davrlashtirish
masalasida tarixiy-madaniy taraqqiyotning ijtimoiy-iqtisodiy omillariga asosiy
e’tibor qaratildi. Tarix fanida, Yer yuzida odam paydo bo‘lganidan toki Sharqda ilk
davlatchilik vujudga kelganigacha bo‘lgan davrni «Ibtidoiy jamiyat tarixi» deb
atash rasm bo‘ldi. Milodiy 476-yilda G‘arbiy Rim imperiyasi qulaguniga qadar
kechgan voqealar kechgan «Qadimgi dunyo tarixi» deb ataldi. Yangi madaniy,
ijtimoiy-iqtisodiy shakllar rivojini o‘z ichiga olgan olis jarayonlar tarixi
turli-tuman arxeologik manbalar asosida o‘rganiladi.
«Qadimgi dunyo tarixi» ibtidoiy urug‘chilik tuzumining yemirilishi
natijasida quldorlik davlatlarning vujudga kelishi, o‘rta asrlar esa ularning o‘rnida
feodal ishlab chiqarish usuliga asoslangan davlatchilikning tarixi sifatida
tavsiflangan. Bunday yondashuv ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarning shakllanishi,
rivojlanishi, inqirozi, ya’ni tobora o‘sib almashuvi nazariyasiga asoslangan.
Shu bois O‘rta Osiyo ilk o‘rta asrlar (V-VIII) davri G‘arbiy Yevropada feodal
jamiyati vujudga kelishi sabablari, uning xususiyatlari va rivojlanish
qonuniyatlarining ayrim jihatlari bilan qiyoslandi.
O‘rta Osiyo ilk o‘rta asrlar ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarini
(mulkchilik, yer egaligi, mulkdorlar ahvoli, ijtimoiy guruhlarning o‘zaro aloqalari)
Yevropa ilk o‘rta asrlar jamiyati bilan qiyoslaganda quyidagi holatlar e’tiborga
molik:
– O‘rta Osiyoga nisbatan G‘arbiy Yevropada ilk o‘rta asrlar uzoq
davr mobaynida rivojlangan (V asr oxiri – XI asr o‘rtalari);
– G‘arbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlari ilk o‘rta asrlarda taraqqiyot jihatdan
O‘rta Osiyodan orqada qolgan, misol uchun, franklar jamiyatida xususiy – oilaviy
yer egalligi VI asrda shakllana boshlagan;
– O‘rta Osiyoga nisbatan ilk o‘rta asrlarda G‘arbiy Yevropada shaharlar
madaniyati rivojlanmagan (Fransiya, Angliya va Germaniyada dastlabki
shaharlarning vujudga kelishi jarayoni X-XI asrda boshlanadi), xo‘jalik shakllari
va hunarmandchilik natural ahamiyatga ega bo‘lib, savdo-sotiq va tovar-pul
munosabatlari sust taraqqiy topgan, hunarmandchilik esa qishloq xo‘jaligidan
ajralib chiqmagan;
– feodalizm klassik tarzda namoyon bo‘lgan Fransiyada VIII asr oxiridan boshlab
hosildor yerlarning asosiy qismi (shuningdek, o‘tloqlar, o‘rmonlar, ko‘llar) qirol,
cherkov va feodallar qo‘liga o‘tadi, dehqonlar ularga qaram bo‘lib, og‘ir
majburiyatlarni bajarganlar. Shu bois, O‘rta Osiyo ilk o‘rta asrlar jamiyati
taraqqiyotida va Yevropa ilk o‘rta asrlar davri ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida
o‘xshashliklar deyarli yo‘q.
O‘rta Osiyoda tarixiy voqelik, jumladan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, yer
va mulk egaligi ham mutlaq boshqa bo‘lgan, shu sababli, mintaqa o‘rta asrlar
tarixiga Yevropa tarixiga oid formatsiyali yondashuvdan kelib chiqqan
«feodalizm» va «feodal jamiyati» kabi atamalar mazmuni ko‘p jihatdan mos
kelmaydi.
O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekiston qadimgi davr va o‘rta asrlar tarixini
davrlashtirishda hanuz inkor etilmagan arxeologik davrlashtir ish va fanda e’tirof
etilgan atamalar (paleolit, mezolit, neolit, bronza davri, ilk temir asri, antik davri,
ilk o‘rta asrlar, rivojlangan o‘rta asrlar) hamda etnik va siyosiy, sulolaviy
belgilarga asoslangan (ahamoniylar, salavkiylar, yunon-baqtriya, yuechjikushonlar, afrigiylar, eftaliylar, Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, somoniylar,
qoraxoniylar, anushteginiylar va h.k.) davrlashtirish tamoyillaridan foydalanish
maqsadga muvofiqdir.
1.4. Manbashunoslik va tarixshunoslik masalalari. O‘zbekiston tarixini
o‘rganishda manbalarning o‘rni va ahamiyati muhim rol o‘ynaydi. Ular
xalqimizning madaniy-tarixiy boyligi hisoblanib, maxsus arxivlarda, kutubxona va
muzeylarda avaylab, ehtiyotkorlik bilan saqlanmoqda. Xalq og‘zaki ijodi orqali
avloddan-avlodga meros bo‘lib o‘tib kelayotgan tarixiy voqea va hodisalar bayoni,
nomoddiy madaniyat asosida bizgacha yetib kelmoqda.
Binobarin, aynan tarixiy manba va yodgorliklar orqaligina tarixni yoritish –
tarixiy ma’lumotlarni va dalillarni olish, ularni qiyoslash va umumlashtirish,
tarixiy-madaniy jarayonlar hamda voqea-hodisalarning sabablari va oqibatlarini,
mazmun-mohiyatini tahlil qilish asosida ilmiy asoslangan xulosalar chiqarish
imkoniyatlari kengayadi. Oddiyroq qilib aytganda, ma’lum manbalar va ularni
umumlashtirmasdan turib haqqoniy tarixni yaratish mumkin emas. Tarixiy
manbalarni umumiy tabiati, o‘tmishni o‘zida aks ettirishiga qarab quyidagi besh
asosiy turkumga bo‘lish mumkin:
1. Moddiy yoki arxeologik manbalar. Ma’lumki, eng qadimgi davr
tarixining o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u yozma manbalar orqali
yoritilmagan. Odamzodning uzoq o‘tmishidan darak beruvchi asosiy ma’lumotlar –
moddiy (ashyoviy) manbalar bo‘lib, ularning barchasini odamlar yaratgan va ular
inson hayoti hamda faoliyatida muhim o‘rin tutgan. Moddiy manbalarning ko‘pi
yerostida arxeologik yodgorliklarning madaniy qatlamlarida saqlanadi va ular
arxeologik qazuv ishlari orqali topib tekshiriladi. Moddiy ashyoviy manbalarga
insonning turmush tarzi, moddiy madaniyati va ishlab chiqrish bilan bog‘langan
topilmalar, ya’ni tosh, suyak, metaldan ishlangan mehnat hamda jang qurollari,
qo‘lda va charxda yasalgan sopol idishlar, kulolchilik buyumlari – urchuq boshi,
sopol chiroq hamda qadimiy zeb-ziynatlar, san’at buyumlari, tanga pullar va
boshqa topilmalar kiradi. Moddiy manbalar yozuvsiz zamonlardagi tariximizni
tiklash uchun ulkan ahamiyat kasb etadi. Ular arxeologik yodgorliklar – odamlar
yashagan joylar, eng qadimgi g‘or-makonlar, qadimiy manzilgohlar, qishloq va
shahar xarobalari, qoyatosh suratlari, hunarmandchilik ustaxonalari, istehkomlar,
ibodatxonalar, qadimgi sug‘orish inshootlari, ishlab chiqarish uchun xomashyo
qazib olingan konlar o‘rganilishi natijasida topiladi.
2. Yozma manbalar tarixiy manbalarning muhim va asosiy turi
bo‘lib, ular insonning ijtimoiy faoliyati, o‘zaro munosabatlari natijasi o‘laroq
yaratilgan va o‘sha zamonlarda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy voqealarni o‘zida aks
ettirgan manba sifatida O‘zbekiston tarixini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi.
Ularga epigrafik yodgorliklar, ya’ni, tosh, metall, suyak, yog‘och, charm va
sopolga bitilgan yozuvlar, «Avesto», mixxat yozuvlar, qadimgi va o‘rta asrlar
mualliflarining asarlari pergament va qog‘ozlardagi qo‘lyozmalar, o‘rta asrlar
binolari va qabr toshlaridagi yozuvlar kiradi.
Yozma manbalar o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: 1) Oliy va mahalliy
hukmdorlar mahkamasidan chiqqan rasmiy hujjatlar (yorliqlar, farmonlar,
inoyatnomalar va boshq.), moliyaviy hisobot daftarlari, rasmiy yozishmalar. 2)
Tarixiy, geokosmografik hamda bibliografik asarlar. Tarixiy manbalarni
o‘rganishning o‘zi tarix fanining maxsus sohasi bo‘lib, mazkur fanning rivojlanishi
va tarix yozilishida katta ahamiyatga ega. Hozirgi paytda manbashunoslik fani
keng rivojlanmoqda. U yuqorida ko‘rsatilgan metodologik ilmiy-nazariy usullarga
tayanadi.
Manbashunoslik fani asosan tarixiy manbalarni o‘rganish bilan mashg‘ul
bo‘lib, manbalarning qimmatini, haqiqiy va haqiqiy emasligini aniqlash bilan birga
ularni turkumlarga ajratadi. Tarixiy manbalarni aniqlash va saralash, ularning ilmiy
qimmatini belgilash, tahlil qilish va yaratilish tarixi, shart-sharoitini o‘rganish kabi
sohalarga bo‘linadi.
Manbalar tarixiy jarayon va voqeliklarni o‘zida aks ettirgan bo‘lib,
tarixiylikning in’ikosi bo‘lmog‘i kerak. Mana shunda ularning tarixiy
ahamiyati va tarixiy ekanligi yuqori bo‘lib, o‘tmish haqiqatining yuzaga chiqishiga
yaqindan yordam beradi.
3. Еtnografik manbalar. Еtnografiya so‘zi yunon tilidan olingan
bo‘lib, etnos – xalq, grapho – yozaman, xalq haqidagi ma’lumotlar, xalqshunoslik
degan ma’noni bildiradi.
Xalqlarning kelib chiqishi bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar, masalan, xalq,
qabila va urug‘ nomlari, inson qo‘li, aql-zakovati bilan yaratilgan qurol va
buyumlarning, naqsh va bezaklaring, kishilar ongida, shuningdek og‘zaki
adabiyotda saqlanib qolgan ma’lumotlar (an’analar, urf-odatlar), kishilarning
turmush tarzi etnografik manba hisoblanadi.
4. lingvistik manbalar. Lotincha «lingua» – til so‘zidan olingan. Tilimizdagi,
uning leksik tarkibida uzoq o‘tmishdan qolgan ijtimoiy-iqtisodiy, ma’muriy va
huquqiy atamalar: chokar (ilk o‘rta asrlarda katta yer egasinining mol-u jonini
qo‘riqlab, uni ichki va tashqi yovlardan muhofaza qilgan), kashovarz (qishloq
jamoalarining oddiy mehnatkash a’zosi), kadivar (katta yer egalariga qaram bo‘lib
qolgan qishloqning ziroatkor aholisi); vag‘nze (ibodatxona tasarrufudagi yerlar) va
boshq.; joy, xalq, qabila va urug‘ nomlari: do‘rmon, qo‘ng‘irot, mang‘it, jaloir,
qatag‘on, ming, chig‘atoy va boshqalar ko‘p uchraydi. Shu va shunga o‘xshash
terminlar shubhasiz qimmatli tarixiy material bo‘lib, uzoq o‘tmishdagi
ajdodlarimizning ijtimoiy-siyosiy hayotini o‘rganishda yordam beradi. Ularning
kelib chiqishi va etimologiyasini lingvistika fani o‘rganadi.
5. Xalq og‘zaki adabiyoti. Og‘zaki adabiyot madaniyatning eng qadimgi
sohalaridan bo‘lib, uning ildizi qadim zamonlarga borib taqaladi. Og‘zaki
adabiyotning ayrim namunalari qadimgi yunon tarixchilari, shuningdek, Sharq
olimlarining asarlari orqali bizgacha yetib kelgan. Kaykovus, Jamshid va
Siyovush, To‘maris va Shiroq haqidagi qissalar shular jumlasidandir. «Alpomish»,
«Go‘ro‘g‘li» kabi dostonlar, shuningdek, xalq ertaklari, marosim qo‘shiqlari, matal
va topishmoqlarning o‘z davri ijtimoiy munosabatlari tarixini o‘rganishdagi o‘rni
beqiyosdir. Yozma adabiyotdan avval paydo bo‘lgan bu xalq durdonalari turli
ijtimoiy tabaqaga mansub kishilarning turmushi, ma’naviy qiyofasi, urf-odati,
shu davrda hukm surgan ijtimoiy munosabatlar haqida qiziqarli ma’lumotlar
beradi.
Minglab yillar davomida yaratilgan ushbu tarixni o‘qitish va
o‘rganishda yordamchi fanlarning ahamiyati beqiyosdir. Chunonchi, O‘zbekiston
tarixini o‘rganishda tarix fanining paleografiya, epigrafika, numizmatika,
geraldika, sfragistika, diplomatika, xronologiya, metrologiya kabi yordamchi
fanlari qo‘lga kiritgan yutuqlarga tayaniladi. Paleografiya (yunon. palaios –
qadimgi, grapho – yozaman; qadimiy yozuv) qadimiy qo‘lyozma asarlarning
qog‘ozi, muqovasi, siyohi, yozuvi va yozish usullarini tekshiradi. Epigrafika
(yunon. Еpi – ustida, tepasida, grapho – yozaman; biron narsa, buyum ustidagi
yozuv) tosh, metall buyumlar, yog‘och va boshqa qattiq buyumlar ustiga o‘yib
yozilgan qadimgi bitiklarni o‘rganadi. Numizmatika (yunon. numisma – pul)
qadimiy pullarni, ashyosi, shakli, vazni, yozuvlari, zarb etilgan joyi va vaqtini
tekshiradi. Geraldika (lotin. herald – gerb, belgi, nishon) qadimiy gerblar, turlituman nishon va belgilarni o‘rganadi. Sfragistika (yunon. sphragis – muhr)
qadimiy muhrlar va ularning yozuvlari hamda tasvirlarini o‘rganadi.
Diplomatika (yunon. diploma – ikki buklangan qog‘oz; hujjat) rasmiy hujjatlarni
o‘rganadi va tahlil qiladi. Xronologiya (yunon. xronos – vaqt, logos – tushuncha,
bilim; vaqt haqida tushuncha) qadimgi xalqlar orasidagi va mamlakatlarda amalda
bo‘lgan yil hisobi va taqvimini o‘rganuvchi fan. Metrologiya (yunon. metron –
o‘lchov, logos – tushuncha, bilim; O‘lchovlar haqida tushuncha) o‘tmishda turli
mamlakatlar va xalqlar orasida amalda bo‘lgan masofa, og‘irlik va sath o‘lchov
birliklarini o‘rganadi.
Mavjud o‘quv qo‘llanmalari va darsliklarning aksariyatida yoritilayotgan
mavzuning tarixshunosligi berilmaydi. Mutaxassis talabalar uchun yaratilayotgan
darsliklarda qisqacha, ekskurs tarzida ma’lum davr, mavzu va muammo bo‘yicha
tarixshunoslik yoritib berilsa, kelajakda tadqiqot ishlarini olib borishi mumkin
bo‘lgan iqtidorli yoshlarimiz uchun foydadan xoli bo‘lmaydi. Shuningdek,
tarixshunoslikdan boxabar bo‘lish – yosh olimlarning istiqbolli va dolzarb
mavzularni tanlashi uchun katta ahamiyat kasb etadi. «O‘zbekiston tarixi» fani
bo‘yicha o‘quv adabiyotlari yaratishda tarixiy geografiya va toponimika
masalalariga ham alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Maktab va o‘rta maxsus
ta’lim uchun yaratilgan ayrim darsliklarda xaritalar berilgan bo‘lsa-da, oliy ta’lim
adabiyotlarida bu narsa deyarli yo‘q hisobi. Tarixiy geografiya va toponimika bilan
bog‘lik bo‘lgan – tog‘lar, daryolar, ko‘llar, dasht hududlari, tekisliklar,
voha va vodiylar, qadimgi makonlarning joylashuvi, hududlarning chegaralari, joy
nomlari hamda ularning mazmun-mohiyati, kelib chiqishi kabi ko‘plab masalalar
bo‘yicha ma’lumotlar olish talabalar bilimining yanada chuqurlashuviga keng
imkoniyatlar yaratadi.
Shuningdek, geografik nomlar, ularning ma’lum xalqlar va elatlar
yashaydigan xudularda paydo bo‘lganligi, bu jarayon tabiiy-geografik shartsharoit, xo‘jalik shakli, turmush tarzi, urf-odat va an’analar bilan bog‘liq
bo‘lganligi bois ham soha mutaxassislari tor yo‘nalishli tadqiqotilarda tarixiy
geografiya va toponimikani chetlab o‘tolmaydilar. Tarixni o‘rganishda lozim
bo‘lgan yana bir muhim jihat – madaniy meros va ma’naviyat masalasidir. O‘z
tarixini chuqur anglagan, o‘rgangan va bilgan xalq yoki millat hech qachon
o‘zligini yo‘qotmasligi barchaga ayon. Istiqlol yillarida xalqimizning qadriyatlari,
urf-odatlari, marosimlari va bayramlari, og‘zaki ijodi an’analarini qayta tiklash va
targ‘ib etishga zamin yaratildi. Tarixiy-madaniy merosni o‘rganish yoshlarimizda
tarixiy ongning rivojlanishiga, o‘z ajdodlarining qanday bunyodkor bo‘lganligini,
xalqimiz madaniyatning jahon sivilizatsiyada tutgan o‘rnini anglab yetishlarida
muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston hududlarida sodir bo‘lgan tarixiy-madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy jarayonlar, turli davrlarda yuz bergan madaniy yuksalish va inqiroz
holatlari, bosqinchilarga qarshi ozodlik kurashlari, ezgulik va bunyodkorlikka
intilishi, bu yurtda buyuk allomalar faoliyati O‘zbekistonning o‘ziga xos serqirra
va rang-barang tarixidan dalolat beradi. Aynan shuning uchun ham bu tarix eng
qadimgi davrlardan boshlab minglab yillar davomida ajdodlarimiz va xalqimiz
tarixi sifatida o‘rganilib, o‘ziga xos tarixshunoslik yo‘nalishiga ega. Umuman
olganda, «tarixshunoslik» atamasi quyidagi ma’noda muhim masalalarni
o‘rganishda qo‘llanishi mumkin:
1. Mamlakatlar, tarixiy-madaniy viloyatlar, elatlar, xalqlar, sulolalar tarixi
tarixshunosligi.
2. Ma’lum bir tarixiy davr tarixshunosligi (masalan: tosh davri,
bronza va temir asri, o‘rta asrlar).
3. Tarixiy-madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar, tarixshunosligi,
alohida ilmiy maummolar, mavzularning o‘rganilishi tarixi (tarixiy sivilizatsiyalar
va shaharlar, etnogenez masalalari, madaniy aloqalar va qadimgi yo‘llar,
diplomatiya va xalqaro munosabatlar, me’morchilik va tasviriy san’at, yozuv
madaniyati va boshq.).
O‘rta Osiyoning qadimgi hamda o‘rta asrlar tarixi va madaniyatiga
oid quyidagi manbalar mavjud:
1.
«Avesto»,
qadimgi
fors
bitiklari,
yunon-rim
tarixchilari
va
geograflarning O‘rta Osiyo xalqlari haqidagi ma’lumotlari (Gekatey,
Gerodot, Ktesiy, Diodor, Strabon, Kvint Kursiy Ruf, Arrian, Pompey
Trog, Pliniy, Tatsit va boshq.).
2. Antik davri xorazm yozuv namunalari va hujjatlari, baqtriya-yunon, baqtriyakushon va sug‘d yozuvlari hamda tangalardagi yozuvlar.
3. Ilk o‘rta asrlar mualliflarining xabarlari (vizantiyalik Prisk Paniyskiy, Prokopiy
Kesariyskiy, Menandr Protektor, Stefan Vizantiysikiy, Suriya hujjatlari, arman va
xitoy manbalari, xorazm yozuvlari, sug‘d yozuvlari va boshq.).
4. O‘rta Osiyo rivojlangan o‘rta asrlar davri tarixiga doir asarlar (Tabariy,
Firdavsiy, narshaxiy, beruniy, Ibn Xavqal, Maqdisiy, Istaxriy, balazuriy, Ibn
Fadlon, bayhaqiy, Ibn Xurdodbeh va boshq.).
5. Movarounnahrda mo‘g‘ullar hukmronligi davri haqida ma’lumotlar beruvchi
manbalar (Shahobiddin nasaviy, Juvayniy, Rashididdin, Jalol al-Qarshiy,
Hamidulloh Qazviniy va boshq.). Bugungi kunga kelib tarixshunoslik va
manbashunoslik maxsus fanlar sifatida to‘la shakllandi.
Tayanch so‘zlar: Ijtimoiy fanlar, voqea-hodisalar, inson va tabiat, o‘tmish
tajribasi, ilmiynazariy asoslar, usullar, fan tamoyillari, davrlashtirish, tarixiy
manbalar, yozma manbalar, moddiy manbalar, etnografik ma’lumotlar, lingivistik
ma’lumotlar, arxiv manbalari, manbashunoslik, tarixiy geografiya, toponimika,
madaniy meros, bunyodkorlik, ezgulikka intilish, bag‘rikenglik.
Savol va topshiriqlar
1. O‘zbekiston tarixi fanining ahamiyatiga baho bering.
2. O‘zbekiston tarixi fanining predmeti va obyekti haqida ma’lumot bering.
3. O‘zbekiston tarixi fanining usullari va tamoyillari haqida fikr yuriting.
4. O‘zbekiston tarixi fanining maqsadi hamda vazifalari xususida so‘zlab bering.
5. Tarixni davrlashtirishda, asosan, nimalarga e’tibor berish lozim?
6. Tarix fanining metodologiyasi deganda nimani tushunasiz?
7. O‘zbekiston tarixini o‘rganishdagi manbalar haqida ma’lumot bering.
8. Tarixni o‘rganishdagi manbalarning turkumlari, ularning o‘ziga xos jihatlari
haqida so‘zlab bering.
9. Tarixni o‘rganishdagi yordamchi fanlar haqida qanday fikr bildirasiz?
10. Tarixni o‘rganishning ahamiyati to‘g‘risida gapirib bering.
1-mavzu bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar:
1. Asqarov A. O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – Toshkent: Universitet,
2007.
2. Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. – Toshkent: O’zbekiston,
2015.
3. Isomiddinov M., Mirsoatova S. «Farg‘ona odami» va antropogenez jarayoni //
Vodiynoma. – Toshkent, 2016. №1
4. Rasulov A., Isoqboyev A. Tarix fanining ilmiy tadqiqot asoslari va uslubiyoti. –
namangan, 2008.
5. Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullayev E.V. Qadimgi O‘zbekiston
sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. – Toshkent: Adolat. 2001.
6. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Toshkent: Universitet,
2004.
7. Sagdullayev A., Aminov b., Mavlonov O‘., norqulov n. O‘zbekiston tarixi:
davlat va jamiyat taraqqiyoti. – Toshkent: Akademiya, 2000. – 271 b.
8. Toshpo‘latov T., G‘afforov Y. Tarix o‘qitish metodikasi. – Toshkent:
Turon-Iqbol, 2010.
9. Xolboyev S. Milliy mustaqillik va taraqqiyotning o‘zbek modeli. – Toshkent:
O’zbekiston, 2015.
10. Eshov b. O‘zbekiston tarixini davrlashtirish masalalari. // O‘zbekiston
tarixi fanidagi innovatsiyalar. – Toshkent: noshir, 2012.
11. Eshov b.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I jild. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2014.
12. Алимова Д.А. О некоторых современных проблемах в изучении
истории Узбекистана. // O‘zbekistonda tarix fani: yutuqlar va rivojlanish
muammolari. I qism. – Toshkent, 2006. – b.6-13.
13.
Новая
история
Центральной
Азии.
Переоценка
истории,
современные проблемы и подходы // Материалы международной
научной регионалной конференции. – Ташкент, 2004.
14. Перщиц А.И., Монгайт А.Л. Алексеев В.П. История первобытного
общества. – М.: Высшая школа, 1968.
15. Ртвеладзе Э.В.. Сагдуллаев А.С. Современные мифы о далеком
прошлом народов Центральной Азии. Издание 2-е, дополненное. –
Ташкент, 2007.
2-mavzu. O’zbеkiston tarixining eng qadimgi davri
Reja:
2.1. Insoniyatning dastlabki ajdodlari. Antropogenez jarayoni.
2.2. Paleolit – qadimgi tosh davri tarixi.
2.3. Mezolit, neolit va eneolit davri tarixi.
2.4. Ibtidoiy e’tiqodlar va tasviriy san’at.
2.1. Insoniyatning dastlabki ajdodlari. Antropogenez jarayoni.
Hozirgi davr tarixshunosligida olimlarning bir guruhi odamzodning
dastlabki vatani Afrika degan fikrni ilgari sursa, boshqalari – Yevropa va Osiyo
deydilar. Insoniyatning kelib chiqishi va rivojlanishi masalasi bir necha avlod
tadqiqotchilari tomonidan o‘rganilib turli nazariyalar yuzaga kelgan. Antropogenez
eng qadimgi davr tarixini o‘rganishda muhim va dolzarb muammo hisoblanadi.
Turli davrlarda yashagan mutafakkirlar insoniyatning paydo bo‘lishi haqida
ilmiy ta’rifga yaqin fikrlarni bayon etganlar. Yunon faylasuflari mil. avv. VI-V
asrlardayoq odamning kelib chiqishi tamomila tabiiy hodisa deb tavsiflashga
uringanlar. Ko‘pchilik tadqiqotchilar insonni mehnat va aqliy jihatdan kamol
topishi natijasida hozirgi darajasiga yetib kelgan, degan fikrni ilgari surdilar.
Odamni xudo yaratganligi yoki odam boshqa koinotdan kelib Yerga tarqalganligi
haqidagi nazariyalar ham bor.
Geologik tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, osmoniy jism Yer bundan besh
milliard yil ilgari paydo bo‘lib, unda dastlab hech qanday hayot bo‘lmagan. Yer
tarixi geologik jihatdan arxey, paleozoy, mezozoy va kaynazoy eralariga bo‘linadi.
Arxey erasi oxirlarida Yerda oddiy mavjudotlar, paleozoyda esa suvda va
quruqlikda yashovchi hayvonlar, mezozoyda sudralib yuruvchi jonzotlar va
nihoyat kaynazoyda sut emizuvchi hayvonlar paydo bo‘ladi. Kaynazoy erasining
to‘rtlamchi davri bundan 3 mln yil ilgari boshlanib, bu davrda odamzodning
dastlabki ajdodlari paydo bo‘ladi.
Fanda odamning paydo bo‘lishi masalasi arxeologik va antropologik
ma’lumotlar bo‘yicha o‘rganiladi. Avvalambor, insoniyat paydo bo‘lishining
Qadimgi Sharq va Yunoniston asotirlari ma’lum va ilohiyot bilan bog‘liq bo‘lgan
nazariyalar mavjud.
Yakka xudolikni targ‘ib etgan barcha diniy ta’limotlarda insonning paydo
bo‘lishi yoki yaratilishi ilohiyot bilan bog‘lanadi. Xususan, «bibliya» ta’limotiga
ko‘ra, odam xudo tomonidan tuproqdan yaratilgan.
Muqaddas Qur’oni Karimda esa odamning loydan yaratilib, Allohning
irodasi bilan unga jon ato etilgani ta’kidlanadi. Insoniyatning ilk vakillari sifatida
«bibliya»da Adam va Yeva, Qur’oni Karimda Odam Ato va Momo Havo nomlari
keltiriladi. Hozirgi kunda odam paydo bo‘lishi haqidagi diniy va dunyoviy
ta’limotlar bir-biridan ajralgan holda, mustaqil rivojlanmoqda. Jahon miqyosida
ikkala ta’limotning ham tarafdorlari ko‘p.
Dunyoviy fanlar, xususan, antropologiya, arxeologiya, tarix fani
antropogenez jarayonini ilm-fan sohalarida erishilgan natijalarning dalillariga
asoslanib o‘rganadi. Tarix fanida insoniyat tabiatning bir qismi bo‘lib, u yerdagi
taraqqiyotning ma’lum bosqichida vujudga kelib uzluksiz izlanish va mehnat
tufayli takomillashib borganligi haqidagi xulosalar ustunlik qiladi. Fanda
odamning paydo bo‘lishi va rivojlanish jarayoni antropogenez (yunoncha antropos
– odam, genesis – kelib chiqish, rivojlanish) deb ataladi.
Ilmiy adabiyotlarda antropogenez jarayoni quyidagi bosqichlarga bo‘lib
o‘rganiladi:
1. Odamning ibtidoiy ajdodlari.
2. Eng qadimgi odamlar.
3. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlar.
XIX asrning ikkinchi yarmida insonning kelib chiqish masalasi bilan bog‘liq
evolyutsiya (rivojlanish, takomillashish) nazariyasi vujudga keldi. Shu tariqa
tabiatshunoslik ta’sirida etnologiya fanida evolyutsiya maktabi paydo bo‘ldi.
Mazkur oqim yo‘nalishdagi ustunlik qilgan ta’limotga ko‘ra, organik – jonli olam
singari, inson, jamiyat va madaniyat quyi shakllaridan yuqori, yuksalgan
shakllariga sari bosqichma-bosqich tadrijiy rivojlangan. Yevropa tabiatshunoslari
bu jarayonda mehnatning roli yuksak bo‘lganligini ta’kidladilar. bunda ibtidoiy
odamning mehnat faoliyati asosida jismoniy va aqliy o‘zgarishiga urg‘u berilgan
edi. Antropologiya fanida ilk qazilma va zamonaviy qiyofadagi odamlar oilasi
«hominidae» – «gominiylar» deb ataladi.
XX asrda olimlar ibtidoiy odamlarning ilk ajdodlarini 1925-yilda Janubiy
Afrikada R. Dart tomonidan topilgan «australopitekus», ya’ni «janubiy maymun»
deb atalgan qazilma odam bilan bog‘ladilar. U bundan 6-5 million yil ilgari
shakllangan. Avstralopitek tik turib yurgan bo‘lsa ham, biroq zamonaviy
qiyofadagi odamdning eng qadimgi ajdodlaridan ancha farqlangan. Shu bois, ayrim
antropologlar uni inson ajdodi bo‘lishidan shubhalanadi, boshqalari esa
avstralopitekdan antropogenez jarayoni boshlangan deb hisoblaydi.
Taxminan bundan 2 mln yil avval ancha takomillashgan gominiylar vujudga
keladi. Ularning qazilma skelet suyaklari va tosh qurollari efiopiya hududida
hamda Tanzaniyadagi Olduvay darasida (Sharqiy Afrika) topilgan («zinjantrop»).
Bu ibtidoiy odamlar paleoantropologiya fanida lotincha maxsus atama bilan
«Homo» ya’ni «odam», ularning dastlabki turlari «Homo habilis» – «ishbilarmon
odam» va keyingi bosqich vakillarini «Homo erectus» – «tik yuruvchi odam» deb
atash rasm bo‘ldi. «Homo erectus» zamonaviy odamga ancha o‘xshab, gavdasi
baquvvatroq bo‘lgan. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, u turli tosh qurollarini
yasash ko‘nikmalariga ega bo‘lib, olovni bilib olgan va uni kashf etgan. Sharqiy
Afrika iqlimi u paytlarda ancha salqin edi.
Olov ibtidoiy to‘da uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, sovuq kunlarda
odamlarning tanalarini isitgan va yirtqich hayvonlardan himoyalanishda vosita
bo‘lgan. «Homo erectus» odamlari uzoq masofalarda ko‘chib yurib, keng
mintaqalarni, jumladan Osiyo hududlarini o‘zlashtirgan.
Osiyoda qazilma odamlar qoldiqlari Indoneziyadagi Yava orolidan XIX
asrning oxirlarida topilgan bo‘lib, fanda ularni «pitekantrop» («maymun-odam»)
deb atash rasm bo‘lgan. Pitekantroplar bundan taxminan 1 mln – 700-600 ming yil
ilgari (E.Dyubua) yashagani aniqlangan. Shuningdek, 1927-yilda Xitoy
hududlaridan topilgan (D.blek) qadimgi odam qoldiqlari («sinantrop» – «xitoy
odami») bundan 600-500 ming yil ilgarigi davrga oidligi aniqlangan. Qadimgi
qazilma odam qoldiqlari Germaniyaning Geydelberg va Vengriyaning budapesht
shahri yaqinidan ham topilgan.
Zinjantrop, pitekantrop va sinatroplar gominiylar rivojlanishining ilk paleolit
davri bosqichlarida yashaganlar. bu turdagi eng qadimgi odamlar gavdalarini tik
tutib yurganlar va toshdan turli mehnat qurollari yasab, ulardan foydalana
bilganlar. Qurol yasay bilishi, o‘simlik ildizlari va mevalarni iste’mol qilishda shu
qurollardan foydalanishi, shuningdek, ayrim hayvonlarni ovlashi ilk odamlarni
hayvonot olamidan ajratib turgan. Ibtidoiy odamlarning makonlaridan qo‘pol tosh
qurollar va hayvonlar suyaklari topilgan. O‘rta paleolit odamning qazilma
qoldiqlari Germaniyaning neandertal vodiysidan topilganligi sababli fanda u
«neandertal odami» deb nomlash rasm bo‘lgan. neandertal qiyofadagi odamlarning
suyak qoldiqlari bugungi kunga qadar Afrika, O‘rtayer dengizi qirgoqlari, O‘rta
Osiyo, yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari hududlaridan, Qora dengiz bo‘ylaridan,
Shimoliy Yevropa hamda Osiyo yerlaridan ko‘plab topilgan. bu qiyofadagi
odamlar jismoniy jihatdan nisbatan ancha baquvvat bo‘lib, o‘rtacha 20-25-yil umr
ko‘rgan. Ular toshdan xilma-xil qurollar yasab, yirik hayvonlar ovlash
ko‘nikmalariga ega bo‘lganlar.
Neandertalning tashqi qiyofasida, ibtidoiy belgilar saqlanib, shuningdek, u
zamonaviy qiyofadagi odamga ancha yaqinlashib qolgan edi.
Fransiyaning Tordoni viloyatidagi so‘nggi paleolit davriga oid Kromanon
g‘orida qadimgi odam qabrning o‘rganilishi tufayli bu yerda baland bo‘yli (180
sm), miya kosasi hajmi zamonaviy insonga o‘xshash odam dafn etilganligi
aniqlangan. Olimlar g‘ordan topilgan odam skelet suyaklari qoldiqlari asosida
uning tashqi qiyofasini tikladilar. Kromanon g‘orida topilgan odam «kromanon
odami», ya’ni Homo sapiens (aql-idrokli odam) deb ataldi. zamonaviy odam
dastlabki vakillarining suyak qoldiqlari bugungi kunda Yer yuzining yuzdan ziyod
makonlaridan ochib o‘rganilgan. Kromanon odami zamonasiga kelib insonning
biologik va jismoniy qiyofasi hozirgi zamon odamidan farq qilmaydigan darajada
edi. Kromanonlar davrida urug‘chilik jamoasi vujudga keladi.
Yuqorida odamning paydo bo‘lishi va rivojlanishi masalasiga qisqa ta’rif
berildi. Mazkur mavzu o‘ta bahsli muammodir. XX asrning 70-yillariga qadar
antropogenezning biryoqlama nazariyasi tan olingan edi (Homo erectus –
neandertal – Homo sapiens, ilk zamonaviy odam). bugungi kunga kelib, odamning
rivojlanishi jarayonidagi to‘rtta yo‘nalishi to‘g‘risida quyidagi g‘oyalar ilgari
surildi: 1) Yevropa neandertallari; 2) Afrika xomo sapienslari; 3) Sharqiy va
Janubi-Sharqiy Osiyo xomo sapienslari; 4) Sibir-Oltoy xomosapienslari. Olis
o‘tmish zamonlarda ular umumiy ildizga ega bo‘lgan, keyinchalik bu odamlar bir
darahtning turli shoxlariga o‘xshab ajralgan va davr o‘tishi bilan yana birlashib,
yaqinlashgan deb hisoblandi. Mazkur nazariyaga ko‘ra, neandertallar va ilk
zamonaviy odamlar bir davrda, turli hududlarda istiqomat qilganlar. Ular biologik
jihatdan aralashib (qorishib) borganlar va o‘zaro aloqalarini davom ettirib,
ko‘nikmalar va bilim-tajriba, tosh qurollar yasash usullari hamda tosh qurollar
bilan almashib turganlar.
Qiyosiy o‘rganish uchun misol keltiradigan bo‘lsak, o‘tgan asrning 30-yillari
boshlarida Falastinda «Echki g‘ori» degan o‘rta paleolit g‘or-makonida tosh
qurollari bilan birga ibtidoiy odamlarning skelet suyaklari aniqlangan.
Antropologik belgilarga ko‘ra, «falastin odamining» tashqi qiyofasi Yevropa
neandertallaridan farq qilgan (peshonasi kengroq, miya kosasi balandroq, yuzining
tuzilishi zamonaviy odamga yaqinroq bo‘lgan). Shu bois neandertal va zamonaviy
qiyofadagi eng qadimgi odamning qo‘shilishi, qorishib ketishi haqidagi g‘oya
vujudga keldi. Shuningdek, zamonaviy ko‘rinishdagi odamning ildizlari juda
qadimgi davrlarga borib taqalishi, uning neandertallar bilan bir zamonda
rivojlanishi degan g‘oyalar ilgari surildi.
Ammo sovet davri tarixshunosligida bu g‘oyalar rad etildi, shu davr
qarashlariga ko‘ra, antropologik ko‘rinishdagi neandertal odami doimo bir xil
bo‘lmagan, u tadrijiy rivojlanib, ancha o‘zgargan.
Bu nazariyaning davomi shundaki, o‘rta tosh asridagi tinimsiz mehnat va
tabiy muhitni bilishga intilish jarayonida inson tafakkurining rivojlanishi
natijasida, neandertal qiyofasidagi odamlar hozirgi qiyofali odamlarga aylana
borganlar. Ular jismoniy va aqliy jihatdan kamol topib, zamonaviy qiyofadagi
kishilar vujudga keldi va shu bilan antropogenez jarayoni nihoyasiga etdi, deb
taxmin qilindi.
Odamning paydo bo‘lishi Yerdagi eng buyuk hodisalardan biri bo‘lib, u
dastlab toshdan oddiy to‘qmoq yasagan bo‘lsa, uzluksiz mehnat, tinimsiz
izlanishlar natijasida yuksak madaniyat yaratish darajasiga yetib keldi. biroq
ta’kidlash lozimki, insoniyatning paydo bo‘lishi va rivojlanishi masalalarini
o‘rganishda talabalar turli nazariyalarga e’tibor berishlari lozim.
Toshkent viloyatidagi Obirahmat g‘or-makonida yangi arxeologik
tadqiqotlar tufayli, hozirdan taxminan 50 ming yil avval yashagan qadimgi
odamning suyak qoldiqlari aniqlandi. Topilgan odam bosh suyagi va tishlari
kromanon odamining neandertal odami bilan omuxtalashganligidan guvohlik
beradi. bu topilma, Falastinda «Echki g‘ori»dagi paleoantropologik ashyolar
singari hozirgi qiyofadagi odamlarning ajdodlari bilan neandertalning
chatishganligiga dalolatdir. Shuningdek, Obirahmat odami qoldiqlarining topilishi
natijasida, O‘zbekiston hududi ilk zamonaviy odam – Homo sapiens shakllangan
hudud hisoblanadi.
Antropogenez jarayonida mehnatning inson turmush tarzidagi
o‘zgartiruvchanlik mohiyatini arxeologiyaga oid manbalar tasdiqlaydi. Ularga
ko‘ra, turli davrlarga oid moddiy madaniyatning yangi asoslarda rivojlanishidan,
mehnat qurollarning o‘zgarishi darak beradi.
Inson o‘zini o‘rab olgan muhitni hamda tabiatda sodir bo‘lgan hodisalarni
bilish oqibatida, uning dunyoqarashi, ilk e’tiqodlari va ma’anaviy madaniyati rivoj
topgan. zero, zamonaviy odamning ham jismoniy va aqlliy rivojlanishini mehnatsiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi.
2.2. Paleolit – qadimgi tosh davri tarixi
Paleolit (yunoncha, palaios – qadimgi, litos – tosh) – insoniyat tarixining eng
qadimgi davri bo‘lib, uning boshlanish sanasi jahon tarixida taxminan bundan 3-2
mln yil ilgarigi davr bilan belgilanadi. Insoniyat minglab yillar davomida toshga
ishlov berish texnikasini takomillashtirib va rivrojlantirib borgan, turmush tarzi
hamda yashash sharoitini yaxshilashga harakat qilgan. Paleolit davri arexologik
nuqtayi nazaridan uch bosqichga: ilk, o‘rta va so‘nggi bosqichlarga bo‘linib
o‘rganiladi. Ular arxeologik davrlashtirishga mansub bo‘lib, ibtidoiy jamiyatdagi
qurollar yasash xom-ashyosiga va uni ishlash texnikasi o‘zgarishini belgilariga
ko‘ra ajratilgani ma’lum.
Ilk paleolitning dastlabki davrida Janubiy va Markaziy Yevropada iqlim
subtropik, Janubiy Osiyo va Afrikada tropik bo‘lib, bu hududlarda issiqsevar
hayvonlar keng tarqalgan. Misol uchun, Yevropada fillar, begemotlar va yovvoyi
otlar, Osiyoda yovvoyi ho‘kizlar, karkidonlar, otlar va zebralar paydo bo‘lgan va
issiqsevar o‘simliklar keng tarqalgan.
Ko‘pchilik tadqiqotchilar O‘rta Osiyo paleoliti haqidagi bahslarda bu
jarayonni asosan Yevropa paleoliti bilan bog‘lab kelar edilar.
Ammo so‘nggi yillarda O‘zbekiston arxeologlari tomonidan olib borilgan
ko‘pgina tadqiqotlar bu masalaga ancha oydinlik kiritdi.
O‘zbekistonning paleolit davri yodgorliklari o‘rganishda qadimshunos
olimlarning xizmatlari katta (A.P.Okladnikov, O‘.Islomov, M.R.Qosimov,
T.Mirsoatov, R.X.Sulaymonov, E.b.bijanov va boshq.). Ularning tadqiqotlari
tufayli, qadimgi tosh davriga oid muhim makonlar aniqlandi, ko‘pdan-ko‘p
arxeologik kashfiyotlar jahon miqyosida tan olindi.
Farg‘ona vodiysidagi So‘x daryosi vohasida Haydarkon qishlog‘I
chekkasida Selungur g‘orida ilk paleolit davriga oid madaniy qatlamdan tosh
parchalari va siniqlaridan yasalgan qirg‘ichlar, tishsimon qurollar, qo‘l
cho‘qmorlari, tosh bo‘laklari topilgan. Shuningdek, g‘or-makonidan yovvoyi
hayvonlarga tegishli bo‘lgan 5 mingdan ortiq suyak qoldiqlari aniqlangan.
Selengur qurollarining yoshi 1 mln yildan ziyodroq, deb taxmin qilinadi.
Topilmalarning orasidan eng ahamiyatlisi ibtidoiy odamning bosh suyagi parchasi,
tishlari va yelka suyagi bo‘lagidir. Arxeologiya fanida «Farg‘ona odami» –
«Fergantrop» deb shartli ravishda nomlangan bu qazilma odam qoldiqlari, O‘rta
Osiyo, insoniyatning eng qadimgi ajdodlari rivojlangan o‘choqlardan biri
ekanligidan dalolat beradi.
Biroq O‘rta Osiyoda ilk paleolit davri odamning butunlay saqlangan bosh
suyagi topilmagan, shu sababli mintaqadagi bu davr ibtidoiy odamning
antropologik tuzilishi haqida aniq bir narsa deyish mushkul.
Ko‘lbuloq makonidan (Toshkent vil.) ko‘p qatlamli yodgorlik ochilgan
bo‘lib, uning eng pastki qatlamlari ilk paleolit davriga oiddir. Qizilolmasoy va
Toshsoy (Ohangaron) makonlaridan ham ilk paleolit davriga oid chopper, nukleus
va qirg‘ichlardan iborat tosh qurollar topilgan.
Ko‘lbuloqda istiqlol yillarda o‘zbekistonlik arxeologlarning chet ellik
hamkasblari bilan qo‘shma ishlari natijasida paleolitning barcha bosqichlariga oid
(ilk, o‘rta, so‘nggi paleolit) madaniy qatlamlaridan tosh qurollar aniqlandi.
Ilk paleolit davri odamlari toshdan ishlangan sixchalar, chopqichlar, qo‘l
cho‘qmorlari, tosh parchalari va siniqlaridan ishlangan qurolardan foydalanishgan.
Qurollarning ko‘pchiligi tashqi ko‘rinishda qo‘pol va soddadir. Eng qadimgi tosh
qurollar mintaqaning turli hududlarida Janubiy Tojikistondagi Qizqal’a, Janubiy
Turkmanistonda Qoratangir, Qirg‘izistondagi On-Archa daryosi bo‘yida (norin
tumani), Janubiy Qozog‘istonda Chimkent shahridan shimoldagi Kichik Qoratog‘
oldida bo‘riqazigan va Tanirqazigan makonlaridan topilgan.
Bunday ko‘rinib turibdiki, ilk paleolit davri makonlari tog‘larda va tog‘ oldi
hududlarida tarqalgan. Misol tariqasida, On-Archa makoni dengiz sathidan 2500 m
balandlikda, Selengur g‘ori esa 2000 m balandlikda joylashgan. Ilk paleolit davri
makonlaridan topilgan hayvon suyaklari va tosh qurollari ibtidoiy odamlar ovchilik
va termachilik bilan shug‘ullanib, tabiatda tayyor mahsulotlarni o‘zlashtirib
yashaganlar.
O‘rta paleolit (muste madaniyati) – qadimgi tosh asrining muhim va
ajralmas qismi hisoblanadi. bu davrga kelib (bundan 100-40 ming yil muqaddam)
neandertal qiyofali odamlar keng hududlarga yoyiladilar hamda avvalgi davrga
nisbatan tabiat bilan faolroq munosabatga kirishadilar.
O‘rta paleolit davrida tabiiy sharoit o‘zgarib Yevropa, Osiyo va
Amerikaning katta qismini ulkan muzliklar qoplaydi. natijada mamontlar, shimol
bug‘ulari, ayiqlar, umuman sovuqsevar hayvonlar keng tarqaladi. Muzlikning
siljishi oqibatida ob-havoning sovushi neandertal odamlarining tabiiy sharoitga
moslashishiga turtki bo‘lgan edi. bunday moslashuv yashash zaruriyatining turli
ko‘rinishlari – sovuqdan saqlanish, boshpana izlash, kiyim kiyish va olovni kashf
etish kabilar bilan izohlanadi. bu davr odamlari o‘z faoliyatlari davomida dunyoni
bilish, tabiat to‘grisida, undagi o‘zgarishlar va voqealarga munosabat borasida
ma’lum dunyoqarashga ega bo‘lib, ibtidoiy bilimlar hamda fikrlash ko‘nikmalarini
egallay boshlaydilar.
O‘rta paleolit davrda tosh qurollar turlari va ularning vazifasi
takomillashuvida anchagina o‘zgarishlar kuzatiladi. Hozirgi kunda o‘rta paleolit
davri tosh qurollarining 60 dan ziyod turlari aniqlangan bo‘lib ular orasida o‘tkir
uchli qurollar va tarashlagichlar keng tarqalgan.
Bu davrga oid O‘zbekistondagi dastlabki yodgorlik Teshiktosh
(Surxondaryo) g‘or makoni 1938-yilda A.Okladnikov tomonidan ochilgan edi.
Keyinchalik O‘rta Osiyo hududlarida tadqiqotchilar tomonidan o‘rta paleolit
davriga oid ko‘plab makonlar aniqlandi va ularda tadqiqot ishlari olib borildi.
Omonqo‘ton (Taxtaqoracha dovoni, Samarqand), Qo‘tirbuloq va zirabuloq
(zarafshon vodiysi), Obirahmat (Toshkent viloyati), Ko‘lbuloqning yuqori
qatlamlari (Toshkent viloyati), Qizilnur (Qizilqum), Xo‘jakent (Toshkent viloyati)
kabi ko‘plab makonlar o‘rta paleolit davriga oiddir.
Boysun tog‘idagi Teshiktosh g‘or-makoni topilmalari dunyo arxeologiya
fanida mashhurdir. Tadqiqotlar natijasida g‘or-makondan beshta madaniy
qatlamdan 3000 ga yaqin tosh qurollar topilgan.
Shuningdek, turli hayvonlar: qoplon, yovvoyi ot, eshak, quyon va turli
qushlarning suyak qoldiqlari aniqlangan. Tosh qurollar orasida qirg‘ichlar alohida
o‘rin egallab, ularning ba’zilari kesgich qurol vazifasida ishlatilgan bo‘lishi ham
mumkin. Shuningdek, o‘tkir uchli cho‘qmorlar, tosh pichoqlar va sixchalar ham
topilgan.
Eng muhimi shundaki, Teshiktosh g‘or-makonining yuqori qatlamlaridan 9
yashar bolaning skelet suyaklari topilgan. Bu bola neandertal tipidagi qadimgi
odam vakilidir. U dafn etilganda ibtidoiy dafn marosimlariga amal qilinib jasad
atrofiga tog‘ echkisi shoxlari qadab qo‘yilgan. Shuningdek, g‘or-makondan gulxan
izlari va kul qoldiqlari topilib, gulxan o‘rni va atroflaridan tog‘ echkisi suyak
qoldiqlari aniqlangan. Toshkent viloyatidagi Obirahmat makoni Chotqol
tizmasidagi Paltov soyining yuqori oqimida joylashgan. Makondan mehnat
qurollari, jumladan, nukleuslar, parrakchalar, o‘tkir uchli sixchalar, qirg‘ichlar va
kesgichlar topilgan. Obirahmatdan bug‘u va tog‘ echkisi, jayron, arxar suyaklari
aniqlangan.
O‘rta paleolit davri hayvonot olami turli-tuman bo‘lib, neandertal odamlari
tog‘ echkisi, bug‘u, qulon, yovvoyi ot hamda mayda hayvonlarini ovlaganlar.
Ibtidoiy odamlar olovdan foydalanish va uni saqlash uslublarini bilib olganlar.
Vaqt o‘tib, odamlar yog‘ochni yog‘ochga ishqalash, chaqmoqtoshlardan o‘t
chiqarish, ya’ni olovni sun’iy hosil qilish yo‘llarini topganlar. Olov sovuqdan va
yirtqich hayvonlardan saqlanish, go‘shtni pishirishga imkoniyat yaratgan.
Zarafshon vohasidagi Qo‘tirbuloq makoni, Toshkent vohasining Xo‘jakent,
Ko‘lbuloq makonlari, Farg‘ona vodiysidagi bo‘ribuloq, Tomchisuv yodgorliklari,
zarafshon vohasidagi Omonqo‘ton, Qo‘tirbuloq makonlari ham o‘rta paleolit
davriga oiddir.
O‘rta paleolitning boshlariga kelib shimoldan ulkan muzlikning siljib kelishi
natijasida iqlim tamoman o‘zgaradi. natijada ibtidoiy odamlar turmush tarzida
katta o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. Sovuq iqlim tufayli odamlar ko‘proq g‘orlarga
joylasha boshlaydilar. Janubdagi kichik tuyoqli issiqsevar hayvonlar qirilib ketib
shimol bug‘ulari, mamontlar, ulkan ayiqlar paydo bo‘ladi. Yirik hayvonlarning
yoyilishi esa o‘z navbatida jamoa bo‘lib ovchilik qilishning vujudga kelishiga olib
keldi.
O‘rta paleolit davrida g‘or va ungurlarni o‘zlashtirish, gulxan atrofida
to‘planish va nihoyat jamoa bo‘lib ov qilish uslublarining paydo bo‘lishi
mintaqadagi qadimgi odamlar hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
O‘rta paleolit davriga oid Uchtut shaxta-ustaxonasi topib tekshirilgan. bu
yodgorlik chaqmoqtosh kovlab olish bilan bog‘liq bo‘lib, zarafshon vohasining
o‘rta qismida joylashgan (navoiy viloyati). Shuningdek, Uchtutdan 1-2 km sharqda
Ijond va Vaush kabi o‘rta paleolit makonlari aniqlangan. Ulardan hayvon suyaklari
va turli xil tosh qurollar (nukleuslar, sixchalar, keskichlar) topilgan.
So‘nggi paleolit davri mil. avv. 40-12 ming yilliklarni o‘z ichiga oladi. bu
davrga oid Samarqand makoni (shaharning o‘zida), Xo‘jag‘or (Farg‘ona vodiysi),
bo‘zsuv va Tuyabo‘g‘iz, Ko‘lbuloq (Toshkent viloyati), Takalisoy g‘or-makoni
(Samarqand viloyati) yodgorliklari topib tekshirilgan.
So‘nggi paleolit davriga kelib qadimgi odamlar O‘rta Osiyoning keng
hududlariga tarqala boshlaydilar, ularning turmush tarzida va mehnat qurollarida
yangi unsurlar paydo bo‘ladi. Qurollarning turlari ko‘payadi. Ayniqsa, ovchilik
bilan bog‘liq bo‘lgan nayzasimon o‘tkir qurollar, turli pichoqlar, qirg‘ichlar va
kesgichlar shular jumlasidandir.
So‘nggi paleolit hayotdagi eng muhim xususiyati shundaki, bu davrda
ibtidoiy to‘dadan urug‘chilik jamoasiga o‘tila boshlandi.
So‘nggi paleolit davri odamlarning zamonaviy jismoniy qiyofasi
shakllanishida, ibtidoiy to‘dadan urug‘ jamoasiga o‘tilishida, tosh qurollar
tayyorlashda yangi yutuqlar qo‘lga kiritilishida muhim ahamiyat kasb etgan
davrdir. bu davrga kelib mehnat qurollari yasash texnikasida, qadimgi odamlarning
yashash sharoiti hamda turmush tarzida, ularning ijtimoiy munosabatlarida,
fikrlash va dunyoqarashida, jismoniy qiyofasida keskin o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi.
Bu davrdagi qurollar ilgarigi davr tosh qurollariga nisbatan ancha
takomillashadi. Ushbu davrning muhim xususiyatlaridan yana biri - suyakdan
qurollar yasash edi. Misol tariqasida bu davr topilmalari orasida suyakdan yasalgan
garpunlar va ignalar uchraydi.
Xullas, so‘nggi paleolit davri makonlaridan aniqlangan topilmalar ijtimoiy
hayotdagi o‘zgarishlardan dalolat beradi. Xo‘jalikdagi asosiy mashg‘ulot ovchilik
va termachilik bo‘lib, erkaklar ovchilik bilan, ayollar esa termachilik bilan
shug‘ullanganlar. bu davrda birgalikda yashagan va mehnat qilgan hamda umumiy
mulk va oziq-ovqat mahsulotlariga ega bo‘lgan qarindoshlar urug‘ jamoasi vujudga
kelgan. Ilk urug‘ jamoalarida yoshi katta ayollarning mavqeyi ancha baland
bo‘lganligi tufayli, jamoa a’zolari ayol kishi – ona tevaragida jipslashgan. Shu
tariqa matriarxat urug‘ jamoasi paydo bo‘lgan.
So‘nggi paleolit davriga kelib hozirgi zamon qiyofasidagi odamning
shakllanishi bir vaqtning o‘zida jahon tarixida yevropoid, negroid va mongoloid
irqlarining paydo bo‘lishiga olib kelgan edi. Ular birbirlaridan tanasining rangi,
soch va ko‘zlarining shakli hamda rangi, muskullar va bo‘ylarining uzun-kaltaligi,
bosh suyagining shakli, yuz tuzilishi va boshqa belgilari bilan farqlangan.
Irqlarning shakllanishida tabiiy sharoit ham muhim ahamiyat kasb etgan.
negroidlar Afrikada, yevropoidlar Yevropada, mongoloidlar Osiyo hududlarida
keng tarqalganlar.
So‘nggi paleolit davriga kelib odamlar g‘orlardan chiqib yengil turarjoylar –
chayla va yarim yerto‘lalarda yashay boshladilar. Ular endi faqat tog‘li hududlarda
yashab qolmay vohalar bo‘ylab tarqalib, tekisliklarda, daryo va ko‘llar bo‘ylarida
joylashadilar hamda qarindosh-urug‘chilik jamoalariga bo‘linadilar.
Paleolit davri tarixiga oid quyidagi muhim xulosalarni chiqarish mumkin:
1. Ilk paleolit davri mehnat qurollari o‘zining soddaligi va qo‘polligi bilan
keyingi davrlarning mehnat qurollaridan ancha farq qiladi. Makonlar suvga yaqin,
yerlarda joylashgan. Eng qadimgi odamlar dastlab to‘da bo‘lib yashaganlar.
Makonlarda topilgan hayvon suyaklari va tosh qurollarning xususiyatlari eng
qadimgi odamlar ovchilik va termachilik bilan shug‘ullanib, shu asosda hayot
kechirganligini ko‘rsatadi.
Shubhasiz, u paytda odamlarning aqliy va jismoniy rivojlanish darajasi
ularga yakka-yakka yashash uchun hech qanday imkoniyatlar yaratib bermagan.
Ularning oziq-ovqat zaxiralari chegaralangan edi, bundan tashqari, yakka
yashagan, odamlar yirik yirtqich hayvonlarning hujumidan o‘z hayotlarini saqlay
olmasdilar. Ochlik xavfi va ko‘p vaziyatlarda noma’lum tabiiy jarayonlar eng
qadimgi odamlarni to‘da bo‘lib yashashga majbur qilgan. Olimlar fikriga ko‘ra, ilk
paleolit davridagi iqlim issiq bo‘lganligi uchun odamlarning uy-joy va kiyimga
ehtiyoji bo‘lmagan.
2. O‘lkamizda topib tekshirilgan o‘rta paleolit davri makonlari, asosan,
g‘orlarda joylashadi. Demak, muzlik bosib kelishi bilan boshpana zarur bo‘lib
qolib, odamlar tabiiy pana joylar – g‘orlarni egallashga harakat qilganlar. Muzlik
davrida neandertal odamlari murakkab sinovlardan o‘tgan. Odamlarning asosiy
mashg‘uloti ovchilik bo‘lib, bu jarayon ko‘p sonli va turli shakllardagi qurollarni
ishlab chiqarishni talab etgan va eng qadimgi xo‘jalikning asosi bo‘lib xizmat
qilgan. Odamlar asta-sekinlik bilan yirik hayvonlarni ham ov qilishni o‘rganib
bordi, ular olovdan foydalanish va uni saqlashga harakat qildilar. Uzluksiz mehnat
asosida inson aqliy va jismoniy jihatdan o‘zgarib bordi.
3. Olov – sovuqdan va yirtqich hayvonlardan saqlanish, ovqat pishirish
uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Avvalo o‘tni egallash o‘rmondagi
yong‘inlardan, tabiiy o‘tlardan foydalanishdan boshlangan.
Bunday o‘tlarni o‘chirmasdan, uzoq vaqt davomida saqlab turish va bir
joydan ikkinchi joyga ko‘chirish mumkin bo‘lgan. Shu bilan birga, odamlar
yog‘ochlarni ishqalash yo‘li bilan va chaqmoqtoshlardan o‘t chiqarish yo‘llarini
topganlar.
4. Odamlar yirik hayvonlarga ov qilishi natijasida ovchilikning usullari
ko‘payib borgan (hayvonlarni o‘rab olish, botqoqlikka haydash, jarga qulatish va
boshqalar). Hayvonlarni ovlash jarayoni mehnatni maqsadli tashkil qilishni talab
etgan. So‘nggi paleolitda qurollar yasashning yangi usullari vujudga kelgan.
Qurollar tosh parrakchalardan yasalib, ko‘pincha nukleuslarning (nukleus – tosh
o‘zak) yangi shakllari bilan bog‘lanadilar va qurollarning xili ko‘paya boshlaydi.
5. So‘nggi paleolit davrida zamonaviy qiyofali odam keng hududlarni
o‘zlashtirdi. zamonaviy qiyofali odamning paydo bo‘lishi sabablaridan biri –
jamoada yaqin qarindoshlar o‘rtasida nikohning man qilinishi bo‘lib, ushbu
jarayon odamning jismoniy turini biologik jihatdan tez o‘zgarishiga olib kelgan.
So‘nggi paleolit davrining muhim xususiyatlaridan biri, ibtidoiy to‘dadan
urug‘ jamoasiga o‘tilishidir. Urug‘chilik tuzumining boshlang‘ich va asosiy shakli
matriarxat – ona urug‘idan iborat bo‘lgan. Urug‘chilik tuzumi inson hayotidagi bir
qator ijobiy o‘zgarishlarning paydo bo‘lishiga asos solgan. Manzilgohlar ov
qilinadigan joylar bilan bog‘langan, bu joylarga qarindosh-urug‘lar ega bo‘lib, ular
ovchilik bilan tirikchilik o‘tkazganlar, shuningdek baliqchilik rivoj topgan.
2.3. Mezolit, neolit va eneolit davri tarixi
Tosh asrining keyingi rivojlanish bosqichi fanda mezolit (o‘rta tosh) davri
O‘rta Osiyoda nisbiy tarzda mil. avv. 12-7-ming yilliklar bilan belgilangan.
Mezolit – odamlarning Yer yuzi bo‘ylab keng tarqalish davri bo‘lib, ular dengiz,
qo‘llar va daryo bo‘ylari hamda tog‘li hududlarda yoyilganlar. Kaspiy bo‘ylaridan
Tyanshan – Pomirgacha, Markaziy Qozog‘istondan Kopetdog‘ etaklarigacha
bo‘lgan hududlardan mezolit davri yodgorliklarining namunalari topib o‘rganilgan.
Machay (Surxondaryo), Obishir (Farg‘ona vodiysi), bo‘zsuv, Qo‘shilish
(Toshkent), Aydabol, Jayronquduq (Ustyurt), Sulton Uvays (Quyi Amudaryo o‘ng
sohili yerlari) kabi O‘rta Osiyodagi 50 dan ziyod yodgorliklar shular jumlasidandir.
Mezolitning ilk va so‘nggi bosqichlarini belgilashda tadqiqotchilar geografik
shart-sharoit, toshni qayta ishlash texnikasi va odamlarning turmush tarzi hamda
mashg‘ulotlariga asosiy e’tibor qaratadilar.
Mezolit davriga kelib Yer yuzidagi ulkan muzlikning yana shimolga tomon
siljishi natijasida iqlim barqarorlashib hozirgi davrdagiga ancha o‘xshab qolgan
edi. buning natijasida O‘rta Osiyo hayvonot olami va o‘simliklar dunyosida ancha
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi.
Paleolit davrining yirik hayvonlari yo‘qola borib ular o‘rniga kichik tuyoqli,
tez yuguruvchan hayvonlar – jayron, sayg‘oq, bug‘ular, tog‘ echkisi, arslon,
yo‘lbars, qoplon, quyon kabilar ko‘paya boradi. Shuningdek, janubga xos
issiqsevar, yovvoyi boshoqli o‘simlik va daraxtlar ham tobora ko‘payib bordi.
Tabiat va iqlimdagi bu o‘zgarishlar mezolit davri kishilarining hayotida ham
o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
Bu davrga kelib kishilar nisbatan nozikroq qurollar tayyorlashni o‘zlashtira
boshladilar. Xususan, janubiy o‘lkalarda, shuningdek, O‘rta Osiyoda turli
geometrik shakldagi mayda qurollar – mikrolitlar paydo bo‘lib ular uchun suyak va
yog‘och dastachalardan qadama sifatida foydalanilgan. Undan tashqari bu davrda
insoniyat o‘z tarixidagi dastlabki murakkab moslama – o‘q-yoyni kashf etdi.
natijada chopqir, kichik tuyoqli hayvonlar va parrandalarni ov qilish imkoniyati
paydo bo‘ldi.
Mazkur davrning eng katta yutuqlaridan yana biri Yaqin Sharq hududlarida
yovvoyi hayvonlar – it, qo‘y, echki kabilarning qo‘lga o‘rgatilib, xonakilashtirilishi
bo‘ldi. Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra mezolit davrida Old Osiyoning
ba’zi viloyatlarida termachilikdan yovvoyi o‘simliklarni xonakilashtirishga hamda
ovchilikdan chorvachilikka o‘tish boshlanadi. bu jarayon ishlab chiqaruvchi
kuchlarning rivojlanish darajasi va tabiiy-geografik sharoit bilan bevosita bog‘liq
edi.
Mezolit davrining mashhur yodgorliklaridan biri Surxon vohasidagi Machay
(boysun) g‘or-makonidan ko‘plab suyak va tosh qurollar topilgan. Suyak qurollar
bigiz, igna, so‘zan kabilardan iborat bo‘lsa, tosh qurollar – pichoqlar, arrasimon
qurollar, kesgichlar, ushatgich toshlar, nayza va o‘q uchlari kabilardir. bu
qurollarning o‘ziga xos belgilari mavjud bo‘lsa ham Yaqin Sharqdagi mezolit
yodgorliklaridan topilgan tosh qurollarga o‘xshab ketadi.
Machay makonidan odam bosh suyaklari, tishi, jag‘i va boshqa qismlari
qoldiqlari topilgan bo‘lib, bu topilmalarni o‘rganish tadqiqotchilarga O‘rta
Osiyoning janubidagi mezolit davri kishilarining yevropoid irqiga mansub
ekanligini aniqlash imkonini berdi.
Machay g‘orida bo‘ri, tulki, bars, mo‘ynali suvsar, quyon, jayra, olmaxon
kabi hayvonlarning ham suyak qoldiqlari topilgan. Machaylik mezolit davri
odamlari olovdan keng foydalanganlar hamda hayvon va parranda go‘shtlarini
olovda pishirib eganlar.
Farg‘ona vodiysidan mezolit davriga oid Obishir g‘or-makonidan tosh
qurollar, bigizlar, qirg‘ichlar, pichoq qadamalari topilgan. Shuningdek, topilmalar
orasida yovvoyi hayvonlarning maydalangan va sindirilgan suyaklari, baliq
tutishda ishlatiladigan qadoq toshlar ham bor. Topilgan ashyolarga asoslanib
obishirliklar baliqchilik, ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan deyishimiz
mumkin.
Markaziy Farg‘ona hududlaridan Sho‘rko‘l, Achchiqko‘l, Yangiqadam,
bekobod, zambar, Toypoqko‘l kabi 80 ga yaqin mezolit davri yodgorliklari
aniqlandi. Ularning ko‘pchiligi ko‘l yoqalaridan topilgan bo‘lib aftidan bu joylar
mezolit davri kishilarining yashashlari uchun ko‘pgina qulayliklarga ega bo‘lgan.
bu yerlardan topilgan ko‘pgina qurol va tosh buyumlar o‘zining nisbatan nozikligi,
ixchamligi bilan paleolit davri qurollaridan ajralib turadi. Markaziy Farg‘onadagi
mezolit davri qabilalari xo‘jalik hayotida ovchilik, termachilik hamda baliqchilik
ustunlik qilib, qulay tabiiy-geografik sharoit mazkur hududlarda qadimgi
odamlarning keng tarqalib yashashlari uchun imkoniyat yaratgan.
Toshkentning g‘arbida, Qadimgi bo‘zsuv anhori sohilidan Qo‘shilish
mezolit makoni o‘rganilgan. Ushbu makondan chaqmoqtoshdan ishlangan
nukleuslar, mayda parrakchalar, uchrindilar, qirg‘ichlar, har xil shakldagi qurollar,
tosh pichoqlar, silliqlangan tosh qurollar topilgan. Qo‘shilish makoni topilmalari
mil. avv. XI-X ming yilliklariga oid bo‘lib, bu yerda yashagan qadimgi qabilalar
ovchilik va termachilik bilan shug‘ullanganlar.
Xullas, mil. avv. XI-X ming yilliklariga kelib Kaspiy bo‘ylaridan Pomir
tog‘larigacha, Kopetdog‘ etaklaridan Markaziy Qozog‘istongacha bo‘lgan keng
hududlarda mezolit davri qabilalari yoyiladilar.
Ushbu hududlarning geografik sharoiti xilma-xil bo‘lib, mezolit davri
makonlari pasttekisliklar, daryo va soy bo‘ylari hamda tog‘oldi hududlarida
joylashgan. bu davr qabilalari va urug‘lari ovchilik, baliqchilik hamda termachilik
bilan kun kechirganlar.
Mezolit davrida ham urug‘ a’zolarining jamoa mehnati va o‘zaro yordamlari
hayotning zaruriy sharti bo‘lgan. Kamon va o‘qlardan iborat yangi qurollarning
xo‘jalikning yangi turlari vujudga keldi. Mil. avv.IX-VII ming yilliklar davomida
Old Osiyoda ovchilikdan chorvachilikka va termachilikdan dehqonchilikka,
xo‘jalikning ishlab chiqarish shakliga o‘tish boshlangan. bu jarayon tarixda bir
vaqtda boshlanmagan va ba’zi joylarda ancha erta, boshqa joylarda biroz kech
sodir bo‘lgan.
Hayvonlarni qo‘lga o‘rgatish qay tariqa boshlangan? Tarixchilar va
etnograflarning aytishicha, ovda kamon ishlatilishi natijasida bevosita iste’moldan
ancha oshiq o‘lja topish mumkin edi. Ovchilar yarador hayvonlarni yoki ularning
bolalarini birdaniga o‘ldirmasdan, uylariga olib kelganlar. Ayrim hollarda bu
hayvonlarni odamlar oziq-ovqat g‘amlab qo‘yish maqsadida boqishlari lozim
bo‘lgan.
Termachilik mashg‘ulotining rivojlanishi natijasida, inson o‘simliklar olami
haqida ko‘p ma’lumotlarga ega bo‘lgan (o‘simlik va daraxtlar o‘sishi
qonuniyatlari, hosil qilishi, ularning foydaligi va zararligi, don va urug‘lar,
mevalar, ildizlar haqida va boshqa ma’lumotlar).
Mezolit davrida Qadimgi Sharqdagi issiqtalab yovvoyi boshoqli o‘simlik va
daraxtlar ham tobora ko‘paya borgan. bu yerda dehqonchilik rivoj topishiga turli
xil imkoniyatlar bo‘lgan. Old Osiyo va Ikki daryo – Dajla va Frot oralig‘ida
yashovchi termachilar bug‘doy va arpa ekish tarixini boshlab berganlar. Shu
hududlarda mil. avv. X-IX ming yilliklarda it va mushuk qo‘lga o‘rgatilgan. Ular
eng qadimgi xonakilashtirilgan hayvonlar bo‘lib, it ovchilarga xizmat qilgan.
O‘ta Osiyodan mezolit davri odamlari so‘nggi paleolit davriga nisbatan jadal
rivojlanib, keyingi davrlar madaniyati rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratib
berganlar.
O‘rta Osiyo neolit va eneolit davri madaniyatini o‘rganishga taniqli olimlar,
yirik qadimshunos – mutaxassislar katta hissa qo‘shganlar (S.P.Tolstov,
Y.G‘.G‘ulomov, V.M.Masson, O.K.berdiev, O‘.Islomov, V.I.Sarianidi,
A.V.Vinogradov, M.Jo‘raqulov, n.Xolmatov, A.Isoqov va boshq.). Ularning sa’yharakatlari tufayli dasht-cho‘l va vohalarda qidiruv hamda qazishma arxeologik
ishlar olib borilgan. bu tadqiqotlarning natijalari ilmiy maqolalar va
monografilarda o‘z aksini topgan.
Neolit davri moddiy madaniyati va xo‘jaligi. O‘rta Osiyoning janubida
neolit davri mil. avv. VI ming yillikda boshlangan. Neolit tosh asrining so‘nggi
bosqichi hisoblanadi. bu davrda odamlar turli tabiiy sharoitga moslasha
boshlaganlar va shundan kelib chiqib, turli geografik hududlardagi tegishli uyjoylar, mehnat qurollari va xo‘jaliklar ham har xil shaklda rivojlanib borgan.
O‘rta Osiyoning issiq iqlimli janubiy o‘lkalarida yashagan kishilar
dehqonchilik, chorvachilik va uy hunarmandchiligi shakllari bilan mashg‘ul
bo‘lganlar. Shimoliy-sharqiy o‘lkalarda yashovchi aholi, (tog‘lar, tog‘oldi va
dashtlar) tabiiy sharoiti tufayli, avvalgidek, asosan o‘zlashtiruvchi xo‘jalik bilan
shug‘ullanib, moddiy madaniyat jihatdan orqada qolib ketgan. bunga xo‘jaliklar va
moddiy madaniyatning notekis rivojlanishi sabab bo‘lgan.
Janubiy Turkmaniston aholisi 8-7 ming yil avval dehqonchilikning dastlabki
shakllari bilan shug‘ullana boshlaganlar. bu hududlarda ilk neolitda o‘troq
manzilgohlar va guvaladan qurilgan uylar paydo bo‘ladi (Joytun, Chag‘alli,
Cho‘pontepa). Ulardan topilgan don qoldiqlari (arpa, bug‘doy), toshdan ishlangan
o‘roqlar va yorg‘uchoqlar dehqonchilik kashf etilganligidan dalolat beradi.
O‘rta Osiyoning boshqa viloyatlarida neolit davri qabilalari daryo sohillari
va tarmoqlari yoqasida, qo‘l bo‘yilarida yashab, tabiiy imkoniyatidan kelib chiqqan
holda, asosan ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullanganlar (Xorazmda Kaltaminor
madaniyati, Janubiy Tojikistondagi Hisor madaniyati yoki Farg‘ona neolit davri
madaniyatlari). neolit davrining eng katta yutuqlaridan biri – kulolchilikning paydo
bo‘lishidir.
Qadimgi Sharq tarixidan ma’lumki, eng qadimga idishlar mil. avv. VIII-VII
ming yilliklarga oid bo‘lib, toshdan va yog‘ochdan yasalgan hamda novdadan
to‘qilgan. Savatlar ba’zan loy bilan suvalgan va ana shunday savat tasodifan
gulxanga tushib qolgan bo‘lishi mumkin. O‘tda savatning novdalari kuyib ketgan,
suvalgan loy esa shu darajada qotib qolgan. Albatta, loy gulxanga boshqa
vaziyatlarda ham tushib qolishi mumkin edi. Odamlar o‘tda kuygan loyning
pishiqligani e’tiborga olib, loydan yasalgan va gulxanda kuydirilgan buyumlarning
ro‘zg‘or uchun foydali amaliy ahamiyatini tushunib yetganlar. Shu asosda
kulolchilik rivoj topgan.
Neolit davri kishilari qay yo‘llar va uslublar orqali kulolchilikni kashf etmasinlar, ula
o‘rgandilarki, bu o‘sha zamon uchun juda katta madaniy yutuq edi. Sopol
idishlar ovqat tayyorlash va oziq-ovqatni saqlash uchun odamlarga yangi imkon
yaratgan. Chorvador va dehqon, ovchi va baliqchilar ham sopol idishlardan keng
foydalanganlar. neolitda vujudga kelgan kulolchilik, ayniqsa dehqonchilik va uy
chorvachiligi taraqqiyoti uchun shart edi.
Janubiy Turkmanistondagi neolit davri madaniyagi Joytun madaniyati deb
ataladi (mil. avv. VI-V m.y.). Joytun makoni O‘rga Osiyo hududida eng mashhur
dehqonchilik maskanidir. Uning xarobalari Ashxaboddan 25 km shimoldagi
Qoraqum bilan kesilib chegaralangan yerlarda joylashadi. Joytun makonida yarim
gektar maydonni egallagan 30 ta bir xonali qadimgi uy-joylarning qoldiqlari topib
tekshirilgan. Ular guvaladan barpo etilgan. Uylarning har birida alohida o‘choqlar,
supalar va tokchalar bor. Har bir uyda yakka 5-6 kishidan iborat oila yashagan.
Joytun manzilgohida 30 ta uy-joy bo‘lib, uylarda taxminan 150-180 kishi yashashi
mumkin bo‘lgan.
Joytunliklar dehqonchilik hamda xonaki chorvachilik bilan shug‘ullanib,
echki va qo‘ylarni boqqanlar. Uylarning sathidagi loy suvog‘ida arpa va bug‘doy
donlari saqlanib qolgan.
Yodgorlikda topilgan qo‘lda tasma uslubida yasalgan sopol idishlar rangli
naqshlar bilan bezatilgan. Idishlar har xil shakllardan iborat bo‘lib (xumcha,
tuvaksimon, qozoncha, kosasimon, piyola), qadimgi dehqonlarning xo‘jalik hayoti
va uy ro‘zg‘orida katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Joytunda tosh boltalar, o‘roqlar, kamon o‘qlarining uchlari, munchoqlar,
urchuqlar hamda loydan ishlangan va gulxanda pishirilgan odamlar va
hayvonlarning haykalchalari topilgan.
Neolit davrida kulolchilikdan tashqari, to‘qimachilik ham kashf etiladi,
o‘zaro buyum va oziq-ovqat almashinuvi rivojlanadi, qadimgi jamoalarning
moddiy va ma’naviy madaniyati jadal rivoj topadi. Xo‘jalikning ilg‘or ishlab
chiqaruvchi shakllari – dehqonchilik va chorvachilikning kashf etilishi tarix fanida
«neolit inqilobi» deb ataladi.
Odam uzoq tarix davomida tabiatda mavjud bo‘lgan tayyor mahsulotdan
foydalanib, xo‘jaliklarning ibtidoiy o‘zlashtiruvchi shakllarini rivojlantirgan. bu
jarayon odamning aqliy va jismoniy taraqqiyoti, amaliy bilimlari, tajribasi va
mashg‘ulotlari hamda ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanganligi bilan
bevosiga bog‘liq bo‘lgan. neolit davriga kelib, inson o‘z mehnat faoliyati bilan
tabiiy sharoitga faol ta’sir etib, ilg‘or unumdorlik xo‘jaligiga o‘ta boshlagan.
Shu bilan birga eng qadimgi xo‘jalik mashg‘ulotlari (madaniyatlarning
notekis rivojlanganligi tufayli) neolitda o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. O‘rta
Osiyoning turli viloyatlarida (Xorazm vohasi, Farg‘ona vodiysi, Hisor tog‘lari)
ovchilik va baliqchilik, qisman chorvachilik, shu davrda xo‘jalikning asosini
tashkil etgan.
Xorazm vohasida Kaltaminor madaniyatiga tegishli (mil. avv. V-IV ming
yilliklar) yonbosh (Jonbos 4) yodgorligi diqqatga sazovordir.
Makonda 290 kv metr hajmli turar joyning qoldig‘i topilgan. U kulba
shaklida bo‘lib, yog‘och ustun, sinchlar bilan ko‘tarilgan. Kulba o‘rtasida katta
markaziy o‘choq, uning atrofidan esa mayda o‘choqlar qoldiqlari topilgan.
Еtnografik ma’lumotlar bilan solishtirilgan holda, Kaltaminor madaniyati
manzilgohlari yirik jamoalar a’zolariga tegishli bo‘lganligi aniqlangan. Jonbos 4
kulbasida 100-120 kishi yashagan deb taxmin qilinadi.
Kulba o‘rtasidagi katta markaziy o‘choq turli marosimlar paytida butun
jamoa a’zolariga xizmat qilgan. Uning atrofida joylashgan mayda o‘choqlar esa
ayrim oilalarga tegishli bo‘lgan. Kaltaminor madaniyati makonlaridan sopol
idishlar, tosh qirg‘ichlar, nukleuslar, nayza va o‘qlarning uchlari va boshqa tosh
qurollar topilgan. Neolit davri yodgorliklari buxoro vohasi va Qizilqumda ham
topib tekshirilgan. Darvozaqir I makonidan chaylasimon uy-joy qoldigi, bir nechta
uchoq, tosh qurollar va sopol idish parchalari topilgan. Arxeologik ma’lumotlarga
ko‘ra, zarafshon etaklaridagi neolit davri makonlaridan topilgan tosh qurollari
orasida silliqlangan bolta va ponalar, pichoqlar, qirg‘ichlar, o‘q va nayza uchlari
bor. Neolit davrida qadimgi qabilalar O‘rta Osiyo hududlarini keng miqyosda
o‘zlashtiradilar. bu davrda mintaqa hududlarida ziroatchilar bilan birga ovchilar va
baliqchilar ham yashaganligi bizga ma’lum.
Xullas, neolit davri yodgorliklari O‘rta Osiyo qadimgi tarixining dolzarb
masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Bu davr mehnat vositalarida o‘zgarish yuz berib, xususan, tosh, suyak va
yog‘ochga ishlov berishning an’anaviy uslublari yuksaklikka erishgan. Ayniqsa,
toshni silliqlash, parmalab teshish singari texnologiyalar kashf etilgan, mikrolit
qurollar yanada takomillashgan.
Hozirgi O‘zbekiston hududlarida mezolitning oxiri va neolit davrida
janubiy-g‘arbiy Ustyurt va Qizilqumning ichki hududlari, zarafshon va Amudaryo
etaklari ovchilar va baliqchilar jamoalari tomonidan keng o‘zlashtirilgan edi.
Soha mutaxassislarning e’tirof etishlaricha, neolit davrida aynan qulay
ekologik muhit va tabiiy iqlim sharoiti yangi hududlarni o‘zlashtirish imkonini
beradi. Shu tariqa, jamoalar turli tabiiy-geografik sharoitga bu jarayon turli neolit
madaniyatlarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan edi.
Eneolit davri. Еneolit – mis-tosh davridir. Mil. avv. IV ming yillikka qadar
odamlar faqat toshdan, yog‘ochdan va suyakdan yasalgan qurollardan
foydalanganlar. Mis metallurgiyasining kashf etilishi, misdan ishlangan qurollar va
buyumlardan foydalanish insoniyat tarixida yana bir taraqqiyot bosqich bo‘lib,
kishilik madaniyatining yangi asoslarda rivojini tezlashtirishga imkon bergan.
Eneolit davriga o‘tish ishlab chiqaruvchi kuchlarning yanada yuksalganligini
ko‘rsatadi. Misdan ishlangan qurollar tosh qurollarga nisbatan ancha
takomillashgan bo‘lsa-da, lekin og‘ir qurollar yasash uchun mis yaroqsiz bo‘lgan.
Shu sababdan, eneolit davri qabilalari tosh qurollardan ham keng foydalanganlar.
Mis va tosh qurollarning birgalikda ishlatilishi qadimgi xo‘jalik tarmoqlarining
rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Qadimgi Sharqda ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklar va hunarmandchilikning
rivojlanishi asosida katta, sersuv daryolar vodiylarida shahar-davlatlar paydo
bo‘ldi. bu yerda qulay tabiiy sharoitdan tashqari, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ham
ishlab chiqaruvchi kuchlar taraqqiyotining umumiy rivojini tezlashtirishga imkon
bergan.
Qabilalarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti bir xil darajada
bo‘lmagan. neolit davri qabilalari orasida vujudga kelgan iqtisodiy va madaniy
notekislik eneolit zamonida ancha kuchaydi. Mazkur davrda Yevropa va Osiyo
aholisi xilma-xil xo‘jalik turlari bilan ajralib turgan. Shu asosda ishlab chiqaruvchi
kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari taraqqiy etgan.
Ovchilik va baliqchilik asosida rivojlangan jamiyatlar iqtisodiy va madaniy
jihatdan orqada qolgan. Ularning ijtimoiy munosabatlarida tosh davri tuzumiga xos
xususiyatlar saqlangan. biroq Qadimgi Sharq shahar-davlatlari chegaralarida
yashovchi dehqonchilik bilan mashg‘ul bo‘lgan qabilalar ham (Kavkazorti, O‘rta
Osiyoning janubi) qadimgi urug‘chilik tuzumining ko‘pgina xususiyatlarini saqlab
qolganlar. Mazkur viloyatlarda dehqonchilik xo‘jaligi ortiqcha mahsulotni keng
darajada yaratilishiga asos bo‘lmagan. Urug‘, qabilaviy tuzum xususiyatlari
saqlanib qolgan holda, jamoalar oziq-ovqat mahsulotini umumiy mulkka
aylantirib, mahsulotlar baravar taqsimlangan edi.
Iste’mol vositalarining baravarligi, mehnat unumdorligining pastligi va
xo‘jalik ishlarini butun urug‘ a’zolari tomonidan birgalikda amalga oshirilishi
an’analari – ibtidoiy tuzumning asosiy belgilaridir.
Eneolit davri qabilalarining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyoti bir xil
darajada bo‘lmagani tufayli arxeologik ma’lumotlar O‘rta Osiyo aholisining
iqtisodiy-madaniy jihatdan notekis rivojlanganidan dalolat beradi, Shuning uchun
ham mintaqaning turli viloyatlarida neolit bilan eneolit xronologik jihatdan bir
vaqtga to‘g‘ri kelgan. Turkmanistonning janubida mis-tosh davrining boshlanishi
mil. avv. IV ming yillikka mansub bo‘lgan bo‘lsa, xuddi o‘sha zamonda O‘rta
Osiyoning shimoliy dasht va sharqiy tog‘liq viloyatlarida qadimiy qabilalar asosan
ovchilik, baliqchilik va chorvachilikning ilk shakllari bilan shug‘ullanganlar.
Bu ikki davr (neolit va eneolit) madaniy-xo‘jalik darajalari jihatdan birbiridan farq qilgan. Madaniy-xo‘jalik turlari qadimgi mashg‘ulotlar, turar joy, uyro‘zg‘or buyumlari, ishlab chiqarish qurollari asosida o‘rganiladi.
Metalning kashf etilishi va xo‘jalikda mis qurollarning joriy qilinishi bir
necha asrlar davomida sodir bo‘lgan. Odamlar o‘z mehnat qurollarini yasash uchun
har xil toshlar qidirish jarayonida tabiiy misga duch kelishgan. Dastlabki mehnat
qurollari yerdan sof holda topilgan misdan yasalgan. Kuchli olovda mis rudasini
suyuqlikka aylantirish metalchilikning rivojlaninshga sabab bo‘lgan. O‘rta Osiyo
va Qozog‘istonning viloyatlarida ochiq mis konlari, ular atrofida metall eritish
qo‘ralari topildi.
Misdan harbiy qurollar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va zeb-ziynatlar ham
tayyorlangan. Ammo mis yumshoq metall sifatida, qabilalarning xo‘jalik hayotida
toshdan ishlangan qurollarni siqib chiqarolmagan, hatto butun ilk metall asri
davomida tosh qurollardan keng foydalanilgan.
Shuning uchun ham bu davr mis-tosh davri deb ataladi. O‘rta Osiyo eneolit
davrining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlari moddiy topilmalar asosida
o‘rganiladi. bu hududning janub qismida Joytun madaniyatining an’analari yangi
asosda ancha yuksak darajada rivoj topib, yangi madaniy-tarixiy jarayonlar bilan
bog‘lanadi.
Ilk va rivojlangan mis-tosh davrida qabilalarning ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy rivojlanishida katta farqlar va notekisliklar saqlanadi.
Yangi xo‘jalik turlari – dehqonchilik va uy chorvachiligi avvalgidek O‘rta
Osiyoning janubi-g‘arbida qulay geografik sharoitda rivojlanishi tufayli, bu
yerdagi qabilalarning madaniy-xo‘jalik va ishlab chiqarish taraqqiyotining yangi
bosqichi boshlanadi. Quyi zarafshon va quyi Amudaryo havzalarida yashovchi
qabilalar ziroatchilikka o‘tmaganlar. O‘rta Osiyoning sharqiy qismidaga tog‘lik
tumanlar aholisi xo‘jaligida ovchilik ustunlik qilar edi.
O‘rta Osiyoning shimoliy va sharqiy viloyatlarida Kaltaminor va Hisor
madaniyatlariga mansub madaniy-xo‘jalik an’analari taraqqiy etgan. Dasht va tog‘
makonlaridan topilgan xilma-xil moddiy manbalarni o‘rganish natijalari (sopol
idishlar, tosh qurollar, hayvon va qushlar suyaklari) qabilalarning iqtisodiy
hayotida ovchilik va baliqchilik tirikchilikning asosiy manbayi bo‘lganligidan
dalolat beradi. Shu bilan birga dasht qabilalari tarixida chorvachilikning ilk
bosqichi boshlangan. Aholining asosiy qismi daryolarning irmoqlari sohilida va
kullar atrofida yashagan. Tabiiy boyliklar eneolit davri odamlari uchun hayot
manbayi edi.
Kopetdog‘ atrofidagi yerlar o‘zining tabiati va iqlimi jihatidan (yerlari quruq
va issiq iqlimli) dehqonchilik uchun qulay edi. Eng qadimgi sug‘orish tarmoqlari
shunday sharoitga ega bo‘lgan soylar etaklarida vujudga kelgan. Tog‘ daryolari
bo‘ylarida yashovchi qabilalar qadimdan arpa, beda va boshqa ekinlarni
sug‘orishda, asosan soy suvlaridan foydalanganlar.
Janubiy Turkmanistonda eneolit davriga oid 32 ta qadimgi makon ma’lum.
Ularning asosiy qismi Ashxabodga yaqin joyda va Geoksur vohasidan topib
tekshirilgan. Geoksur vohasi 8 ta qadimgi manzilgohdan iborat bo‘lib, eneolit
davrida o‘troq dehqonchilik tumaniga aylangan edi. Qadimiy vohaning aholisi
4000-5000 kishidan iborat bo‘lgan. Geoksurtepa I atrofidagi qadimgi sug‘orish
maydonlari 50-75 gektar bo‘lib, kanallarning uzunligi o‘rtacha 3 km ni tashkil
etgan. Qabilalarning hayotida chorvachilik ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Makonlardan yovvoyi qushlar va hayvonlar suyaklari topilgan. Ovchilik
dehqonchilik qabilalari hayotida saqlangan bo‘lsa ham, lekin xo‘jalik turi sifatida
katta ahamiyatga ega bo‘lmagan.
Eneolit davri madaniyatini yaratgan qadimgi dehqonlar atrofi devorlar bilan
o‘ralgan manzilgohlarda, xom g‘ishtdan qurilgan uylarda yashaganlar. Uy-joylar
dumaloq va to‘rtburchak shaklda bo‘lgan.
Uylarning devorlari somonli qorishma bilan suvalgan. Dastlab eshiklar
uchun yog‘och ishlatilmay, ular hayvon terilari bilan to‘silgan, so‘nggi eneolit
davrida yog‘och eshiklar paydo bo‘lgan. ba’zi manzilgohlar mudofaa devorlari
bilan o‘ralgan.
Qurilish uslublari ancha rivojlangan. Uylar ichida to‘rtburchakli yoki halqa
shaklidagi o‘choqlar o‘rnatilgan. Turar joylar yonida don saqlash uchun xo‘jalik
xonalari va maxsus molxonalar qurilgan. Aholi ko‘proq mayda chorva – qo‘yechkilarni boqqanlar. Janubiy Turkmaniston eneolit davri sopol buyumlari qadimgi
hunarmandchilik kasbini o‘rganishda g‘oyat qimmatli moddiy manba hisoblandi.
Sopol idishlar rangdor bo‘lib, naqshlar ichida geometrik chiziqlar va hayvon yoki
qush rasmlari uchraydi. Sopol buyumlar har xil shakllarda yasalgan, ko‘pchilik
sopol idishlarning tagi yassi.
Don saqlash uchun xumsimon idishlar ishlatilgan. Ular bilan birga
tovoqsimon, piyola va kosasimon mayda idishlar ham bo‘lgan. Sopol
buyumlarning qizil, qora va sariq rangli naqshlari mineral buyoqlar bilan
ishlangan.
Moddiy topilmalar orasida mis pichoqlar va ignalar, toshdan yasalgan o‘roq
va pichoq qadamlari, qirg‘ichlar, nayza va o‘q paykonlari, yorg‘uchoqlar va
boshqa qurollar uchraydi. Eneolit davri qadimgi jamiyatning ijtimoiy, xo‘jalik va
madaniy rivojlaninshda katta o‘zgarishlar sodir bo‘lgan. So‘nggi eneolit ona urug‘i
– matriarxat tuzumidan patriarxat – ota urug‘iga o‘tuvchi davr bo‘lib hisoblanadi,
lekin ota urug‘i hukmronligi faqat bronza asrida o‘rnatilib, qadimgi qabilalar
orasida keng yoyildi.
Arxeologik qazishmalar natijasida topgan manbalar e’tiqod va diniy
qarashlardan ham dalolat beradi. Еneolit davri ibodatxonalarida rangli devor
naqshlari topilgan. Inshootlar o‘rtasidagi markaziy o‘choq diniy marosimlar
o‘tkazishga xizmat qilgan. bu o‘tga sig‘inishning dastlabki shakllari bo‘lishi ham
ehtimoldan xoli emas. Chunki odamlar ibodatxonadagi markaziy o‘choqni ovqat
pishirish uchun emas, balki tabiiy kuchlarga sig‘inish maqsadida ishlatganlar.
Dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan qabilalar orasida olovdan tashqari quyoshga,
yerga, suvga, hosildorlik bilan bog‘liq jarayonlarga sig‘inish keng tarqalgan.
Ibodatxonalar eneolit davri ijtimoiy hayotining diniy markazlari hisoblangan.
Loydan ishlangan hayvon haykalchalari va rangli sopol idishlardagi hayvon
rasmlari totemizm (hayvonlarga sig‘inish) shakllari bilan bog‘liq bo‘lgan.
Metal buyumlarning ishlab chiqarilishi va mehnat qurollari yasash uslubi
o‘zgarishi bilan odamlar mis konlarini qidirishga majbur bo‘lganlar. Ilk mis-tosh
davrida mis juda qimmatli, noyob ashyo bo‘lib, sof mis faqat ayrim joylarda
uchragan.
Dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan qabilalarning uzoq hududlarga
tarqalishi yangi yerlarni o‘zlashtirishdan tashqari, tabiiy qazilma boyliklar, mis
konlarini izlash zaruriyati bilan bog‘liq bo‘lgan. bu masalada, yuqori
zarafshonning Panjikent shahridan 15 km g‘arbda topilgan Sarazm manzilgohi
muhim yodgorlikdir.
Sarazm manzilgohiga mil. avv. IV ming yillikning oxirlarida asos solingan.
Qadimgi inshootlar ko‘p xonali uylardan iborat bo‘lib, uylarkichik oilalarga
mo‘ljallanib, 2-3 xonali qilib qurilgan. Ular uy-joy va ro‘zg‘or-xo‘jalik vazifasini
bajargan. Turar joyga moslangan xonalardan dumaloq shaklda ishlangan o‘choqlar
topilgan. Zarafshon vohasining yuqori qismida dehqonchilik madaniyati
yoyilishiga Janubiy Turkmanistonning Geoksur turidagi aholisi sabab bo‘lgan.
Shuningdek, Sarazm moddiy topilmalari orasida Janubiy Afg‘oniston va
Kaltaminor madaniyatlariga mansub buyumlar ham bor. Ular eneolit davri
qabilalari o‘rtasidagi keng madaniy va iqtisodiy aloqalar va shu davrga oid
qabilalar migratsiyalaridan, ya’ni bir joydan ikkinchisiga ko‘chishlaridan dalolat
beradi. Shahrisabz atrofida topilgan, mil. avv. IV ming yillikning oxirlari – III
ming yillikka oid misdan ishlangan xanjar va bolta aynan mazkur migratsiyalar
yo‘nalishini ko‘rsatib beradi. Sarazm madaniyati bronza davrida ham rivojlandi.
O‘rta Osiyodagi eneolit davri jamiyati neolit zamoni jamiyatidan ishlab
chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari taraqqiyoti darajasi yuqori
bo‘lishi bilan ajralib turadi. Еneolit davri aholisining eng katta ishlab chiqarish
yutug‘i, bu sun’iy sug‘orish – irrigatsiyaning rivoj topishidir.
Boshqa bir madaniy yangiliklardan biri – so‘nggi mis-tosh davri qurilishida
me’moriy rejalashtirishga amal qilinishidir. Ko‘chalar, maydonlar va katta jamoa
binolari tartib bilan qurilgan. Binokorlikda xom g‘isht ishlatila boshlangan.
Qabilalar mahsulotlari umumiy mulkka aylantirilgan bo‘lib, jamoadagi
ayrim oilalarning o‘rtasida baravar taqsimlanar edi. Uy jamoasining a’zolari
umumiy turar joyda yashaganlar, birgalashib mehnat qilganlar, qurollar, ro‘zg‘or
buyumlari va xo‘jalik mahsulotlari umumiy bo‘lgan.
Eneolit davri tarixiy-madaniy munosabatlarini o‘rganishda O‘rta Osiyo,
Eron va Mesopotamiya aholisining madaniy aloqalariga e’tibor berish lozim. O‘rta
Osiyo janubidagi mis-tosh davri me’morchiligida va tasviriy san’atida Qadimgi
Sharq shahar-davlatlarining madaniy ta’sirini ko‘rish mumkin. Tashqi savdo va
ayirboshlash asosida O‘rta Osiyo janubida misdan ishlangan idishlar, qurollar va
zeb-ziynatlar ko‘payib borgan.
O‘rta Osiyo janubiy hududlarida quyidagi yangi tarixiy-madaniy jarayonlar
eneolit davri bilan bog‘liqdir:
1. Xo‘jalikning boshqa shakllariga nisbatan dehqonchilikning ustunlik
qilishi, sun’iy sug‘orishning vujudga kelishi;
2. Toshdan ishlangan qurollar mavjud bo‘lgan holda mis qurollarning paydo
bo‘lishi;
3. Katta-katta jamoalarning uy-joylari, me’morchilikda rejaga amal qilinishi;
4. Kulolchilikning muhim yutug‘i – xumdonlarning paydo bo‘lishi;
5. O‘troq xo‘jaligining rivojlanishi, yirik manzilgohlarning vujudga kelishi,
jamoa birlashmalarining katta uylari va qurilishda xom g‘ishtdan foydalanilishi;
6. Turli hayvonlarning loydan yasalgan va ona urug‘i tuzumiga
(matriarxatga) xos ayol haykalchalarining yasalishi;
7. Rangdor sopol buyumlar, ya’ni turli tasvirlar ishlangan spool
buyumlarning mavjudligi.
2.4. Ibtidoiy e’tiqodlar va tasviriy san’at
Mehnat qurollarini yasash, ovchilik va yovvoyi mevalarni terib olish, tabiat
hodisalarini kuzatish hamda hayvonlar hayoti va odatlarini o‘rganish jarayonlari
eng qadimgi odamlarning fikrlash va so‘zlash qobiliyatini o‘zgartirib bordi. bu
o‘zaro ta’sir asosida rivojlanib, ayniqsa avloddan-avdlodga o‘tish jarayonida bilim,
tajriba va ko‘nikmalarni oshirishda fikrlash qobiliyati, tafakkur ancha taraqqiy
topgan.
O‘rta paleolit davrida odamlar marhumdan qo‘rqqanlari tufayli, unga
mehribonlik qilish, jasadni yirtqich hayvonlardan saqlash va ehtimol, o‘likdan
xalos bo‘lmoq zaruriyati sabablarga ko‘ra marhumlarni yerga ko‘mish marosimi
vujudga kelgan. bu jarayon ibtidoiy odamlarning aqliy jihatdan rivojlanganligidan
dalolat beradi. neandertal odamlar dafn etilgan qabrlar (Teshiktosh g‘ori,
Fransiyadagi Le Muste g‘ori va boshq.) arxeologiya fanida ma’lum eng qadimgi
qabrlardir. Ular sayoz qazilgan bo‘lib, g‘or-makonlarning chetida joylashgan.
Jasadlar yonboshlab, bukchaytirilgan holda, uyquga botgan odam sifatida
ko‘milgan. Qabrlar ichiga tosh qurollar qo‘yilgan. Jumladan, Teshiktosh g‘oridagi
neandertal bolaning jasadi kiyik shohlari bilan o‘ralgan.
O‘rta Osiyoda paleolit davri e’tiqodlariga doir ma’lumotlar ko‘p emas. Shu
boisdan, adabiyotlarda ko‘pincha so‘nggi paleolitda vujudga kelgan totemizm
(urug‘ jamoalari a’zolarining ma’lum hayvon zoti, qushlar va o‘simliklar bilan
qalin aloqadorligiga ishonish), animism (insonni o‘rab turgan muhitda jonlar,
ruhlarning mavjudligiga ishonish), fetishizm (omad va farovonlik keltiruvchi
yoxud balo-qazoni bartaraf etuvchi, «yomon ko‘zdan» saqlovchi narsa tumor,
munchoq, hayvon shoxi, tishi va h.k. ga ishonish hamda magiya (sehrgarlikka
e’tiqod qilish) haqida gapiriladi. bu e’tiqodlar inson tabiat hodisalarini tushunib
yetmaganidan kelib chiqqan.
Taraqqiyot jihatdan orqada qolgan qabilalar va elatlar hayotini, urf-odatlari
va diniy qarashlarini hamda zamonaviy xalqlar madaniyatida ibtidoiy etiqodlar
izlarini tadqiq etish natijasida turli davrlarda rivojlangan e’tiqodlarning mazmun
mohiyatini o‘rganish mumkin. So‘nggi paleolit davriga oid g‘orlar devorlaridagi
rangli rasmlar (Altamir, Lasko, Kapova g‘ori) ibtidoiy e’tiqodlarning o‘rganishida
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Yevroosiyo hududlarida bu
zamonda mamont suyagidan hamda loydan yasalgan ma’buda-ayol haykalchalari
tarqalgan.
O‘zbekistonda qoyatosh rasmlarini o‘rganishda A.P.Okladnikov,
A.R.Muhammadjonov, J.Kabirov, R.Ravshanov, X.botirov, M.Xo‘janazarov va
boshqa olimlarning xizmatlari kattadir.
XXI asrga qadar yurtimizda aniqlangan tasviriy san’at obidalari orasida
mezolit davriga oid zarautsoy (zarautkamar) rasmlari eng qadimgi deb
hisoblanardi. biroq, 2001-yili Kitob shahridan 25 km shimol-g‘arbda zarafshon
tizimi yonbag‘irlarida o‘rganilgan Siypantosh rasmlari taxminan mezolit va neolit
davrlariga oid (R.H.Sulaymonov) ekanligi ma’lum bo‘ldi. Mineral bo‘yoq – oxra,
jigar, qizil va oq rangdagi geometrik rasmlar (xalqa, xoch, romb va chiziqlar),
quyoshning ramziy tasviri, yovvoyi buqa va ayol barmoqlari izlari, umuman
Siypantosh rasmlari samoviy e’tiqodni o‘zida aks ettiradi degan taxminga asos
bo‘ldi. Ko‘p jihatdan mazkur tasvirlar tushunarli emas, ammo ularning qadimiyligi
shubha uyg‘otmaydi. Rasmlarning mazmuni va tasviriy uslubiga ko‘ra, ular
mezolit davriga mansub bo‘lishi mumkin.
Zarautkamar va undan biroz so‘ng paydo bo‘lgan Sarmishsoy, bironsoy,
Ilonsoy va boshqa qoyatosh rasmlar ajdodlarimiz tasviriy san’ati va ma’naviy
madaniyati tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ularning mazmuni va
manzaralar ma’nosi quyidagilarni o‘rganishda manba bo‘lib xizmat qiladi:
– hayvon ovi qurollari va usullari;
– qadimgi davr kishilarining xo‘jaligi, hayvonlarni xonakilashtirish va
chorvachilikning paydo bo‘lishi;
– insonning e’tiqodi va diniy qarashlari;
– odamning san’at sohasidagi iste’dodi, tevarak dunyo va o‘z hayoti,
turmush tarzi, mashg‘ulotini hamda hayvonot olamini ifodalashga intilish.
O‘tmish tariximizning xilma-xil yodgorliklari orasida muhim ahamiyatga
ega bo‘lgan va tog‘li tumanlarda keng tarqalgan bu qoyatosh rasmlari ishlanish
usuliga ko‘ra ikki xildir. Ularning bir xillari bo‘yoq (oxra) bilan, boshqalari esa
urib-o‘yib ishqalash, chizish usuli bilan ishlangan rasmlar – petrogliflardir.
Qoyatoshlarda O‘zbekistonning qadimgi hayvonot olamining rasmlarini
kuzatish mumkin. Ular buqalar, sherlar va yo‘lbarslar, qoplon, tulki va bo‘rilar,
bug‘u va jayronlar kabilardir. Rasmlar orasida o‘q-yoy, qopqon kabi qurollar ham
ko‘pchilikni tashkil etadi. Mavjud qoyatosh rasmlari mazmunan boy va manzarasi
jihatdan xilma-xildir.
Unda odamlar tasviri, ov va yirtqich hayvonlar to‘qnashuvlari manzaralari
tasvirlangan. Qoyatosh rasmlari o‘ziga xos an’analari, insonning estetik iste’dodi,
go‘zalikka intilish g‘oyalarini aks ettiruvchi tasviriy san’at obidalari bo‘lib,
O‘zbekistonda Ko‘xitang, zarafshon, nurota va Chotqol tog‘larida topib
o‘rganilgan.
Toshkent vohasi qoyatosh tasvirlari G‘arbiy Tyanshandagi (Tangritog‘) eng
ko‘p tarqalgan qadimgi san’at turi hisoblanadi. bu hudud tasviriy san’at
yodgorliklarga juda boy. Ular mavzularning turli-tumanligi, yuqori badiiy darajasi
manzaralari bilan ajralib turadi. Toshkent vohasidagi petrogliflar O‘rta Osiyoda
mashhur hisoblanadi. O‘ziga xos va betakror qoyatosh suratlariga Xo‘jakent,
boshqizilsoy va Chotqol kabilar kiradi.
Ushbu yodgorliklardagi qoyatosh rasmlarining xronologik sanasi eneolitbronza davridan antik davrgacha boradi. Mazkur suratlar mazmun va mavzu
jihatdan ancha boy va rang-barangdir. Ular orasida ot va tuya, echki, tog‘ takasi va
arxar hamda bo‘ri, tulki, qoplon kabi hayvonlar tasvirlari, shuningdek, ma’nosi
hozirgacha noma’lum bo‘lgan turli shakl va belgilar saqlanib qolgan. Rasmlar
orasida yakka holda, to‘da holda va raqsga tushayotgan holatda, biror-bir odatni
ijro etayotgan holatdagi kishilarning tasvirlari ham uchraydi.
Xullas, O‘zbekiston tog‘li hududlarida keng tarqalgan qoyatosh rasmlarini
o‘rganish katta ilmiy ahamiyatga ega. Chunki ular ham boshqa moddiy manbalar
qatori qadimgi ajdodlarimizning turmush tarzi, ijtimoiy hayoti, madaniyati va
san’ati, diniy tasavvurlari haqidagi muhim manba hisoblanadi. Rasmlar urug‘chilik
jamoalarining e’tiqodlari, hayotiy muhim mashg‘ulotlari, inson tevarak olamni shu
yo‘sinda tasavvur etgani haqida dalolat berib, qimmatli tarixiy manba hisoblanadi.
Mavzuni o‘rganish jarayonida talabalar quyidagi yakuniy xulosalarga e’tibor
berishlari kerak:
– mezolit davriga kelib O‘rta Osiyo urug‘chilik jamoalari turlicha tabiiy
sharoitga moslashib joylashadilar (dengiz va ko‘llar bo‘ylari, tog‘lar va tog‘oldi
hududlari, daryo vohalari);
– tabiiy-geografik sharoit insonning mashg‘ulotlari, turmush tarsi va moddiy
madaniyatiga ta’sir qilgan;
– neolit davrida o‘z xususiyatlariga ega tabiiy-geografik sharoitda turlicha
xo‘jalik-madaniy xillar (tiplar), ya’ni muayyan tevarak-atrof muhit bilan bog‘liq
urug‘chilik jamoalariga xos xo‘jalik va madaniyat shakllanadi (misol uchun, o‘troq
ziroatchilar va xonaki chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lgan jamoalar, ovchilar –
baliqchilar, ovchilar – termachilar);
– O‘rta Osiyo mintaqasida neolit davriga oid bunday xo‘jalik – madaniy
tiplarning rivojlanishini Joytun, Kaltaminor, Hisor madaniyatlari misolida ko‘rish
mumkin, eneolit davrida turlicha xo‘jalik madaniy xillar keng hududlarda yoyila
boshlaydi;
– Xo‘jalik-madaniy xillarning taraqqiy etishi hamda yangi etnomadaniy
jarayonlarning vujudga kelishi natijasida, so‘nggi eneolit va bronza davriga kelib
mintaqa hududlarida tarixiy-madaniy viloyatlarining rivojlanishi boshlanadi.
Tarixiy-madaniy viloyat – xronologik jihatdan uzoq tarixiy davr mobaynida o‘zaro
munosabatda bo‘lgan aholi tarixiy taqdirining birligi natijasida qabilalar va so‘ngra
elatlar tomonidan yaratilgan muqarrar madaniyat umumiyligi bilan ajralib turgan
hududdir;
– insoniyat tarixining so‘nggi paleolit davrida eng qadimgi tasviriy san’at
(haykaltaroshlik va rassomchilik) paydo bo‘lgan. Qoyatosh rasmlarida dastlab
hayvonlarning suratlari va keyingi davrlarda (mezolit, neolit) ov manzaralari
tasvirlangan;
O‘rta Osiyo janubida dehqonchilik vujudga kelishi natijasida yer, suv va
hosildorlik bilan bog‘liq e’tiqodlar shakllanadi, shuningdek, olovga sig‘inish
odatlari yoyiladi, Kaltaminor madaniyatiga oid Jonbos 4 kulbasi o‘rtasidagi
topilgan katta markaziy o‘choq ham bundan dalolat beradi;
– mintaqa janubidagi eneolit davri ziroatchilari madaniyatiga oid sopol
haykalchalari (ayollar va hayvonlar tasviri) hamda spool idishlarning sirtidagi
qush, ilon, echki, qoplon va buqalar hamda quyosh ramzi tasvirlari hosildorlik
e’tiqodi, Quyoshga sig‘inish va totemizmga doir odatlarning keng tarqalishidan
guvohlik beradi. Natijada, navbatdagi tarixiy bosqich bronza davrida tabiiy
kuchlar, olov va Quyoshga bag‘ishlab, maxsus yirik inshootlar – ibodatxonalar
barpo etiladi.
Tayanch so‘zlar:
Antropogenez, turli qarashlar va yondashuvlar, koinot, Odam Ato va Momo
Havo, Adam va Yeva, odamning ibtidoiy ajdodlari, hozirgi qiyofadagi odamlar,
neandertal, sinantrop, zinjantrop, pitekantrop, kromanon, paleolit, Seleng‘ur,
Ko‘lbuloq, Qizilolmasoy, tosh qurollar, Teshiktosh, Siypantosh, zarautsoy,
Omonqo‘ton, Obirahmat, matriarxat, olovning kashf etilishi, mezolit, Machay, o‘q
va yoy, ulkan muzlik, hayvonlarning qo‘lga o‘rgatilishi, neolit, kulolchilik, sopol
idishlar, dehqonchilikka o‘tish, Joytun, Kaltaminor, Hisor, eneolit, mis qurollar.
Savol va topshiriqlar
1. Insoniyatning dastlabki ajdodlari haqida nimalarni bilasiz?
2. Antropogenez jarayoni, mazkur mavzuga oid nazariyalar haqida gapirib
bering.
3. Ilk paleolit davriga oid eng muhim tadqiqotlar haqida ma’lumot bering.
4. O‘rta paleolit davrining o‘ziga xos xususiyatlari nimalarda edi?
5. So‘nggi paleolit davri qaysi jihatlari bilan farqlanadi?
6. Mezolit davrining yutuqlari nimalardan iborat?
7. neolit davrining o‘ziga xos xususiyatlari ifodalangan klaster tuzing.
8. Еneolit davri moddiy madaniyatining o‘ziga xos jihatlarini tavsiflang.
9. Ibtidoiy e’tiqodlar shakllanishi xususida fikr yuriting.
10. Qadimgi tasviriy san’at namunalari haqida ma’lumot bering.
2-mavzu bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar:
1. Asqarov A. buxoroning ibtidoiy tarixidan lavhalar. – Toshkent: Fan, 1973.
2. Eshov b.J, Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I jild. Eng qadimgi davrdan XIX asr
o‘rtalarigacha. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014.
3. Kabirov J. Sarmishsoyning qoya toshlaridagi rasmlar. – Toshkent: Fan, 1976.
4. Kabirov J., Sagdullayev A. O‘rta Osiyo arxeologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi,
1990.
5. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Toshkent: Universitet, 2004.
6. Kohl Ph. Central Asia, Paleolithic beginnings to the Iron Age. – Paris. 1984.
7. Брей У., Трамп Д. Археологический словарь. / Пер. с англ. Г.А. Николаева.
– M.: Прогресс, 1990.
8. Виноградов А. Древние охотники и рыболовы Среднеазиацкого
Междуречя. – М., 1981.
9. Грот Оби-Рахмат Сб. статей. – Новосибирск: РАН, 2004.
10. Исламов У., Тимофеев В. Култура каменного века Центральной Азии. –
Ташкент, 1986.
11. Исламов У.И., Крахмал К.А. Комплексные исследования
древнепалеолитической пешерной стоянки Сел-Унгур // Раннепалеолитичес
кие комплексы Евразии. – Новосибирск, 1992.
12. Кларк Дж.Д. Доисторическая Африка / Пер.с англ. Г.С.Киселева. – М.:
Наука, 1977.
13. Массон В.М. Поселение Джейтун. – Л.: Наука, 1971.
14. Исламов У.И., Крахмал К.А. Палеоекология и следы древнейшего
человека Центральной Азии. – Ташкент, 1995.
3-mavzu. O’zbеkiston davlatchiligining shakllanishi asoslari. Qadimgi
Baqtriya. So’g’diyona. Qadimgi Xorazm. Sak-massagеtlar.
Reja:
3.1. Ilk davlatlar rivojlanishining davrlashtirilishi.
3.2. boshqaruv tizimi va ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy va
siyosiy asoslari.
3.3. Davlatchilik kelib chiqishiga doir nazariyalar. Davlat shakllari va
boshqaruv tizimi.
3.4. Qadimgi Baqtriya. So’g’diyona. Qadimgi Xorazm. Sak-massagеtlar.
3.1. Ilk davlatlar rivojlanishining davrlashtirilishi
O‘rta Osiyo o‘ziga xos tarixiy-geografik va tarixiy-madaniy hudud
hisoblanib, ikkita yirik daryo – Amudaryo va Sirdaryo tufayli bu hududlarda ko‘p
asrlar davomida sivilizatsiya taraqqiy etib borgan. Mazkur hududda paydo bo‘lgan
davlatlar qadimgi davrlarda va o‘rta asrlarda ham o‘ziga xos xususiyatlari bilan
ajralib turgan. Qadimgi davrlarda Xorazm, Sug‘d, baqtriya viloyatlaridagi etnik,
moddiy madaniyat, til va yozuv bir-biriga yaqin bo‘lgan. bu holat har bir
viloyatning tarixiy-madaniy shakllari hamda madaniy taraqqiyot darajasi bilan
izohlanadi.
So‘nggi yillar tarixshunosligida O‘zbekiston tarixidagi qadimgi davlatlar
rivojlanishining davrlashtirilishi ishlab chiqildi (E.V.Rtveladze). Ushbu
davrlashtirish tarixiy hamda arxeologik tadqiqotlar natijalariga asoslangan bo‘lib,
mil. avv. II ming yillikning ikkinchi yarmidan milodiy III-IV asrlargacha bo‘lgan
quyidagi 6 ta davrga ajratiladi:
Birinchi davr – mil. avv. II ming yillikning ikkinchi yarmi. bu davrda
shimoliy baqtriya (Surxon vohasi)da davlatchilikning ilk ko‘rinishi shakllanib,
uning tepasida oqsoqollar kengashi va saylanadigan hukmdor turgan bo‘lishi
mumkin. bunday ko‘rinishdagi ilk davlatlar bu davrda baqtriya hududlarida
shakllangan nisbatan yirik uyushmalar tarkibiga kirgan bo‘lishi ehtimoldan xoli
emas. nisbatan taraqqiy etgan iqtisod, jumladan, sug‘orma dehqonchilik, sopol va
metall hunarmandchiligi, ichki va tashqi savdo munosabatlari bunday
uyushmalarning davlatchilik xususiyatidan dalolat beradi. Ammo davlatchilikning
muhim belgisi hisoblangan yozuvning bu hududlarda mavjudligi hozirga qadar
to‘la isbotlanmagan.
Ikkinchi davr – mil. avv. I ming yillik boshlari – mil. avv. 540-y. Bu davrda
baqtriya, Sug‘d va Xorazm kabi tarixiy-madaniy viloyatlar shakllanadi. «Avesto»
ma’lumotlariga tayanib, tadqiqotchilar ularni ijtimoiy toifalar tizimiga asoslangan
siyosiy hokimiyat ko‘rinishidagi davlatlarning ilk shakli sifatida izohlaydilar. Bu
davrda nisbatan hududiy yirik mulklar – Qadimgi baqtriya va qadimgi Sug‘d
davlatlari, shuningdek, shimolda sak-massagetlarning qabilalar konfederatsiyalari
tashkil topgan.
Uchinchi davr – mil. avv. 540-330-yillar. Ahamoniylar bosqini tufayli O‘rta
Osiyo viloyatlarining ular qadimgi Fors davlati tarkibida kirishi natijasida mahalliy
davlatchilik taraqqiyotidagi uzilish davri.
Ulkan Ahamoniylar saltanati satrapliklarga bo‘linib boshqarilgan hamda
uchta O‘rta Osiyo satrapliklari – baqtriya, Sug‘d, Xorazm to‘laligicha yoki qisman
hozirgi O‘zbekiston hududlariga to‘g‘ri keladi.
Satrapliklar tarkibiga kirgan viloyatlarning hukmdorlari, xususan, Oksiart,
Xorien, Sisimitr, Katan, Avstan singari baqtriya va Sug‘d zodagonlari nautaka,
Ksenippa, Paretaka kabi o‘zlarining merosiy mulklarini ma’lum ma’noda mustaqil
boshqarganlar. Sak qabilalarining ahamoniylarga qarshi uzoq kurashlari natijasida
mil. avv. IV asrning boshlariga kelib Xorazmda mustaqil davlat tashkil topadi.
To‘rtinchi davr – mil. avv. IV asrning oxiri – II asr ikkinchi yarmining
boshi. Makedoniyalik Aleksandr yurishlaridan so‘ng Salavkiylar davlati davri va
yunon-baqriya davlatining inqirozigacha bo‘lgan, o‘z xususiyati va shakliga ko‘ra
ikki xil – Shimoliy baqtriya va qisman Sug‘dda ellinistik, qolgan hududlarda esa,
xususan Xorazmda mahalliy davlatchilik an’analari rivojlanadi, O‘rta Sirdaryo
havzasida Qang‘ va Farg‘ona vodiysida Davan davlati vujudga keladi. bu davrda
paydo bo‘lgan Salavkiylar va Yunon-baqtriya davlatlarida davlatchilikning
ellinistik siyosiy mezonlari o‘rnatilgan tarzda, ayrim yirik shaharlarda polis
boshqaruvi mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin. O‘rta Osiyo Ikki daryo oralig‘ining
shimoliy va Sharqiy qismida – Xorazm, Sug‘d va Farg‘onada mahalliy davlatchilik
tizimining rivojlanishi bo‘lib, tadqiqotchilar bu jarayon bosqichini shartli ravishda
«xorazm-qang‘», deb ataydilar.
Mil. avv. IV asrda Xorazm ahamoniylardan mustaqil bo‘lgan bo‘lsa, mil.
avv. III-II asr bo‘sag‘asida Sug‘dda Antiox I va Yevtidem tangalariga taqlidan
tangalar zarb etgan alohida mulklar shakllanadi. Shu davrda markaziy va shimoliy
hududlarda Qang‘ davlati konfederatsiyasining ham shakllanish jarayoni bo‘lib
o‘tadi.
Beshinchi davr – mil. avv. II asrning ikkinchi yarmi – milodiy birinchi asr
boshlari. Ko‘chmanchi qabilalar hujumi natijasida O‘rta Osiyo Ikki daryo
oralig‘ining barcha hududlarida davlatchilik mavjud bo‘lib, ko‘chmanchi
davlatchilik an’analari mahalliy davlatchilik an’analari bilan aralashib ketadi. bu
hududlarga kirib kelgan yuechji – toharlar Sug‘d va Shimoliy baqtriya hududlariga
joylashib, beshta mulkdan iborat mustaqil davlat konfederatsiyasini tashkil
etadilar.
Bu davrda Qang‘ davlati konfederatsiyasiga Sug‘d va Choch mulklari ham
kiradi. bu mulklar avval yunon-baqtriya tangalariga taqlid qilib tanga zarb etgan
bo‘lsalar, keyinroq, mustaqil tanganlar zarb etadilar.
Bu davrdagi barqaror davlatchilikning muhim belgilaridan biri – oromiy
alifbosi asosidagi yozuvning keng yoyilishi hisoblanadi.
Oltinchi davr – milodiy I asr boshi – III asr o‘rtalari. bu davrdagi eng muhim
voqealardan biri qudratli Kushon davlatining paydo bo‘lishi va rivojlanishi
hisoblanadi. O‘zbekistonning janubi Kushon davlatining bir qismi edi. Aynan shu
davrda Surxon vohasida shaharlarning gullab-yashnashi, aholi manzilgohlarining
ko‘payishi, madaniy hayot, iqtisod, savdo-sotiqning taraqqiyoti kuzatiladi.
Shuningdek bu davrda buxoro Sug‘dning janubi-g‘arbida («Girkod»
sulolasi), Samarqand Sug‘dida («Kan» sulolasi), Janubiy Sug‘dda Kesh («Artat»
sulolasi), Farg‘ona va Chochda mustaqil ichki va tashqi siyosat olib boruvchi
mulk-davlatlar rivojlanadi.
E.V.Rtveladzening fikricha, O‘zbekiston hududlaridagi qadimgi davlatchilik
davri quyidagi muhim jihatlari bilan ajralib turadi:
– tangalarda davlat ramzi bo‘lgan sulolaviy belgilarning mavjudligi;
– yozuvning paydo bo‘lishi va keng tarqalishi;
– mustaqil tanga zarb etishning paydo bo‘lishi, tovar-pul munosabatlarining
taraqqiy etishi;
– davlatchilikning barcha funksiyalariga ega bo‘lgan alohida mulklarning
shakllanishi;
– bu mulklar o‘rtasida diplomatik munosabatlarning kengayishi;
– davlatlar va xalqlarning ma’naviy boyishi, xalqaro aloqalari, mahsulot
ayirboshlashiga keng yo‘l ochib bergan buyuk Ipak yo‘lining shakllanishi.
So‘nggi ilmiy tadqiqotlar natijasida, yuqorida ko‘rib chiqilgan ilk davlatlar
rivojlanishining davrlashtirilishiga ayrim qo‘shimchalar kiritish mumkin. O‘rta
Osiyo janubida davlatchilik tizimiga o‘tish davri mil. avv. III ming yillikning oxiri
– mil. avv. II ming yillikning boshlari, ya’ni bronza davri bilan belgilanadi.
Baqtriya va Sug‘d misolida hududiy jihatdan o‘rtamiyona davlat mil. avv. VII
asrda vujudga keladi.
3.2. Boshqaruv tizimi va ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy asoslari
Yuzlab ming yilliklarni o‘z ichiga olgan insoniyat tarixida dastlabki
davlatlar va shaharlarning tashkil topishi, hunarmandchilik va savdoning
rivojlanishi, yozuvning kelib chiqishi nisbatan keyinroq yuzaga kelgan
hodisalardir. Davlatchilik jahon tarixida milloddan avvalgi IV ming yillikning
oxirlarida Sharqda vujudga kelgan bo‘lib, insoniyat tamaddudining so‘nggi 5 ming
yili bilan bog‘lanadi.
Urug‘chilik jamoalarida boshqaruvning ilk shakli ijtimoiy boshqaruv sifatida
so‘nggi paleolit davrida vujudga kelgan. Jahon tarixi davrlashtirilishida bu bosqich
inson hayotida qarindoshlarning alohida birlashuvi – urug‘i jamoasiga aylana
borishi bilan bog‘lanib, ona urug‘i davri – matriarxat deb ataladi. Mezolit va neolit
davrida O‘rta Osiyoning tog‘lar, dashtlar, ko‘l va dengiz bo‘ylarida joylashgan,
ovchilik va baliqchilik bilan shug‘ullangan aholining ijtimoiy hayotida matriarxat
ya’ni yoshi katta ayollarning (katta ona) mavqeyi erkaklarnikiga nisbatan ancha
baland edi. bu davr urug‘chilik jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojida qon-qarindoshlik
tamoyilining muhimligi yuqorida ta’kidlandi.
Matriarxatning xususiyati shundan iborat ediki, qarindoshlik ona tomonidan
belgilanib, birinchi galda urug‘, oila ichida namoyon bo‘lgan (bolalarni
tarbiyalash, oziq-ovqat mahsulotlarni taqsimlash, ovqat va kiyim-bosh tayyorlash,
jamoadagi o‘zaro aloqalarni tartibga solish, ichki munosabatlarni nazorat qilish).
Ammo mehnat qurollarini yasash, ovchilik va baliqchilik mashg‘ulotlarini
tashkillashtirish va amalga oshirishda erkaklarning ahamiyati katta bo‘lgan. Shu
tariqa tashkiliy-boshqaruv faoliyat vujudga kelgan. bu borada e’tiqod
marosimlarini amalga oshirish zaruriyati ham e’tiborga molik.
Xo‘jalik shakllarini rivojlantirish, bilim va ko‘nikmalarni avloddan-avlodga
o‘tkazish jarayoni o‘z tajriba va amaliy bilimlari bilan jamoada ajralib turgan
mohir qurolsoz, baliqchi va ovchilarni saralanishiga olib kelgan. Urug‘chilik
tizimida urf-odatlar va axloqiy xislatlar ustunlik qilib, huquqiy munosabatlar
shakllanmagan.
Ibtidoiy jamiyat tarixida ijtimoiy boshqaruv tamoyillari va vazifalari turli
ko‘rinishlarda bo‘lib, ular tashkil qilish, tartibga solish, nazorat, jamoatning ichki
munosabatlarini boshqarib turish funksiyalari bilan bog‘langan edi. Shu tarzda
ijtimoiy-iqtisodiy talablari, obro‘-e’tiboriga ega, o‘zlarining shaxsiy axloqiy
xislatlari, amaliy bilimlari va tajribalarini bilan boshqalardan ajralib turgan
shaxslarning saralanishiga olib kelgan. Urug‘ oqsoqoli va qabilalar yo‘lboshchilari
jamoalar vakillari yig‘inida («Xalq yig‘ini») saylangan. Ibtidoiy jamiyat tarixida
yo‘lboshchi rahbar ijtimoiy foydali faoliyati bilan band bo‘lib, urug‘-qabila
odatlariga asoslangan ijtimoiy hokimiyat dastlab siyosiy davlat maqomi darajasiga
yetmagan ijtimoiy tashkilot shaklini o‘zida ifoda etgan.
Qadimgi davlatlar o‘z rivojlanish bosqichlarida, turli xususiyatlar va tarixiy
qonuniyatlarga ega bo‘lgan. Dastavval, ilk davlatlar xo‘jalikning ishlab
chiqaruvchi shakllari – dehqonchilik va chorvachilik qayerda oldin rivoj topgan
bo‘lsa, o‘sha yerda vujudga keldi. O‘zlashtiruvchi xo‘jalikka (ovchilik, baliqchilik)
asoslangan biron-bir jamiyatda davlatlar paydo bo‘lmagan.
Ibtidoiy tarixda (ilk urug‘chilik jamoasi davrida) aholining joylashuvi qonqarindoshlik aloqalari bilan belgilangan. U yoki bu hududda faqat bitta qonqarindosh urug‘ a’zolarigina yashagan. Xo‘jalik ishlab chiqaruvchi shakllarining
taraqqiyoti aholi joylashuvi hududlarning kengayishiga, tashqi aloqalarning
uzluksiz rivojlanishiga olib kelgan.
Ishlab chiqarish zarurati va boshqa iqtisodiy omillar shuni taqozo etgan. Shu
tarika aholining aralash joylashuvi jarayoni boshlangan. bunda bir hududda turli
urug‘ namoyandalari yashaydigan bo‘lgan. Ana shunday qilib, jamiyatning yangi
hududiy tashkiloti vujudga kelgan, o‘zini iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan
katta oilalar paydo bo‘lgan.
Bu jamoalar vakillari alohida uy-joylar, ekinzorlar va sug‘orish tarmoqlari
bilan chegaralangan, ya’ni, to‘la o‘zlashtirilgan va muttasil xo‘jalik hamda ishlab
chiqarish maqsadlarida foydalanib kelingan voha-tumanlarda hayot kechirib, o‘z
ichki va tashqi munosabatlarida kelib chiqadigan muammolarni hal qilishda
birlashishga harakat qilganlar.
O‘zbek xalqi, O‘rta Osiyo xalqlari va ularning ajdodlari tarixida ilk
davlatchilikning vujudga kelishi masalasini o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
O‘rta Osiyoda ilk davlatchilik tuzumiga bronza davridagi sug‘orma dehqonchilik
rivojlanishi va ixtisoslashgan hunarmandchilik zamin yaratgan edi. Alohida
ta’kidlash joizki, O‘rta Osiyoda davlatchilik tizimiga o‘tish jarayoni faqat ichki
sabablarga bog‘liq bo‘lmay, Sharqdagi yuqori darajada rivojlangan an’anaviy
tarixiy-madaniy aloqalar hamda migratsiyalar tashqi ta’sir jarayonlari bilan bog‘liq
edi. Marg‘iyona-baqtriya hududidan topilgan yuqori sifatli oltin, kumush va bronza
buyumlari, o‘ziga xos me’morchilik an’analari nafaqat tashqi savdo va o‘zaro
aloqalarning
rivojlanganligidan,
shuningdek
migratsiyalar
natijasida
sivilizatsiyaning yangi o‘choqlarining vujudga kelishidan dalolat beradi. Qadimgi
Sharq davlat markazlari bilan etnomadaniy va iqtisodiy munosabatlar muammosi
dolzarb mavzu bo‘lib, arxeologiya ma’lumotlari o‘zaro aloqalardagi mavjud
texnologiya va iqtisodiy innovatsiya – yangiliklarning yoyilishi xususiyatlarini
ochib beradi.
Ilk davlatlarning hududiy asosini bir-biriga yaqin joylashgan qo‘shni
dehqonchilik tumanlari tashkil etgan. Xo‘jalik yuritish maqsadida o‘zlashtirilgan
hududlarda aholi zich joylashgan bo‘lib, ular qadimgi dehqonchilik tuman-vohalari
deb atalgan. Ularning har birida hosildor yerlar va sug‘orish tizimidan tashqari uyqo‘rg‘onlar va manzilgohlar, ekin ekilmagan yerlar va yaylovlar mavjud bo‘lgan.
Qadimgi dehqonchilik tumanlarining tuzilishi tabiiy-geografik, ijtimoiy-iqtisodiy
va madaniy muhit bilan bog‘liq edi. bir necha tumanlar viloyatni tashkil etgan.
Yuqorida ko‘rsatilgan omillar bilan bog‘liq holda boshqaruvning hududiy
funksiyalari ham vujudga kelgan. Ushbu funksiyalar ma’lum hududlarda
joylashgan o‘troq ziroatchilar jamoalari, dehqonchilik voha-tuman va viloyat (bir
necha tuman) aholisining munosabatlarini nazorat qilish va boshqarib turish
zaruriyatidan kelib chiqqan.
Shu tariqa ilk davlatchilikka o‘tish jarayoni boshlangan. Ikkinchi bosqich
jamoaning o‘zini-o‘zi boshqaruv muassasalarining yo‘lboshchi hokimiyatiga to‘la
bo‘ysundirilishi bilan bog‘liq bo‘lib, ushbu jarayonda jamoa a’zolari o‘rtasidagi
ichki va tashqi aloqalarning huquqiy tartibi yanada takomillashib boradi. bu holat
esa davlat tizimidagi turli vazifalarning huquqiy tartibga solinishi va
hokimiyatning huquqiy jihatdan rasmiylashtirilishiga olib keladi. Ilk davlatchilik
tizimida boshqaruv iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va hududiy funksiyalar bilan bog‘liq
holda amalga oshirilgan.
Yuqoridagilardan xulosa tarzda ta’kidlash joizki, Qadimgi Sharqning ilk
davlatlari («nomlar», shahar-davlatlar) tarixi dastlab jamiyatning qullar va
quldorlarga bo‘linishidan boshlanmagan ekan.
Jamiyatda qarama-qarshi sinflar paydo bo‘lib, ilk davlatlarning vujudga
kelishiga asosiy sabab bo‘ldi degan xulosa, ya’ni davlat kelib chiqishiga oid sinfiy
nazariya ko‘p jihatdan tahrirga muhtoj. Ushbu jarayonning muhim omillaridan biri
sinfiy qarama-qarshilikka aloqasi bo‘lmagan jamiyatning ijtimoiy-amaliy vazifalar
jihatidan bo‘linishi, jamoalar uning umumiy manfaatlarini amalga oshirish
maqsadida birlashuvi zaruriyatidir. bu hol, eng avvalo, ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va
diniy omillarga bog‘liq bo‘lgan. Davlatchilik asoslari, siyosiy institutlar
shakllangandan so‘ng jamiyatda chuqur mulkiy va ijtimoiy tabaqalanish
jarayonining boshlanishi namoyon bo‘lgan.
Ilk davlatlarning ishlab chiqarish faoliyatida dastlab ozod jamoa a’zolarining
mehnati muhim o‘rin tutadi. Aholi sonining o‘sishi hamda yangi aholi joylasha
oladigan hududlarga, bo‘z yerlar va chorva uchun yaylov, ma’danlarga boy
manbalarga ega bo‘lish ehtiyoji katta yo kichik urushlarga sabab bo‘lgan. Doimiy
harbiy bosqinlar sharoitida ba’zi bir davlatlar tor-mor etilib, ba’zi birlari esa
kuchayib borgan.
Bosqinchilik urushlari natijasida asirlar va xonavayron jamoa a’zolari
qullikka mahkum bo‘lganlar. Qullarning o‘sib borishi bilan ularning mehnatidan
binokorlik, sun’iy sug‘orish inshootlarini barpo etish va ishlab chiqarish
maqsadlarida keng foydalanilgan. Shu tarzda tarixda quldorchilik tuzumi Qadimgi
Misr, Shumer-Akkad va Ossuriyadek o‘rtamiyona hududga ega davlatlarda (o‘rta
podsholiklar) vujudga kelgan. Ularning iqtisodiy asosini yirik saroy, ibodatxonalar
va katta oila jamoalarning xo‘jaliklari tashkil etgan. Jamiyatda boy-badavlat
kishilar va ayrim to‘q oilalarning obro‘-e’tibori, ijtimoiy o‘rni baland bo‘lgan.
Shuningdek, o‘rta hol va qashshoq aholi guruhlari hamda qullar mavjud edi.
Qadimgi davlatlar rivojining bosqichlarida, o‘ziga xos xususiyatlar va tarixiy
qonuniyatlar mansub bo‘lgan. Shu boisdan davlatchilik tarixini davrlashtirish va
qadimiy jamiyatlarga oid tarixiy voqealarni qiyosiy o‘rganish dolzarb vazifadir.
O‘rta Osiyo hududlarida ham ilk davlatlar quldorlik davlatlar sifatida vujudga
kelmagan.
Davlatning kelib chiqishi to‘g‘risidagi nazariyalarning turli xilligini tan olib,
mazkur mavzuga oid sinfiy nazariyadan voz kechish maqsadga muvofiqdir.
Arxeologik yer egali manbalarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ilk temir davri
baqtriya va Sug‘d jamoalaridagi asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlarni bir necha
kichik oilalardan iborat xonadon jamoalari (katta oila vakillari) tashkil etgan. Uyqo‘rg‘onlar joylashuvining tashqi belgilariyoq, uy-jamoalari aftidan ancha yirik
hududiy qo‘shni jamoalarni tashkil qilganidan dalolat beradi. boshqaruv tartibida
uy egalari, shuningdek, ayrim voha-tumanlarini boshqaruvchilari katta ahamiyatga
ega bo‘lgan.
Alohida xonadonlar o‘rtasidagi qarindoshchilik munosabatlari kabi belgilar
aftidan, ikkinchi darajali bo‘lib borgan. bu shunda ko‘rinadiki, har bir katta oila
mumkin bo‘lgan qarindoshchilik aloqalariga qaramasdan, alohida xususiy mulkka,
o‘z uy-joyiga, ishlab chiqarish qurollariga, shuningdek, qishloq xo‘jalik
mahsulotlari va chorvalariga ega bo‘lishgan, bir so‘z bilan aytganda, ular o‘zini
iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan xo‘jalikni aks ettirganlar. Katta oilali
jamoalar shakli jamoadagi ishlab chiqarish va xo‘jalik xarakteriga bog‘liq bo‘lib,
ular jamoatning iqtisodiy jihatdan mustahkamlanishiga olib keldi.
Uy-qo‘rg‘on egalarining huquqlari ancha yuqori bo‘lib, ular oila va
jamoadagi ish yurituvchilar sifatida an’anaviy qishloq xo‘jalik shakllarini
rivojlantirish, oziq-ovqat mahsulotlarini ko‘paytirish maqsadida turli
munosabatlarni boshqarib turgan. bu ijtimoiy tuzumda ayrim guruhlar
dehqonchilik xo’jaligi bilan mashg‘ul bo‘lgan. Shuningdek, tuzumda uy
chorvachiligi,
ixtisoslashgan
hunarmandchilik,
qurilish
ishlari
bilan
shug‘ullanuvchilar, umuman, ishlab chiqaruvchilar bor edi. Undan tashqari, ishlab
chiqarish jarayonida band bo‘lmagan ijtimoiy-iqtisodiy tizimda rejalashtirish,
tashkillashtirish, tartibga solish va nazorat qilish vazifalarni amalga oshirgan
shaxslar ham mavjud bo‘lib, bu toifa kishilariga uy-qo‘rg‘on egalari, jamoa
oqsoqollari, diniy arboblar, tuman va viloyat hokimlari kirgan. Ularning barchasi
jamiyat hayoti va ishlab chiqarish tartibida tutgan o‘rni bilan boshqalardan farq
qilgan.
O‘zbekiston hududlarida davlatchilik dehqonchilikdan ixtisoslashgan
hunarmandchilikning ajralib chiqishi tufayli ilk shahar markazlari asosida
rivojlangan. Shahar markazlarining ahamiyati, ayniqsa harbiy to‘qnashuvlar
paytida yanada oshib, ulardan tuman aholisi tomonidan boshpana va ijtimoiy
mulkning asosini tashkil etuvchi chorva podalari uchun pana joy sifatida
foydalanilgan.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, ilk temir davrida O‘zbekiston janubidagi
jamoalarda «uy egasi», «qishloq oqsoqoli», «oqsoqollar kengashi», «voha-tuman
hokimi» kabi mansablar mavjud edi. Ijtimoiy tuzumning bu pog‘onasi ilk
davlatchilikning yuqori darajasi bo‘lib, u jamoalarning ijtimoiy hayotida o‘z obro‘e’tibori va ahamiyatini saqlab qoldi. Jamoa uchun tashkiliy boshqaruv keng
ko‘lamdagi qurilish, sug‘orish va dehqonchilik ishlarini tashkil etish paytida zarur
edi. Yo‘lboshchi hokimlarning boshqalardan ajralib turishiga qadimgi
shaharlarning ichki qal’asida ularning alohida joylashgan saroy qo‘rg‘onlari
mavjudligi ham guvohlik beradi. bu hokimiyat jamoaning ichki va tashqi
munosabatlarini boshqarib turgan.
Yangi ma’lumotlarga ko‘ra, O‘rta Osiyo janubida (Marg‘iyona – baqtriya)
ilk davlatchilik mil. avv. III ming yillikning oxirlari – II ming yillik boshlarida
vujudga kelgan. Ularning markazlari saroy va ibodatxonalarga ega ilk shaharlar
bo‘lgan (Gonur, Dashtli). O‘zbekiston hududida ilk davlatchilik tizimiga o‘tish
bronza davrida boshlanadi.
Surxondaryodagi O‘lonbuloqsoy – Sherobod qadimiy ziroatchilik vohasi
yodgorliklarning o‘rganilishi (Sopolli, Jarqo‘ton) dehqonchilik, me’morchilik va
hunarmandchilikning yuksak taraqqiy darajasini ochib berdi. Jarqo‘tonda alohida
joylashgan ibodatxona Qadimgi Sharqdagi sajdagohlar singari, e’tiqodga oid
vazifasidan tashqari, ibodat – xo‘jalik majmuasi mohiyatiga ega bo‘lgan. bronza
davrida ibodat marosimlarini tashkillashtiruvchi va ijro etuvchi maxsus ijtimoiy
guruhlar – kohinlar paydo bo‘ladi.
Qadimgi Sharqdagi ilk davlatlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi ko‘pgina
umumiy jihatlarga ega ekanligini ta’kidlash joizdir. Aynan shu boisdan ham O‘rta
Osiyoda ilk davlatlarning shakllanishi jarayoni Qadimgi Sharq davlatchiligi tarixi
bilan uzviy bog‘liqdir. Misol tariqasida, Ikki daryo oralig‘i (Mesopotamiyada)
saroy – ibodatxona – shahar tizimining rivojlanishi ma’lum. Mazkur tizim Gonur,
Dashtli va Jarqo‘ton me’morchilik rejasida ham o‘z aksini topgan. Jarqo‘tonda
hukmdor saroyi ham bunyod etilgan.
Bronza davridayoq sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik va
chorvachilik O‘rta Osiyo xo‘jaligining asosini tashkil etgan. Sug‘orma
dehqonchilikning yuqori unumdor shakllari jamiyatda hal qiluvchi o‘zgarishlarga
olib keldi. Xususan, dehqonchilik va chorvachilik rivoji natijasida qo‘shimcha
mahsulot va xususiy mulk ko‘rinishlari paydo bo‘ldi.
Mil. avv. IX-VIII asrlarda dasht chorvador qabilalari hayotida ko‘chib
yuradigan chorvachilik shakli muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Ko‘chmanchilar
qurol-yarog‘ni rivojlantirish, o‘q otish va suvoriy jang qilish sohasida katta
yutuqlarga erishib, o‘troq dehqonchilik aholi uchun juda xavfli kuchga aylanadilar.
Bu davrda suvoriy-jangchi va harbiy yo‘lboshchilarning mavqeyi oshadi. Shu
tariqa «harbiy demokratiya» tamoyillariga asoslangan qo‘chmanchi qabilalarning
dastlabki uyushmalari vujudga keladi. bunga o‘xshash uyushmaning markazi quyi
va o‘rta Sirdaryo havzasi dashtlarida joylashgan. Mil. avv. VII-VI asrlarda Sharqiy
Kaspiy bo‘yi, Janubiy va Sharqiy Orolbo‘yi oralig‘i hududlarida joylashgan sakmassaget qabilalarning harbiy uyushmasi paydo bo‘ladi.
Mil. avv. VII-VI asr o‘rtalarida dehqonchilik voha-tumanlari asosida
davlatchilik baqtriya, Sug‘d, Xorazm va Farg‘ona vodiysida rivojlanadi. Mil. avv.
IX-VII asrlar tarixiga oid «Avesto»da yo‘lboshchilar va hukmdorlarning unvonlari
belgilab berilgan – «kavi» (hukmdor, podsho), «sastar» (harbiy yo‘lboshchi),
«zantupati» (qabila yo‘lboshchisi). baqtriya va Sug‘d davlatchilik shakli
«daxiyusasti» (barcha viloyatlar hududiy birlashuvi)ga ancha yaqin bo‘lgan.
O‘rta Osiyoda davlat uyushmalari sun’iy sug‘orish birmuncha qulay bo‘lgan
Amudaryo havzasida (Surxon-Sherobod vohasida) Murg‘ob, Zarafshon va
Qashqadaryo vohalarida shakllanib rivojlanadi. Bunday holatni dunyo tarixidagi
dastlabki davlatlar – Misr (nil) va Mesopotamiya (Dajla va Frot) misolida ham
kuzatishimiz mumkin.
Dastlabki shahar markazlarining paydo bo‘lishi muammolari davlatchilik
vujudga kelishi masalalari bilan uzviy bog‘liq mavzu hisoblanadi. Ilk yozma
manbalar O‘rta Osiyo hududlarida davlatlar vujudga kelishi haqida nisbatan aniq
ma’lumotlar bermaydi. bu o‘rinda arxeologik ma’lumotlarning ahamiyati
beqiyosdir.
Jamiyat hayotida metalning keng yoyilishi – dastlabki shaharlar va
davlatchilikning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Hozirgi kunga kelib ko‘plab
bronza va ilk temir davri yodgorliklaridan ishlab chiqaruvchi xo‘jalik bilan
bevosita bog‘liq bo‘lgan metall qurollari topib o‘rganilgan. Mehnat qurollarining
metalldan ishlanishi mehnat unumdorligining yanada oshishiga keng imkoniyatlar
yaratdi.
Bronza davrida hunarmandchilikning ixtisoslashuvi va alohida xo‘jalik
tarmog‘i sifatida shakllanib rivojlanishi jamiyatdagi iqtisodiy taraqqiyot uchun
muhim ahamiyat kasb etib, asosini ilk shaharlar tashkil etgan davlatchilikning
shakllanishi uchun muhim omil bo‘lgan.
Dastlabki davlatlarning paydo bo‘lishida ilk shaharlardagi o‘zaro
ayirboshlash, savdo-sotiq va madaniy-iqtisodiy aloqalarning ham ahamiyati
nihoyatda katta bo‘lgan. Shuningdek, davlatchilikning kelib chiqishida aholi
madaniyati, e’tiqodlari va diniy qarashlarning umumiyligi muhim birlashtiruvchi
vazifasini bajargan.
So‘nggi bronza davriga kelib shimoldagi ko‘chmanchi chorvador qabilalar
va janubdagi o‘troq dehqonchilik aholisi o‘rtasida o‘zaro mol ayirboshlash va
madaniy aloqalar yanada jadallashadi. Janubiy va shimoliy hududlaridan
aniqlangan topilmalardagi ko‘pgina o‘xshashliklar bu hududlar o‘rtasidagi o‘zaro
iqtisodiy va madaniy aloqalardan, qadimgi yo‘llarning taraqqiy etganligidan
dalolat beradi.
O‘zbekistonda eng qadimgi davlatlarning shakllanish jarayoni dehqonchilik
va chorvachilik iqtisodiyoti, ixtisoslashgan hunarmandchilik va shahar
markazlarining paydo bo‘lishi bilan uzviy bog‘liqdir.
Ilk temir davriga kelib o‘troq aholi sonining ko‘payishi, hosildor bo‘z
yerlarning jadal o‘zlashtirilishi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi
natijasida aholi joylashish uchun hayotiy zarur hududlarini taqsimlanishiga olib
keladi. Daryo vohalariga joylashib olgan ziroatchilar nafaqat ekin maydonlarini
kengaytirib boradilar, shuningdek, ular o‘z podalarini boqish maqsadida atrofdagi
yaylovlardan ham keng foydalanadilar. Ko‘chmanchi chorvadorlar dashtlar hamda
o‘troq aholi hududlari chegaralarida (Sharqiy Kaspiybo‘yi va Orol dengizi oralig‘i,
Sharqiy Orolbo‘yi, Quyi Amudaryo so‘l sohili yerlari, Quyi Sirdaryo, Pomir
vohalari va boshq.) joylashadilar.
3.3. Davlatchilik kelib chiqishiga doir nazariyalar. Davlat shakllari va
boshqaruv tizimi
Antik va o‘rta asrlar davridan boshlab davlatning kelib chiqishi to‘g‘risida
dastlabki qarashlar paydo bo‘lib, ular asosida turli nazariyalar ishlab chiqilgan.
Ularning tarafdorlari o‘zlarining mafkuralari, yondashuvlari va dunyoqarashlariga
asoslanib ma’lum nazariyalarini isbotlashga harakat qilganlar. Ushbu nazariyalarda
abstraksiya (mavhum tasavvur), umumiy falsafiy usullar ustunlik qilib,
muammoning tarixiy-huquqiy jihatlariga kam e’tibor qaratilgan. Mazkur masalani
ko‘rib chiqqan olimlar (R.V.Rtveladze, A.X.Saidov, A.V.Abdullayev) quyidagi
nazariyalarga ta’rif berdilar:
Teologiya nazariyasi tarafdorlari: XIII asr, Foma Akvinskiy, XIX asr, Jozef
Mestr, islom mafkurasi va katolik cherkovi. Bu nazariya davlatlar kelib chiqishini
ilohiylik bilan bog‘laydi. Qadimgi davrdayoq Isroilda paydo bo‘lgan bu nazariya
ilk davlatlarning diniy boshqaruv shakllarini (teokratik) qattiq turib himoya qiladi.
Patriarxal nazariya dastlab Arastu asarlarida aoslanib, XIII asrda R.Filmer
tomonidan rivojlantirildi.
Uning tarafdorlari dastlabki davlat bevosita oiladan o‘sib chiqqan deb
hisoblaydi. Unga ko‘ra, davlat hokimiyati otaning oila a’zolari ustidan hokimligini
belgilab beradi.
Patremonial nazariya XIX asrda yashagan fransuz olimi A.Galler tomonidan
ishlab chiqilgan. Nazariya tarafdorlari davlat yerga mulkchilik huquqidan kelib
chiqqan (patrimomum) deb hisoblashadi. Ya’ni, hokimiyat, yerga egalik qilish
huquqidan bevosita u yerda yashovchi odamlarga yoyiladi.
Shartnomaviy nazariya. XVII-XVIII asrlarda keng yoyilgan bu nazariya
tarafdorlari A.Gorsiy, J.Lokk, T.Gobs, J.Russo, D.Didro, Sh.Monteskye kabilar
edi.
Bu nazariyaga ko‘ra davlat – odamlar o‘rtasida tuzilgan shartnoma asosida
odamlarning ongli ravishda birlashishidir. Odamlar shartnomaning kuchi bilan o‘z
erkinligi, o‘z hokimiyatining bir qismini davlatga beradilar.
Zo‘ravonlik (kuch ishlatish) nazariyasi. Uning tarafdorlari: E.Dyuring,
L.Gumplovich, K.Kautskiy huquqsiz va himoyasiz qabilalarning kuchli va
uyushgan qabilalar tomonidan bosib olinishi tufayli zo‘ravonlik yoki kuch ishlatish
yo‘li bilan paydo bo‘lgan deb hisoblaydilar.
Irrigatsiya nazariyasi. nemis olimi K.Vittfogel tomonidan ishlab chiqilgan.
bu nazariyaga ko‘ra, davlatlarning paydo bo‘lishi, ularning birlamchi despotik
shakllari sharqiy agrar viloyatlarda ulkan inshootlar qurilishi bilan bog‘lanadi.
Psixologiya nazariyasi tarafdorlari: L.Petrajetskiy, Z.Freyd, G.Tard
davlatning paydo bo‘linishi inson psixologiyasi, shaxsning jamoada yashashga
ehtiyoji, obro‘li kishilarni izlash, buyruq berish va itoat istagi bilan izohlaydilar.
Sinfiy nazariya. Tarafdorlari: K.Marks, F.Engels, V.Lenin, G.Plexanov. Bu
nazariyaga ko‘ra, sinflar paydo bo‘lishi va ular o‘rtasida sinfiy kurash
keskinlashuvining yakunidir. Davlat bir sinfning boshqa sinf ustidan hukmronlik
qurolidir.
Davlatchilik kelib chiqishi masalalariga oid markscha nazariyasi jamiyatda
ijtimoiy o‘rni baland bo‘lgan boy-badavalt kishilar va aksincha qashshoq
sinflarning paydo bo‘lishi g‘oyasi bilan bog‘langan.
Ibtidoiy jamiyatning yemirilishi va ilk davlatchilikning vujudga kelishi
masalasini o‘rganishda sovet davri tadqiqotlarida sinfiy nazariya uslubiy poydevor
bo‘lgan. Shu sababli ham davlat xalqdan ajralgan holda sinfiy ezuvchi kuch
sifatida ta’riflangan. Еkspluatatsiyaning ilk shakllarini quyidagi uch asosiy
shakllariga ajralib o‘rganilgan: 1. Qulchilik. 2. Jamoadagi ichki ekspluatatsiya. 3.
O‘lpon yig‘ib olish va ijtimoiy-iqtisodiy qaramlik.
Davlat turlari va shakllari, boshqaruv tizimi O‘zbekiston qadimgi siyosiy
tarixining dolzarb masalalaridan biri ilk davlatchilikning, shakllari va boshqaruv
masalalari hisoblanadi.
Bizga qadar yetib kelgan yozma manbalar ushbu muammolarga mumkin
darajada aniqlik kiritsa-da, to‘liq ochib bera olmaydi. Arxeologik manbalar ham
ushbu masalalar yuzasidan to‘lalilicha tasavvurga ega emas. Aynan shuning uchun
ham davlatchilik tarixi yo‘nalishi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan va olib
borayotgan olimlar yozma va arxeologik manbalarni o‘zaro qiyosiy tahlil qilib,
dunyo tarixidagi davlatchilik jarayonlari tarixi bilan solishtirgan holda, davlatning
shakllari va boshqaruv masalalari bo‘yicha ilmiy xulosalar berishga harakat
qiladilar.
Bugungi kunga qadar olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalaridan ma’lumki,
O‘zbekistonning qadimgi davri tarixi mobaynida davlat uyushmalarining turli
shakllari mavjud bo‘lgan. Mahalliy shart-sharoitlar va asoslarda shakllanib astasekin taraqqiy etgan davlatlarga Xorazm, Qang‘, Davan davlatlari kiritilsa, harbiysiyosiy ta’sir va bosqinchilik tufayli paydo bo‘lgan davlatlarga Ahamoniylar,
Salavkiylar, Yunon-baqtriya kabilar kiritiladi.
E.V.Rtveladze qadimgi O‘zbekiston hududlaridagi ilk o‘rta asrlarga qadar
bo‘lgan davlatlarning turlari va shakllarini quyidagilarga ajratadi:
Davlatning birinchi turi – podsholik, boshqaruv shakli – mutlaq monarxiya.
O‘zbekistonning qadimgi tarixida davlatlarning bunday turi va shakli ustuvor
bo‘lgan bir necha davrini kuzatish mumkin.
Avvalambor, mil. avv. 539-330-yilga qadar qadimgi O‘zbekistonning
Farg‘ona va Chochdan tashqari deyarli barcha hududlari Ahamoniylar davlati
tarkibida bo‘lgan. Xorazm, Sug‘d, baqtriya va saklar o‘lkasi ahomoniylar
podsholari tomonidan tayinlanib quyilgan satraplar tomonidan boshqarilib, ularga
ma’lum miqdorda boj to‘lab turganlar.
Noiblar boshqaruvi tizimida ma’lum mustaqilikka ega bo‘lgan mutlaq
monarxiya Salavkiylar va Yunon-baqtriya davlatlarida ham mavjud bo‘lgan. Mil.
avv. IV asr oxirlaridan III asr o‘rtalariga qadar Shimoliy Baqtriya va Sug‘d
ellinistik podsholik hisoblangan Salavkiylar davlati tarkibida edi. Mil. avv. III
asrning o‘rtalaridan II asrning ikkinchi yarmiga qadar Shimoliy baqtriya va
ma’lum davrda Sug‘d Yunon-baqtriya podsholigi tarkibiga kirgan. bu davlatdagi
podsholar hokimiyati doimo ham avloddan-avlodga o‘tmagan.
Milodiy I-III asr o‘rtalarida mavjud bo‘lgan Kushon podsholigi ham aniq
ko‘zga tashlanuvchi teokratik1 mutlaq monarxiya davlati edi. Davlatning birinchi
podshosi Kujula Kadfiz davridan so‘ng yurtimizning janubiy hududlari bu davlat
tarkibiga kirgan. bu davlat ham satrapliklarga bo‘lingan bo‘lib, ularning
boshqaruvi to‘laligicha kushon podsholari qo‘lida edi. Undan tashqari, Kushon
podsholigida maxsus chegara viloyatlari bo‘lib, ularni harbiy boshliqlar
boshqarganlar.
O‘zbekistonning janubidagi Surxon vohasi ana shunday viloyatlardan biri
bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Tadqiqotchilar Ahamoniylar inqiroziga qadar, ya’ni, mil. avv. IV asrning
boshlarida paydo bo‘lgan Xorazm podsholigi ham mutlaq monarxiya davlati
bo‘lganligini taxmin qiladilar. Milodiy I asrdan boshlab Xorazm podsholigida o‘z
tangalarini zarb etishni yo‘lga qo‘ygan yangi sulola hokimiyatni qo‘lga oladi.
Davlatning ikkinchi turi – konfederativ podsholik, boshqaruv shakli –
cheklangan monarxiya. Davlatning bunday turiga Qang‘ va yuechji (Katta yuechji)
davlatlari kiritiladi. bu konfederativ podsholiklar bir nechta mustaqil mulklardan
iborat bo‘lib, o‘z tangalarini zarb etgan qabila yo‘lboshchilari yoki urug‘
boshliqlari tomonidan boshqarilgan.
Qang‘ davlati hududlariga Buxoro va uning atroflari mulki, Buxoro
Sug‘dining janubi-Sharqi va Samarqand Sug‘dining shimoli-g‘arbi mulklari,
Janubiy Sug‘d mulki kirgan. Katta Yuechji podsholigi ham Xyumi, Shaunmi,
Guyshuan, Dumi, Xitun kabi beshta mulkdan bo‘lib, ularni turli Yuechji urug‘lari
vakillari boshqargan.
Davlatlarning uchinchi turi – mulk, boshqaruv shakli – qabila
yo‘lboshchilari va urug‘ boshliqlarining merosiy hokimiyati. Davlat
uyushmalarining qadimgi turi bo‘lgan mulklar tarixiy-madaniy viloyatlar asosida
shakllanadi. bu turdagi viloyat-mulklar «Avesto»da, yunon-rim ma’lumotlarida
(Gerodot, Arrian va boshq.), qadimgi Xitoy yozma manbalarida eslatib o‘tiladi.
Tadqiqotlarga ko‘ra, Yunon-baqtriya podsholigi inqirozidan keyin mil. avv.
128- yoki 126-yilda baqtriyaga kelgan Xitoy sayyohi Chjan Szyan, baqtriya
ko‘plab kichik mustaqil mulklaridan iboratligini ta’kidlab, «bu yerdagi deyarli har
bir shahar o‘z hukmdoriga ega»ligi haqida ma’lumot beradi. Shuningdek, Xitoy
manbalari G‘arbiy o‘lka (O‘rta Osiyo va Sharqiy Turkiston) hududlarida o‘zining
ma’lum mustaqilligiga ega bo‘lib, tashqi siyosat olib borgan 55 ta mulk haqida
ma’lumotlar beradi.
Davlat uyushmasining bu an’anaviy turi aftidan mil. avv. II ming yillik oxiri
– I ming yillik boshlarida shakllana boshlaydi. bu tur saylanadigan yo‘lboshchilar
va oqsoqollar kengashi boshqargan shunga o‘xshash mulklar rivojida,
Ahamoniylar davrida ham saqlanib qolgan.
1
Teokratik – diniy yo‘lboshchi, ruhoniy qo‘lida bo‘lgan siyosiy hokimiyat hamda shu usulda idora qilingan davlat.
Antik davri yozma manbalardagi Sisimitr, Xorien va Oksiart kabilarning
mulklari shunga urg‘u beradi. Qadimgi davlatchilikning «o‘tish» davrlarida (mil.
avv. II-I, milodiy III-IV asrlar) «davlat»ning bu turi alohida ahamiyat kasb etadi.
Xususan, tarixiy-madaniy viloyatlar asosida yirik mulklar (buxoro, Kesh, Choch)
ajralib turadi.
Ilk o‘rta asrlar davrida mulk-davlatlar nisbatan taraqqiyotning yuqori
darajasiga ko‘tarilib, bu an’analar o‘rta asrlarda ham davom etadi.
3.4. Qadimgi Baqtriya. So’g’diyona. Qadimgi Xorazm. Sak-massagеtlar.
Turli ilk yozma manbalaridagi baxdi, baqtrish, baqtriyona, baqtriya, baxlika
(hind manbalarida) yirik o‘lka va davlatning nomidir. Baqtriya – bahdi, baqtra
daryosi (hozirgi balxob) nomi bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchadir. Rim tarixchisi
Kursiy Ruf shunday xabar qiladi: «baqtra daryosi nomidan shahar va viloyatning
nomi kelib chiqqan».
Dastlabki bosqichda bu so‘z yagona vohaning nomi bo‘lib, keyingi davrlarda
keng hududga tegishli baqtriya viloyati, baqtriya davlati (bir necha daryo vohalari
va viloyatlari) ma’nosida ishlatilgan.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, qadimgi viloyatlar va mamlakatlarning nomlari
odatda daryo, qabila, xalq va markaziy shaharlar nomlaridan kelib chiqqan. O‘rta
Osiyo xalqlarining tarixida daryolar muhim hayot manbayi vazifasini bajargan.
Hozir ham O‘zbekistonning viloyatlari, asosan, daryo va shaharlar nomlari bilan
belgilangan. Demak, baqtra va Baqtriya atamalari – geografik tushunchalardir.
«Baqtriyaliklar», «Baqtriya xalqi» atamalari qadimgi manbalarda tilga
olinib, yagona xalqni yoki bir necha qarindosh qabilalarni birlashtirgan
tushunchani anglatadi. Odatda baqtriyaliklar yunon yozma manbalarida
bosqinchilarga (Ossuriya podshosi nin, Kir II, Makedoniyalik Aleksandrga qarshi)
turgan xalq sifatida nazarda tutilgan.
Baqtriya yerlari Afg‘onistonning shimoli-sharqiy qismini, Janubiy
Tojikiston, Surxondaryo vohasini o‘z ichiga olgan. baqtriya hududida eng qadimgi
odamlar tosh davridan boshlab yoyilgan.
Bronza davrida baqtriya hududida davlatchilik tizimi vujudga kelgan.
Mazkur davrga oid saroy, ibodatxonalar kabi katta me’morchilik inshootlari
topilgan hamda yuksak binokorlik, hunarmandchilik va ziroatchilik madaniyati
izlari aniqlanganligi bizga ma’lum.
Mil. avv. IX-VIII asrlarga kelib, baqtriya tuprog‘ida harbiy ahamiyatga ega
siyosiy birlashma tashkil topgan. bu O‘rta Osiyo aholisining bir qismi
ko‘chmanchi chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Siyosiy
qarama-qarshiliklar avj olib turgan bu jarayonlarda qurollangan suvoriylar,
jangchilarning mavqeyi baland bo‘lgan.
Bu bosqichning tarixi va harbiy yo‘lboshchilarning siyosiy qurashlari
«Avesto»da tasvirlangan.
Mil. avv. 700-540-yillar Qadimgi baqtriya davlatining rivojlangan davri
bo‘lib, uning hududiy chegaralari Hinduqush tizmasi, badaxshon va Hisor
tizmasiga borib taqalgan (daryo vohalari – balxob, Qunduz, Panj, Vaxsh,
Kofirnihon, Surxon).
Baqtriya davlati O‘rta Osiyoda rivojlangan dastlabki davlatlar ichida eng
yirigi bo‘lgan. Yozma manbalarning dalolat berishicha, Marg‘iyona Qadimgi
baqtriya davlatining tarkibiga kirgan. bundan yozma manbalar dalolat beradi.
Podsho Doro I ning Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olonni tor-mor qilishi haqida behistun
yozuvlaridagi quyidagi xulosa mavjud: «Mana nimalarni men baqtriyada qildim».
Doro III davrida baqtriya va Sug‘diyona birlashtirilgan ma’muriy-hududiy o‘lka
bo‘lib, unda bess ismli satrap hokimlik qilgan. Marg‘iyona va baqtriya aholisining
urf-odatlari hamda madaniyati umumiy ildizlar va an’analarga ega bo‘lib rivoj
topgan.
Videvdat kitobida baqtriya «eng yaxshi mamlakatlar va o‘lkalardan biri
baland bayroqli, «go‘zal o‘lka» sifatida yoritilgan. Yunon manbalarida baqtriya
«ming shaharlar davlati» deb atalgan. bu tarixiy an’analarga nima sabab bo‘lgan?
Ahamoniylar davlatida baqtriya eng qudratli o‘lkalardan biri hisoblanganligi
sababi yoki uning tabiiy boyliklarimi, jasur jangovar otliq va piyoda qo‘shinlari,
yirik shaharlari va qadimgi zamonlarga oid tarixidir. balki shu sabablarning
birgalikda hammasi va shubhasiz juda qadimgi zamonlarga oid baqtriya xalqining
tarixiy an’analaridir.
Gerodotdan avval «baqtriya xalqi» tushunchasini Esxil «Forslar» degan
fojiasida ishlatgan (sahnada mil. avv. 472-yilda ijro etilgan). «Forslar» fojeasida
yosh baqtriyalik jangchilardan Tenagon va Aritom kabi ismlar tilga olingan. Ular
Salamin jangida halok bo‘lib (mil. avv. 480) shu orolda dafn qilingan. «baqtriya
xalqi halok bo‘ldi» deb Esxil o‘z asarida xulosa qilgan. Qadimgi fors yozuvlarida
baqtriya va baqtriyaliklar mil. avv. 522-yildan so‘ng tilga olinadi. baqtriya haqida
turli xabarlar O‘rta Sharqda keng ma’lum edi. Gerodotning aytishicha, Misr va
bobil bilan bir qatorda baqtriya Kir II ning harbiy yurishlariga to‘siq bo‘lib turgan.
Shubhasiz, bu baqtriyaning muhim harbiy va iqtisodiy ahamiyatidan dalolat
beradi (aholi, qudratli shaharlar va qal’alarning ko‘pligi, xomashyoga boyligi,
muhim markaziy savdo yo‘llarining chorrahasi, hunarmandchilikning rivojlanishi,
piyoda va otliq qo‘shinlarning yurti va boshqalar). bundan tashqari, baqtriya
Ahamoniylar davlatining uzoq sharqiy chegaralarida joylashgan podsho taxtini
egallash maqsadini o‘z oldida qo‘ygan ahamoniylar sulolasi vakillari uchun
norasmiy surgun joyi ham bo‘lgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas (ahamoniylar
saroyidan chetlashtirish va podsho taxtidan uzoqlashtirish jarayonida). Ma’lumki,
Smerdis – bardiya Qadimgi fors podshosi Kambizning buyrug‘iga binoan
o‘ldirilgan, Masist o‘z akasi podsho Kserks bilan taxt uchun kurashib halok
bo‘lgan. baqtriya qudratiga tayanib Artabon fors shohi Artakserksga qarshi
chiqqan, mil. avv. 330-yilda baqtriya satrapi bess Doro III ni o‘ldirib, o‘zini
«Osiyoning ulug‘ podshosi» Artakserks IV deb e’lon qilgan. bess Makedoniyalik
Aleksandrga qarshi kurashni muvaffaqiyatli davom ettirish maqsadida baqtriya va
Sug‘diyonaning harbiy qudratiga tayangan.
Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Qadimgi Baqtriyaning bir qismi bo‘lgan
Afg‘onistonning shimoli-sharqida (Kunduz, Ko‘kcha daryolarining vohalari)
Aryonam Vayjo mamlakati joylashgan bo‘lishi mumkin edi. U «Avesto»da
Aryoshayyona (Aryoshayona) nomi bilan ham mashhurdir. Tadqiqotchilarning
yozishicha, Aryoshayyona Kavi Vishtasp podsholigi bo‘lib, Drangiana,
Sattagadiya, Ariya, Marg‘iyona va Amudaryo o‘rta oqimidagi viloyatlarni
birlashtirgan. Olimlar Kavi Vishtasp podsholigini Marv va Hirot atrofida
joylashgan «Katta Xorazm» davlati deb hisoblashganlar (V.b.Xenning va
I.Gershevich). Boshqa tadqiqotchilar zaratushtra ta’limotining birinchi tarafdori –
Kavi Vishtasp davlatini baqtriya hududiga joylashtirib, baqtriya tuprog‘ida
davlatning vujudga kelishi jarayoni juda qadimgi davrlarga oid degan fikrni ilgari
suradilar.
Arxeologiya manbalar Qadimgi baqtriyada dastlabki shaharlarning vujudga
kelishi va rivojlanish jarayonini aniqlash imkonini beradi. Ular bronza davrida
(Dashtli, Jarqo‘ton) paydo bo‘lgan. baqtriyaning shahar markazlari (ular, asosan
ayrim viloyatlarda harbiy-ma’muriy hunarmandchilik va savdo-sotiq ahamiyatga
ega bo‘lgan) asrlar davomida xarobalarga aylanib, yerostida qolib ketgan.
Ahamoniylar davridan avval vujudga kelgan shunday markazlardan bolo Hisor
(baqtra), Oltindilyor, Qiziltepa va boytudasht yodgorliklarida arxeologik
tadqiqotlar o‘tkazilgan.
Bu shaharlar keng maydonlarda joylashib, mustahkam mudofaa devorlari
bilan o‘ralgan. Yodgorliklarda xom g‘isht va paxsadan qurilgan uy-joylar qazib
ochilgan. Qurilish va hunarmandchilik ancha rivoj topgan. Shaharlarning bir
qismida hukmdorlar qarorgohlari qal’a-qo‘rg‘onlar joylashgan.
Baqtriya Amudaryo havzasida ayrim daryo vohalarida joylashgan beshta
viloyatni birlashtirgan. Surxon, Balxob, Kofirnixon-Vaxsh, Panj, Ko‘kcha-Qunduz
vohalari shular jumlasidandir. Surxon vohasining markazi Qiziltepa bo‘lgan,
Shimoliy Afg‘onistondagi bolo Hisor o‘rnida Qadimgi baqtra joylashgan. bu
shahar Gerodot va Ktesiylarning ta’kidlashicha, baqtriyaning markazi edi.
Ktesiyning «Persika» asarida baqtriyaning juda ko‘p harbiy istehkomlari va
qal’alari to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Hozirgi kunda baqtriya tuprog‘idan
mil. avv. I ming yillikning birinchi yarmiga oid 240 dan ortiq uy-qo‘rg‘onlar,
qal’alar va shaharlar xarobalari topib tekshirilgan. Jumladan, Surxon vohasida
joylashgan Kuchuktepa, Talashqon, Jondavlat, bandixon va Qizilcha
yodgorliklarini aytib o‘tish lozim. Ular devorlar va mudofaa burjlar bilan
mustahkamlangan qal’alar yoki to‘rtburchak shaklida qurilgan uy-qo‘rg‘onlardir.
Qadimgi aholi sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan.
Yodgorliklarda sopol idishlar, bronzadan va temirdan yasalgan pichoqlar, o‘roqlar,
bronza idish parchalari hamda o‘q uchlari, jez igna va bigizlar, sopol urchuqlar,
toshdan ishlangan qurollar topilgan.
Qurilish, hunarmandchilik: temirchilik, kulolchilik, to‘qimachilik, zargarlik,
charmgarlik va sug‘orma dehqonchilikning rivojlanishi baqtriyada qadimiy
madaniyat yuksak darajadagi taraqqiyotini ko‘rsatadi.
Turli manbalardagi Sug‘da, Sug‘uda, Sug‘diyona nomlarining kelib chiqishi
va ularning ma’nosi hozircha noma’lum. «Avesto»ning Yasht kitobida tilgan
olingan «Sug‘d makoni Gava» – Sug‘diyonaning eng qadimgi viloyati bo‘lishi
mumkin. ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, Gava (Gau) – «buqa», «poda», Qashqadaryo
vohasi bilan bog‘lanadi. bu atama mazkur viloyatning juda ko‘p geografik
nomlarida takrorlanib saqlangan (Gavdara, Gavxona, tog‘lar Gau, cho‘qqi Gau va
boshqalar). Ehtimol, «Gava Sug‘da» atamasida «qudratli Sug‘d» tushunchasi o‘z
aksini topgan.
Qashqadaryoda qadimgi aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug‘ullangan manzilgohlar va uy-qo‘rg‘onlarning qoldiqlari mil. avv. X-VIII
asrlar bilan belgilanadi. Shular jumlasidan Sangirtepa, Yangitepa, Chiroqchitepa,
Yerqo‘rg‘ondir. Mazkur davrga oid Yasht ma’lumotlari Gava Sug‘da haqida e’lon
qiladi.
Ilk yunon tarixchilari Sug‘diyonani baqtriya yoki sak-massagetlarga nisbatan
kamroq tilga olganlar. Makedoniyalik Aleksandr yurishlaridan so‘ng Sug‘diyona
haqida tarixiy-geografik ma’lumotlar ancha to‘liq bo‘lib, kengayib boradi.
Sug‘diyona – zarafshon va Qashqadaryo vohalarida joylashib, janubisharqda baqtriya va shimoli-g‘arbda Xorazm bilan chegaradosh bo‘lgan. Qadimgi
zamonlarda Sug‘diyona muhim savdo yo‘llarining chorrahasida joylashgan.
Sug‘diyona haqida «Avesto», Gerodot va ahamoniylar davri yozuvlari xabar qiladi.
Sug‘diyonaning markazi yunon tili shaklida Maroqanda shahri (VIIVIII
asrlarga oid sug‘d tili yozuvlarida – Smarokansa, «uchrashuv, anjumanlar joyi»
deb tarjima qilinadi). Maroqanda – hozirgi Afrosiyob ko‘hna shahar xarobalaridir.
Ahamoniylar davrida uning maydoni 219 gektardan iborat bo‘lib, shahar mudofaa
devorlari bilan o‘ralgan edi.
Yunon tarixchilarining ma’lumotlariga ko‘ra, Maroqandaning mudofaa
devori va ichki qal’asi bo‘lgan. Sug‘diyonaning boshqa shahar markazlari – Qarshi
vohasida Yerqo‘rg‘on, Qashqadaryoning sharqiy qismidagi Uzunqir (maydoni 70
ga) va Samarqanddan 30 km shimolda joylashgan Ko‘ktepa (maydoni 100 ga)
yodgorliklaridir. Bu yodgorliklarda o‘tkazilgan arxeologiya tadqiqotlar Qadimgi
Sug‘diyona aholisining xo‘jaligi va madaniyatini chuqurroq o‘rganish imkonini
berdi.
Topilgan arxeologik manbalar Sug‘diyona va baqtriyaning binokorligi,
moddiy madaniyatining bir-biriga ancha o‘xshash va yaqin ekanligidan dalolat
beradi. So‘nggi ahamoniylar davrida baqtriya va Sug‘d bir ma’muriy o‘lka –
satraplik tarkibida birlashgan. Ahamoniylar yozuvlari Sug‘diyonadan Persepol
saroyiga lojuvard olib borilganligidan xabar beradi, ammo lojuvard konlari faqat
baqtriyaning badaxshon tog‘larida mavjudligi ma’lum.
Sug‘diyona hududiga odamlar qadimgi tosh asridayoq kirib kelib, undan
keyingi davrlarda tog‘, daryo vohalari bo‘ylab keng tarqala boshlaganlar. Qulay
tabiiy-geografik sharoitda ibtidoiy xo‘jaliklar va moddiy madaniyat rivojlangan.
Tosh davrga oid Omonqo‘ton, Qo‘tirbuloq, zirabuloq va Samarqand makonlari
topib tekshirilgan.
Mil. avv. V-IV ming yilliklarga kelib zarafshon quyi oqimida Kaltaminor
madaniyati shaklidagi tosh qurollar va sopol idishlar tarqaladi. Bronza davrida
Quyi zarafshon irmoqlari hosil qilgan zax yerlarda dehqonchilik rivojlangan.
Eneolit va bronza davrida yashash hududlari tobora kengayib borishi, tabiiy
boyliklar, yangi konlar va yerlar qadimgi qabilalar tomonidan o‘zlashtirib
turganidan zarafshonning yuqori oqimida joylashgan Sarazm yodgorligi dalolat
beradi.
Chorvador qabilalarga mansub Samarqand yaqinidagi Mo‘minobod,
zarafshon tog‘lari yonbag‘ridagi Jom yodgorliklari topib tekshirildi.
Mil. avv. VII asrga kelib, Sug‘d ziroatchi aholi Sharqiy Qashqadaryo, Quyi
Qashqadaryo, O‘rta va Quyi zarafshon vohalarida joylashgan. Sug‘diyona hududi
nurota va Hisor tizmalari hamda g‘arbda dashtlar bilan chegarallangan. O‘troq
viloyatlar markazlari Uzunqir, Yerqo‘rg‘on va Ko‘ktepa o‘rnida joylashgan. Mil.
avv. VII-VI asrlarda Sug‘d hududida davlatchilik tizimi rivojlangan.
Videvdat kitobida Gava Sug‘da «eng yaxshi mamlakatlar va o‘lkalardan
bo‘lgan» ikkinchi yurt sifatida ko‘rsatilgan. Yasht ro‘yxatida Baqtriya tilga
olinmagan, ammo Sug‘d Xorazmdan oldin va Marg‘iyonadan keyin aytib o‘tilgan.
Xvarizam («Avesto» tilida), Xuarazmish (qadimgi fors tilidi), Xorasmie
(qadimgi yunon tilida) tushunchalari Quyi Amudaryo hududlaridagi Xorazm
vohasiga tegishli bo‘lgan.
Qadimgi Xorazm tarixi va yodgorliklari S.P.Tolstov rahbarligidagi
arxeologik ekspeditsiyaning tadqiqotlari natijasida keng yoritilgan. Xorazmning
sug‘orish inshootlari va sug‘orilishi tarixini o‘rganishda taniqli arxeolog olim
Y.G‘.G‘ulomov katta hissa qo‘shgan. Xorazm tuprog‘ida turli xil ko‘hna
manzilgohlar va shahar xarobalari qazib ochilgan. Hozir ham Qadimgi Xorazm
tarixini o‘rganish va uning arxeologik yodgorliklarini tadqiq qilish ishlariga katta
e’tibor berilmoqda.
«Avesto»ning dastlabki ma’lumotlariga (Yasht madhiyalari) zamondosh
Xorazm yodgorliklari mil. avv. IX-VIII asrlarga oid Amirobod madaniyati nomi
bilan atalgan. Bu davr yodgorliklari mahalliy bronza davri madaniyati
xususiyatlarini saqlab, yarim yerto‘la turar joy, kichik sug‘orish inshootlar va
qo‘lda yasalgan sopol idishlari bilan ajralib turgan. bronza buyumlaridan o‘roqlar,
jez ignalar hamda o‘q uchlar qo‘yilgan tosh qoliplar topilgan.
Xorazmdagi shu davr aholisining asosiy tirikchilik manbayi chorvachilik va
dehqonchilik bo‘lgan. Tabiiy sharoit Amudaryoning eski
o‘zani Oqchadaryo irmoqlaridan ariq qazib, suv chiqarishga imkon
bergan tumanlarda sug‘orma dehqonchilik rivojlangan.
Gekateyning parfiyaliklardan Sharqda joylashgan xorasmiylar elati haqida
ma’lumotlar va Gerodotning Akes daryosi suvlaridan foydalanuvchi xalqlarning
yerlari haqidagi xabarlariga tayangan holda, xorasmiylarning siyosiy
yetakchiligidagi «Katta Xorazm» birlashmasi to‘g‘risidagi ilmiy nazariya paydo
bo‘lgan. bu davlatga Gerodot sanab o‘tgan xalqlar – xorasmiylar, girkanlar,
parfiyaliklar, saranglar va tamaneylar yerlari ham kirgan deb taxmin qilindi. ba’zi
tadqiqotchilarning ta’kidlashicha (V.Tarn, F.Altxaym), ahamoniylar davridan
avval xorasmiylar Parfiya chegaralaridan sharqiy yo‘nalishda Kopetdog‘
yonbag‘irlarida joylashganlar. «Katta Xorazm» davlatining markazi Marv va Hirot
atrofida bo‘lib, bu davlatni qadimgi fors podshosi Kir II bo‘ysundirgan so‘ng
xorasmiylar Quyi Amudaryo – Xorazm vohasiga ko‘chib borganlar deb faraz
qilindi (V.b.Xenning, I.Gershevich, I.V.Pyankov). E.V.Rtveladzening nazariyasiga
ko‘ra, baqtriyaning shimoli-g‘arbida joylashgan xorasmiylar qadimgi forslarning
bosqini tahdidi tufayli Quyi Amudaryo yerlariga janubdan ko‘chib kelganlar edi.
Boshqa olimlar mazkur nazariyalarga qarshi bo‘lib, xorazmliklar O‘rta Osiyo
janubidan ko‘chib kelmaganlar va Xorazm davlati Quyi Amudaryoda qadimgi
zamonlardayoq vujudga kelgan degan fikrni ilgari surganlar (S.P.Tolstov,
M.G.Vorobyova). bu davlatning chegaralari hozirgi Xorazm vohasi hududidan
ancha keng bo‘lib, O‘rta Amudaryo vohasidan boshlab Orol dengizigacha bo‘lgan
yerlarni o‘z ichiga olgan. Bu hududda mil. avv. VI-V asrlarga oid 310 ta uyqo‘rg‘onlar, shahar xarobalari ma’lumdir. Shular jumlasidan eng yirigi Qo‘zaliqir
mustahkam mudofaa devorlari bilan o‘ralgan. Qo‘zaliqir mudofaa devorlarining
tuzilishi bilan baqtriyadagi Qiziltepa, bandixon 2, Talashkantepa kabi istehkomlar
devorlarining tuzilishida ancha o‘xshash ekanligi aniqlandi.
Baqtriya va Xorazm shahar markazlari mudofaa devorlarining o‘rtasida
jangchilar yurishi uchun maxsus yo‘lak bo‘lgan hamda o‘q otish uchun mudofaa
burji qurilgan. Devorlarda har 2 metrda shinaklar qoldirilgan.
Shuningdek, Ko‘zaliqirda saroy ko‘rinishidagi yirik inshoot hamda olovga
sig‘inish bilan bog‘liq otashkada topilgan. Ko‘zaliqir madaniyatidan avval Xorazm
vohasida mil. avv. IX-VIII asrlarga oid paxsa yoki hom g‘ishtdan qurilgan uyjoylar, mudofaa devorlari va turli me’morchilik inshootlar aniqlanmagan. Turar
joylar kulba va chaylalarga o‘xshash yarim yerto‘lalardan iborat, sopol idishlar esa
qo‘lda yasalgan va kulolchilik charxi bu davr mahalliy hunarmandchiligida
noma’lum bo‘lgan.
Xorazm moddiy madaniyati hamda binokorligidagi tub o‘zgarishlar va
vohada oldingi davrlarda noma’lum madaniy an’analarning paydo bo‘lishi mil.
avv. VII-VI asrlar chegarasi bilan belgilanadi. Mazkur davrga oid Xorazmda xom
g‘isht va paxsadan qurilgan uy-joylarning qoldiqlari qazib ochilgan. Qurilish va
hunarmandchilik ancha rivoj topgan (Qo‘zaliqir, Xumbuztepa, Xazorasp). Voha
qulolchiligida charxdan foydalanish boshlanadi, temirdan mehnat hamda harbiy
qurollari ishlab chiqariladi, saroy shaklidagi inshootlar, sajdagohlar va
otashkadalar paydo bo‘ladi.
Bu davr Xorazm vohasi sopol idishlari Marg‘iyona, baqtriya va Sug‘diyona
kulolchilik buyumlariga o‘xshab, ulardan deyarli farq qilmaydi. Sopol idishlar va
boshqa moddiy manbalar asosiy xususiyati bilan umumiy madaniyatga mansubdir.
bundan binokorlik usullari, uy-joylarning tuzilishi va mudofaa tizimi ham dalolat
beradi. Ilk temir davrda O‘rta Osiyo janubiy viloyatlarida juda qadimgi
zamonlardayoq rivojlangan madaniy an’analar Xorazm vohasi aholisining moddiy
madaniyatiga ham tatbiq qilinadi.
O‘rta Osiyo janubiy viloyatlarini madaniy umumiylik, ziroatchi aholining
qo‘shni-qarindoshligi, yaqin urf-odatlari, tili, diniy qarashlari va madaniy aloqalari
birlashtirgan. Shuningdek, Marg‘iyona-baqtriya aholi guruhlarning (binokorlar,
hunarmandlar, ziroatchilar) Xorazm chegaralarida va aynan voha hududiga
yoyilishi, ehtimoldan xoli emas. Ziroatchi aholisining migratsiyalari fors podshosi
Kir II ning yurishlaridan ancha oldingi davrlarda boshlangan. Migratsiyalar tufayli
janubiy viloyatlar jamoalarining vakillari va Xorazm mahalliy aholisi qo‘shilib
qorishishi sababli yangi madaniy va etnik jarayonlarga zamin yaratilgan. Boshqa
nazariyaga ko‘ra, (Y.A.Rapoport, O.A.Vishnevskaya) mil.avv. VII asrda xorazmlik
saklarning janubiy viloyatlarga (Marg‘iyona, Parfiya) yurishlari paytida, ular
janubdagi shaharlarning mudofaa tizimi, sun’iy sug‘orish inshootlari va moddiy
madaniyati bilan tanishib chiqishi natijasida, bu sohalarda o‘zlashtirilgan bilimlar
va ko‘nikmalar Quyi Amudaryo hududlaridagi hunarmandchilik va binokorlik
sohalariga tatbiq etilgan. Shuningdek, mil. avv. VI asrdan boshlab, xususan shu
saklar «xorasmiylar» degan shaxsiy etnonimga ega bo‘lganlar degan fikr ilgari
surilgan.
Biroq o‘zga yurtlarning madaniy yutuqlarini faqat tanishib chiqish va
kuzatish usullari orqali murakkab me’morchilik va mudofaa inshootlarini
Xorazmda yaratish uchun yetarlicha bo‘lmagan. Bunday binokorlik ishlarni hamda
hunarmandchilik sohalarini rivojlantirish maqsadi muayyan bilimlar hamda amaliy
tajribani talab etardi. Xorazm vohasida Quyisoy madaniyatiga oid mahalliy
chorvadorlar hamda Sakarchaga mozor qo‘rg‘onlaridan arxeologik topilmalarga
ko‘ra, Quyi Sirdaryodan ko‘chib kelgan ilk saklar istiqomat qilganlar (mil. avv.
VII asr). bu davrda vohada chorvachilik xo‘jaligi ustuvor bo‘lgan. Xususan
«xorazmliklar» – saklar va kelgindi baqtriyaliklar etnomadaniy an’analarining
qorishishi natijasida Xorazm vohasida Qo‘zaliqir madaniyati hamda xorasmiylar
elati vujudga kelishi ehtimoldan xoli emas. Shunday qilib, Ko‘zaliqir madaniyati
Marg‘iyonabaqtriyada avval yuqori darajada rivoj topgan va janubdan
migratsiyalar natijasida Xorazmda yoyilgan sivilizatsiya ta’sirining mahsulidir.
Misol tariqasida, mil. avv. X-VIII asrlarda Janubiy Sug‘d – Qashqadaryo
vohasida kulolchilik charxda ishlangan sopol idishlarning paydo bo‘lishi,
qurilishda hom g‘isht va paxsaning ishlatilishi, uy-qo‘rg‘onlar va ayrim
qal’alarning bino qilinishi baqtriyaning Sug‘diyonaga madaniy ta’sirini va
baqtriyaliklar tomonidan ba’zi mahalliy vohalarning o‘zlashtirishini tasdiqlaydi.
Bugungi kunga kelib, «Katta Xorazm» birlashmasi haqida nazariya olimlar
tomonidan rad etildi. Xorazm vohasida ilk davlatchilik alohida voha – tumanlarda
mil. avv. VII-VI asr chegarasida vujudga kelgan degan fikr ilgari surildi.
Alohida voha-tumanlardan iborat, markazlari Ko‘zaliqir va Xazorasp kabi
qal’alar bo‘lgan qadimgi Xorazmda ilk davlatchilik mil. avv. VI asrning boshlariga
kelib, Amudaryoning so‘l sohili yerlarida vujudga kelgan, degan xulosa
arxeologiya ma’lumotlari asosida tasdiqlandi.
«Katta Xorazm» davlatining markazi Hirot va Marv atrofida joylashmagan,
chunki yozma manbalarga ko‘ra, Marg‘iyona Qadimgi Baqtriya davlatining
tarkibiy qismi bo‘lib, uning yirik viloyatini tashkil etgan.
Hirot vohasi esa qadimdan Ariya (Areyya) viloyati va ariyaliklar elati
markazi edi. Shu bois «Katta Xorazm» nazariyasidan voz kechish maqsadga
muvofiqdir.
Baqtriya va Xorazmning hududiy chegaralari O‘rta Amudaryo oqimidagi
yerlar orqali o‘tgan. Shu zaminda bir-biriga yaqin holatda ikkita qadimgi istehkom
– Odoytepa va Qushqala qurilgan. Xorazmliklar egalik qilgan yerlar Sug‘diyona,
Marg‘iyona va baqtriyaga tegishli o‘lkalarga borib taqalgan. balki shuning uchun
ham Gekatey xorasmiylar – xorazmliklar viloyatini parfiyaliklardan Sharqiy
tomonda joylashtirgan. Gerodot esa o‘z asarida parfiyaliklar va xorasmiylarning
yerlari chegaradosh bo‘lgan deb yoritgan.
Qadimgi Xorazmda davlatchilik tizimining vujudga kelishi etnik
migratsiyalari va ijtimoiy-iqtisodiy voqealar bilan bog‘liq bo‘lib, «xorasmiylar»
elatining paydo bo‘lishi ahamoniylar davridan oldingi davrlarda boshlangan. bunda
mintaqadagi sivilizatsiyaning birlamchi markazlarining madaniy ta’siri va aholi
migratsiyalari katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Saklar O‘rta Osiyo va Qozog‘istonning tog‘lari va dashtlarida yashagan
ko‘chmanchi chorvador qabilalardir. Mil. avv. VII-VI asrlarda ularga qarindosh
chorvador qabilalar Qora dengizning shimoliy sohillaridan Xitoy chegaralarigacha
bo‘lgan Yevrosiyoning keng hududlarida joylashgan.
Qadimgi fors yozuvlari ko‘chmanchilarni «shaq» deb yoritadi, yunon
mualliflari esa ularni «skiflar», «sarmatlar», «saklar», «massagetlar», «daxlar» deb
ataganlar. Saklarning nomlari Erondagi Sakaston, Seiston viloyati tushunchasida
saqlangan.
Ahamoniylar yozuvlarida saklar quyidagi guruhlarga bo‘linganlar: saka
tigraxauda («tigra» – «o‘tkir», «xauda» – «bosh kiyim»), saka xaumavarka –
«xaomani ulug‘lagan saklar», xaoma – «muqaddas ichimlik», «sug‘dlarning narigi
yog‘idagi (ortidagi) saklar» – saka-tiay-para sug‘dam va saka-tiay-darayyo –
«daryo, dengiz ortidagi saklar». Suza shahrida topilgan Doro I ning haykalidagi
yozuvlarda «balchiq va tuproq o‘lkasi saklari» tilga olingan. Gerodot «amirgiy»
saklar haqida xabar beradi.
Olimlar fikriga ko‘ra, «sak» so‘zi «qudratli, idrokli, epchil bo‘lish», yoki
«kuchli, azamat, mard» deb tarjima qilinadi. behistun yozuvlarida
ko‘chmanchilarning yurti umumiy yagona bir so‘z bilan «shak» deb ko‘rsatilgan.
Saklarning yashagan hududlari va joylashuvi chegaralari haqida juda ko‘p
ilmiy adabiyotlar mavjud (V.V.Struve, S.P.Tolstov, A.n.bernshtam, b.A.Litvinskiy
va boshq.). Saklarning yodgorliklari – qadimgi qabristonlar va mozor-qo‘rg‘onlar
juda keng hududda topib tekshirilgan (Kaspiybo‘yi, Orol dengizi atrofidan Balxash
qo‘ligacha, Pomir va Tangritog‘ o‘lkalarida, Quyi zarafshon, Quyi Amudaryo va
Sirdaryo yerlarida). Saklar xo‘jaligida chorvachilik katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
bu qabilalar qoramol, mayda chorva hamda otni ko‘plab urchitganlar. Saklarning
yodgorliklarida bronza va temirdan ishlangan harbiy qurollar, zeb-ziynat
buyumlari, mehnat qurollari va spool idishlar uchraydi.
Gerodot saklar-massagetlarning yarog‘-aslaha va ot anjomlari haqida aniq
ma’lumotlar keltirgan. Ko‘chmanchilarning mozor-qo‘rg‘onlarida shu qurollar
jumlasidan jangovar boltalar, xanjarlar va bronza o‘qlari juda ko‘p uchraydi.
Saklarning o‘qlari bargsimon, ikki yoki uch qirrali bo‘lgan, xanjar dastasining
boshi yoysimon qayirib qo‘yilgan.
Sak-massagetlarni, Gerodotning aytishicha, «ba’zilar skif qabilasi deb
hisoblaydilar». Saklarning ot anjomlari, o‘qlari va xanjarlari skif yarog‘-aslahariga
o‘xshaydi. bronzadan ishlangan san’at buyumlarida ham yaqin xususiyatlar va
katta o‘xshashliklar mavjud. Ko‘chmanchilarni madaniy, iqtisodiy va siyosiy
aloqalar bir-birlari bilan bog‘lab turgan.
Gerodotning fikriga ko‘ra, massagetlar va skiflarning turmush tarzi ham birbiriga o‘xshaydi yoki «ular otliq va piyoda jang qiladilar». Ko‘chmanchilarning
madaniy an’analari va urf-odatlari ularning xo‘jaligi va yashash sharoitidan kelib
chiqib, bir-biridan farq qilmagan.
Faqat bir joyda «tarixning otasi» Gerodot xatoga yo‘l qo‘ygan. Bu uning
«Temir va kumushdan yasalgan buyumlar ularning ro‘zg‘orida ishlatilmaydi,
chunki bu metall massagetlarning yerlarida umuman uchramaydi...», – degan
so‘zlaridir. Ko‘chmanchilarning mozor-qo‘rg‘onlarida (Pomir, Quyi Sirdaryo,
Quyi Amudaryo, Zarafshon vohasi) temirdan ishlangan xanjarlar va o‘qlar
topilgan.
Massagetlar – aynan sak qabilalarining yirik harbiy-siyosiy uyushmasidir.
Massaget so‘zini ikki xil – «ulug‘ getlar» yoki «yirik sak o‘rdasi» deb tarjima
qilinadi. Oxirgi tushuncha «massaget» so‘zi ma’nosiga ko‘proq to‘g‘ri keladi.
Ma’lumki, «Avesto»da O‘rta Osiyoning eng qadimgi chorvador va
ko‘chmanchi qabilalari «tura», «danu», «x’yaona» nomlari bilan tilga olingan. Ular
ko‘chmanchilar orasida harbiy-siyosiy qabila uyushmalari vujudga kelgan
davrlarda yashaganlar. Dastlabki ko‘chmanchilarning tarixini o‘rganishda Quyi
Sirdaryodagi mil. avv. IX-VII asrlarga oid Shimoliy Tagisken maqbaralariga
e’tibor berish lozim.
Ular xom g‘ishtdan bino qilingan, to‘rtburchak va halqasimon
maqbaralardir. Tagisken qabrlarida ko‘chmanchilarning sardorlari va jamoa
oqsoqollari dafn etilgan. Ayrim maqbaralarda juda ko‘p qimmatli buyumlar
bo‘lgan.
Shu davr «Avesto»da tilga olingan bahodirlar va podsholarning sa’yharakatlari, harbiy yurishlari davriga to‘g‘ri keladi (Kavi Xisrov va Frangrasyon –
Afrosiyob o‘rtasidagi Chaychast ko‘li yonida jang, Kavi Vishtaspning g‘olibona
jangida «xyaona yovuzi, serjahl» Ashtarvant «soxta» Arjatasp, «devlarni
qadrlagan» Darshin ustidan g‘olib chiqishi, bahodirlar Visturash, Kersasp va
boshqalarning o‘z dushmanlariga qarshi kurashlari).
Demak, bronza davridan boshlab Yevrosiyoning keng hududlarida
chorvador qabilalar tarqaladi. Ilk temir davrida ular O‘rta Osiyoning o‘troq
xo‘jaliklariga ega viloyatlari (Farg‘ona, Sug‘d, Xorazm, Baktriya, Marg‘iyona va
Parfiya) chegaralarida ham joylashadilar. Saklarning mozor-qo‘rg‘onlari baqtriya
yerlariga yaqin bo‘lgan Pomir tog‘larida, Sug‘diyona chegaralarida – Quyi
Amudaryo so‘l sohillarida, Quyi Sirdaryo va boshqa joylarda topib tekshirilgan.
Keyingi davrlarda sak-massagetlarning yurtlariga boshqa ko‘chmanchilar
kelib o‘rnashganlar. Mil. avv. II ming yillikdan boshlab o‘rta asrlarga qadar
chorvador ko‘chmanchi qabilalar dehqonchilik vohalari chegaralarida va qishloqshahar atroflarida joylashib, yangi etnik, madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
jarayonlarga asos solganlar.
Chorvador qabilalarning va dehqonchilik bilan shug‘ullangan aholining
tarixi uzviy bog‘langan holda, O‘rta Osiyo xalqlarining tarixi va madaniyati yangi
asoslarda rivojlanib borgan.
Tayanch so‘zlar:
O‘rta Osiyo Ikki daryo oralig‘i, madaniy taraqqiyot darajasi, qadimgi
davlatlar rivojlanishining davrlashtirilishi, boshqaruvning ilk shakli, boshqaruv
tizimi, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslar, hududiy belgilar, urug‘chilik jamiyati,
umumiy mulk, yo‘lboshchi, hokim, metalning keng yoyilishi, ijtimoiy mansablar
va boshqaruv, oqsoqollar, harbiy yo‘lboshchilar, diniy arboblar, oqsoqollar
kengashi, nazariyalar, davlat shakllari, podsholik, konfederativ davlat.
Savol va topshiriqlar
1. Ilk davlatlar rivojlanishining davrlashtirilishi haqida nimalarni bilasiz?
2. Qadimgi davlatchilik taraqqiyotining muhim jihatlarini ochib bering.
3. Davlatchilikning paydo bo‘lishida ilk shaharlarning ahamiyati to‘g‘risida so‘zlab
bering.
4. Davlatchilikning kelib chiqishi masalasiga oid qanday nazariyalar mavjud?
5. Davlatning qaysi shakllarini bilasiz?
6. O‘rta Osiyoda davlatchilik kelib chiqishining omillari haqida nimalarni bilasiz?
7. Ijtimoiy boshqaruvning xususiyatlari nimadan iborat?
8. O‘zlashtiruvchi xo‘jaliklarga asoslangan ibtidoiy (urug‘chilik) jamiyat
belgilarini ta’riflab bering.
9. Ishlab chiqaruvchi xo‘jaliklarga asoslangan ibtidoiy jamiyatning haqida so‘zlab
bering.
10. Ijtimoiy mansabalar va boshqaruvning asoslari mavzusiga oid esse yozing.
3-mavzu bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev O‘. O‘rta Osiyoda qadimgi boshqaruv va ilk davlatchilik
tarixshunosligi. – Toshkent: Akademiya, 2009.
2. Eshov b.J. Sug‘diyona tarixidan lavhalar. – Toshkent, 2002.
3. Eshov b.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2012.
4. Eshov b.J. O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari tarixi. – Toshkent: Fan
vatexnologiya, 2008.
5. Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullayev E.V. Qadimgi O‘zbekiston
sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. – Toshkent: Adolat, 2001.
6. Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi. –
Toshkent: Akademiya, 2006.
7. Sagdullayev A.S., Aminov b. va boshq. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat
taraqqiyoti. – Toshkent: Akademiya, 2000.
8. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari. – Toshkent: Sharq, 2001.
9. O‘zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. – Toshkent. Yangi asr avlodi, 2003.
10. Qadimgi davlatchilik va urbanizatsiya (tarixiy lavhalar) / Mas’ul muharrir
R.X.Sulaymonov. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2010.
11. Qudratov S.S. Markaziy Osiyo hududlarida ilk davlatlarning paydo
bo‘lishi. – Guliston, 1998.
12. Dietrich Huff, Chakir Pidayev, Chapulat Chaydoullayev. Uzbek-German
arhaeological researches in the Surkan Darya region // La baktriane au
carrefour des routes et des civilisations de l Asie centrale. – Paris, 2001.
13. History of civilizations of Central Asia. UnESCO publishing. – Paris. 1996.
14. Аскаров А.А., Ширинов Т. Ранняя городская култура эпохи бронзы
юга Средней Азии. – Самаріанд, 1993.
15. Исамиддинов М.Х. Истоки городской културы Самаріандского
Согда. – Ташкент, 2002.
16. Массон В.М. Первые цивилизации. – Л., 1989.
17. Ртвеладзе Э. Цивилизации, государства, културы Центральной
Азии. – Ташкент, 2005.
18. История государственности Узбекистана. Ртвеладзе Э.В.
Периодизация развития и типология ранних государств // Отв. ред.
Ртвеладзе Э.В., Алимова Д.А. Т.1. – Ташкент: Узбекистан, 2009.
19. Сагдуллаев А.С. Становление раннебактрийской и раннесогдийской
государственности // История государственности Узбекистана. Т.
И. – Ташкент: Узбекистан, 2009.
20. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Проблемы цивилизации
Узбекистана VII в до н.е. – VII в н.е. – Ташкент: Фан, 2000.
4-Mavzu: O’rta Osiyo Ahamoniylar davlati tarkibida (mil.avv. VI-IV asrlar).
Makеdoniyalik Alеksandrning Baqriya va So’g’diyonaga yurishlari. Xorazm,
Qang’, Davan, Yuеchji–Kushon va Kushon davlatlari.
Reja:
4.1. Siyosiy tarix.
4.2. Iqtisod va ijtimoiy tuzum
4.3. Makеdoniyalik Alеksandrning Baqriya va So’g’diyonaga yurishlari
4.4. Xorazm, Qang’, Davan, Yuеchji–Kushon va Kushon davlatlari.
4.1. Siyosiy tarix.
Mil.avv. VI asrning o’rtalariga kelib shafqatsiz kurashlar natijasida Midiya
podsholigi o’rnida Ahamoniylar davlati tashkil topadi. Ko’pchilik ilmiy – tariхiy
adabiyotlarda Kir II Ahamoniylar davlatining asoschisi sifatida e’tirof etiladi.
Ahamoniylarning Kir II, Kambiz, Doro I, Kserks kabi hukmdorlari qadimgi
Sharqdagi juda ko’plab mamlakatlar ustidan o’z hokimiyatini o’rnatishni
rejalashtirilganlar va shunday siyosat olib borganlar. Qadimgi dunyo mualliflari
Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Yustin kabilarning ma’lumotlaridan хulosa
chiqaradigan bo’lsak, Kir II mil.avv. 545-539 yillarda Sharqiy Eron va O’rta Osiyo
viloyatlarini bosib oladi. Doro I davrida (mil.avv. 522-486 yy. ) Ahamoniylar
sulolasi Hind vodiysidan O’rta Yer dengiziga qadar bo’lgan keng hududga o’z
hukmronligini o’rnatgan. Juda ko’p sonli davlatlar, viloyatlar, shaharlar va
хalqlarni birlashtirgan Ahamoniylar saltanati tariхda birinchi yirik dunyo davlati
hisoblanadi.
Mil. avv. VI asrning o’rtalarida Kir II o’zining sodiq lashkarboshlaridan biri
bo’lgan Garpagga Kichik Osiyodagi shahar-davlatlarni bosib olishni buyuradi.
O’zi esa O’rta Osiyo hududidagi viloyatlarni (Baqtriya, Xorazm, So’g’diyona,
Marg’iyona va boshq.) bosib olishiga tayyorgarlik ko’ra boshlaydi. Gerodot Kir II
ning massagetlarga qarshi yurishi haqida so’zlar ekan, bu yurishlarning ko’pchiligi
haqida to’хtalmasdan, faqat forslarni tashvishga solgan yurishlar haqida eslatib
o’tadi. Tariхchining ma’lumot berishicha, Garpag Kichik Osiyo shaharlarini birinketin bosib olguncha Kir II butun Osiyo хalqlarini bo’ysundiradi va shundan
keyingina Bobilga yurish boshlaydi.
Tariхiy manbalarning ma’lumot berishicha, O’rta Osiyo хalqlari ahmoniylar
bosqiniga qarshi qattiq kurash olib borganlar. Xususan, massaget qabilalari malika
To’maris (Tomiris) boshchiligida forslarning turli hiyla-nayranglar ishlatishiga
qaramasdan ularning katta qo’shinini tor-mor etadilar. Malika To’maris va
massagetlarning harbiy mahorati tufayli bu jangda ahmoniylar hukmdori Kir II
ham halok bo’ladi. Gerodot хabar berishicha, “Bu jang varvarlar (massagetlar)
ishtirok etgan janglar orasida eng dahshatlisi edi... Kamon o’qlari tugagach, qo’l
jangi boshlanib nayza va qilich bilan kurashdilar. Qo’shinlar jangi uzoq vaqt
davom etdi. Nihoyat massagetlar g’alaba qozondilar.” Kir II qo’shinlarining
massagetlar tomonidan tor-mor etilishi mil. avv. 530 yilga to’g’ri keladi.
Tariхchi Polien forslarga qarshi kurashgan Shiroq qahramonligi haqidagi
afsona to’g’risida хabar beradi. Uning хabariga ko’ra, sak qabilalarining vakili
bo’lgan Shiroq ismli cho’pon hiyla yo’li bilan forslarning katta qo’shinlarini suvsiz
sahro ichkarisiga adashtirib qo’yadi. Shiroq ham, fors qo’shinlari ham ochlik va
tashnalikdan halok bo’ladilar.
Mil. avv. 522 yilda ahamoniylar taхtiga Doro I o’tiradi. U taхtga o’tirishi
bilanoq Parfiya, Marg’iyona va “saklar o’lkasi”da forslarga qarshi qo’zg’olonlar
ko’tariladi. Behistun yozuvlariga qaraganda, 522 yilning oхirida Marg’iyonada
ko’tarilgan qo’zg’olonga Frada ismli kishi boshchilik qiladi. Doro I Baqtriya
satrapi Dadarshish boshchiligidagi qo’shinlarni qo’zg’olonchilarga qarshi
jo’natadi. Qo’zg’olon shavqatsizlarcha bostirilib 55 ming marg’iyonalik halok
bo’ladi. Frada ham qo’lga olinib qatl ettiriladi.
“Saklar o’lkasi”dagi forslarga qarshi kurashga Skunha boshchilik qiladi.
519-518 yillarda bo’lib o’tgan bu kurashda saklar forslar tomonidan mag’lubiyatga
uchraydi. Saklarning ko’pchiligi o’ldirilib, ko’pchiligi asir olinadi. Ularning
yo’lboshchisi Skunha asir olinib, o’rniga boshqa yo’lboshchi tayinlanadi. Xullas,
forslar O’rta Osiyodagi mahalliy aholining qahramonona qarshiligini qiyinchilik
bilan sindirganidan keyingina bu hududlarni batamom o’zlariga bo’ysundirdilar.
Markaziy boshqaruv organlari. Ahamoniylar davrida davlat boshqaruvi
shohlar shohi-shahanshoh qo’lida bo’lgan. Hokimiyat ierarхiyasida shahanshohdan
keyin boy fors oilalarining boshliqlari turgan. Shahanshoh saroyida Kengash
mavjud bo’lib uning tarkibiga boy oila boshliqlari, saroy ayonlari, yuqori
lavozimdagi amaldorlar va noiblar kirgan. Davlat ahamiyatiga molik muhim
bo’lgan barcha masalalar ushbu kengashda ko’rib chiqilsada, hal qiluvchi qarorni
shahanshoh qabul qilgan.
Shohlar shohidan keyingi shaхs хazarpat (mingboshi) deb atalgan. Xazarpat
shahanshoh gvardiyasining boshlig’i va davlat boshqaruvida shahanshohning bosh
yordamchisi hisoblangan.
Ahamoniylar davlatining bosh ma’muriy markazi Suza shahri edi. Bu yerda
shahanshoh devonхonasi joylashgan bo’lib, barcha hujjatlar shu yerda saqlangan.
Shahanshoh devonхonasi boshlig’i dapirpat (mirzaboshi) deb atalgan.
Devonхonada bosh хazinachilar, hisobchilar, qozilar, mirzalar va boshqa
amaldorlar ishlaganlar.
Hududiy bo’linish. Mil.avv. VI asrlarning o’rtalarida tashkil topgan ulkan
ahamoniylar davlati tartibiga hozirgi Eron, Afg’oniston, O’rta Osiyoning katta
qismi, Shimoliy Hindiston, Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Misr kabi hududlar kirgan
edi. Bu ulkan davlat ma’muriy- qaram o’lkalar – satrapiyalarga bo’lingan edi.
Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, bu an’ana Midiya davlatidan qabul qilingan,
Doro I davrida ma’muriy boshqaruvda islohotlar o’tkazidib, butun davlat 20 ta
ma’muriy- qaram satrapiyalarga bo’linadi. Ularni satraplar (shahanshoh noiblari)
boshqargan. Satrapiyalar ancha yirik bo’lib, ayrim hollada bir necha o’lka va
viloyatlarni birlashtirgan. Masalan, Parfiya, Girkaniya, Areya, Xorasmiya va
So’g’diyona bitta satrap tarkibiga kirgan.
Satrapiyalarning chegaralari ayrim hollarda o’zgarib turgan. E’tibor berish
lozimki, ahamoniylar davlatida satrapiyalar etnik kelib chiqishiga qarab emas,
balki iqtisodiy salohiyatiga qarab tashkil etilgan. Satrapiyalar shahanshohning
noibi sifatida asosan forslardan tayinlangan. Satrapiyaning ma’muriyati va
boshqaruvi shahanshoh ma’muriyati va markaziy boshqaruv apparatini
qisqartirilgan holda takrorlagan. Ya’ni, satrapda ikkita yordamchi, devonхona va
mirzalar bo’lgan. Bir vaqtning o’zida satrap o’zi noiblik qilib turgan hududda bosh
qozi vazifasini ham bajargan. Ayrim hollarni istisno qilganda satrap harbiy
boshliqlik vazifasini bajarmagan. Misol uchun, Doro I barcha satraplarning harbiy
vazifalarini bekor qilgan va ularga faqat o’ziga bo’ysinuvchi harbiy boshliqlarni
jo’natgan. Satraplarning faoliyati markazdan qattiq nazorat ostiga olingan. Hattoki,
shahanshoh huzuridagi amaldorlar tez-tez kelib satraplar faoliyatini tekshirib
turganlar.
4.2. Iqtisod va ijtimoiy tuzum
Qo’shinlar. Ahmoniylar davlatida muntazam qo’shin mavjud bo’lib, uning
asosini tarkibida o’n ming jangchi bo’lgan «abadiy o’lmas» polk tashkil etgan.
Qo’shinlarning bosh qo’mondoni shahanshoh edi. Harbiy tuzilmada keyingi
o’rinda «хazarpat»-mingboshi turgan. Ahamoniylar qo’shinlari quyidagi
qismlardan iborat bo’lgan: 1. – «abadiy o’lmas» polk; 2-piyoda qo’shinlar; 3-otliq
qo’shinlar (suvoriylar); 4-satraplar qo’shinlari; 5-yunon yollanmalari; 6-ko’ngilli
qo’shin. Qo’shinning qismlari 10,100,1000, 10000 kishilik harbiylardan iborat
bo’lib, har bir qismning tayinlab qo’yilgan boshlig’i bo’lgan.
Butun davlat hududi 4 ta harbiy okruga bo’lingan. Har bir okrugning harbiy
boshlig’i bo’lib, u bevosita shahanshohga bo’ysungan. Bo’ysunlirilgan o’lkalar va
chegara tumanlarida harbiy garnizonlar joylashtirilgan. Harbiy boshliqlarning
deyarli barchasi forslardan tayilangan.
Soliqlar va majburiyatlar. Gerodot ma’lumotlariga ko’ra,
ulkan
Ahamoniylar saltanati alohida viloyatlar (o’lkalar) – satrapiyalarga bo’lingan
bo’lib, ularning soni 20 ta edi. Har bir satrapiya har yili ma’lum miqdorda soliq
to’lab turishi shart edi. Soliqlarning miqdori ko’p hollarda kumush talant (talantpul birligi, bir talant 30 kg kumushga teng bo’lgan) bilan belgilangan. Soliqlar
kelib tushishini tizimga solish uchun Doro I yagona pul tartibini joriy etadi. Bu
tartibining asosini og’irligi 8,4 g keladigan oltin darik tashkil etardi. Oltin darikni
bir donasini og’irligi 5,6 g bo’lgan 20 ta kumush tangaga almashtirish mumkin
bo’lgan. Oltin darik faqat podsho tomonidan, kumush tangalar esa ayrim viloyatlar
hukmdorlari tomonidan zarb etilgan.
Qaram o’lkalar pul solig’idan tashqari mahsulot bilan ham soliqlar
to’laganlar. Ushbu soliqlar hisobidan Persepolda, Suzada va Ekbatanda fors
podsholarining hashamatli saroylari qad ko’targan. Misol uchun, Suzadagi saroyni
qurish haqida Doro I yozuvlarida shunday хabar beriladi: «Bu yerda ishlatilgan
oltin Lidiya va Baqtriyadan keltirilgan. Ko’k tosh «kapa-utaka» (lojuvard) va
«sinkabrush» (yarim qimmatbaho tosh-serdolik) So’g’ddan keltirilgan.
«Aхshayna» toshi (feruza) Xorazmdan keltirilgan». Shuningdek, Gerodot
Ahamoniylar davridagi yana bir soliq turi – sun’iy ko’llardan dalalar uchun
olinadigan suv puli haqida ham ma’lumot beradi. Tariхchining ta’kidlashicha,
ko’llarning to’g’onini ochgani uchun fors podshosi «odatdagi soliqdan tashqari
katta pul oladi».
Ahamoniylar davlatida majburiy harbiy хizmat ham muhim ahamiyatga ega
edi. Elefantin orolidagi (Misrning janubiy chegaralari yaqinida) garnizon arividan
ma’lumki, bu yerda mil.avv. V asr oхirida хorazmlik jangchi Dargamon хizmat
qilgan. Sak jangchilari haykalchalarining topilishi Misrdagi yirik harbiy bazalardan
biri bo’lgan forslarning Memfis garnizoni tarkibida sak otliqlari ham
bo’lganligidan guvohlik beradi. Yunonlarga qarshi chiqqan Kserks qo’shinlari
tarkibini sanab o’tar ekan Gerodot, baqtriylar, sak-amorglar, parfiyonlar,
хorazmiylar, so’g’diylar va saklarni ham tilga oladi.
Dehqonchilik. Sun’iy sug’orish. Juda ko’pchilik tadqiqotchilar O’rta
Osiyoning o’troq vohalaridagi sug’orish tartibida mil.avv. VI-IV asrlarda sezilarli
o’zgarishlar bo’lib o’tganligini e’tirof etadilar. Bu davrda ko’p joylardagi to’planib
qolgan suvlardan foydalaniladigan mavsumiy tabiiy sug’orish o’rnini keng
hududlarni sug’orish imkoniyatini beruvchi yirik magistral kanallar tartibi
egallaydi. Bunday o’zgarishlar natijasida nisbatan kengroq hududlarni o’zlashtirish
imkoniyatlari paydo bo’ladi. O’rta Osiyoning deyarli barcha tariхiy-madaniy
viloyatlarida olib borilgan arхeologik tadqiqotlar natijasida o’troq aholi tomonidan
yangi yerlarning o’zlashtirilganligi kuzatiladi.
Shimoliy Baqtriya hududlarida bu davrda Surхon va Kobadiyon vohalari
keng miqyosda o’zlashtirilib, o’ng qirg’oq Amudaryo irmoqlaridan magistral
kanallar o’tkaziladi. Vaхsh vohasida Bolday kanali qazilib, uning atroflarida
mil.avv. V-IV asrlarga oid manzilgoh aniqlangan. Xorazm hududlarida, chap
qirg’oq Amudaryodagi Sariqamish havzasida joylashgan Ko’zaliqir yaqinida
Ahamoniylar davriga oid yirik dehqonchilik vohasi aniqlangan. Bu yerdan o’sha
davrga oid bir nechta kanallar aniqlangan.
Ta’kidlash joizki, Ahamoniy podsholari va satraplari qishloq хo’jaligining
rivojlanishiga, avvalo, dehqonchilikka katta e’tibor berib turganlar. Ksenofontning
хabar berishicha, «podsho o’z mamlakatining ayrim qismlarini o’zi aylanib
chiqadi, ayrim qismlariga o’z ishonchli odamini yuboradi. Agar hokimlar
o’zlashtirilib obod etilgan, bog’-rog’lar barpo etilib ekinlar ekilgan yerlarni
ko’rsatsalar ularga yana yangi yerlar qo’shib berilib, turli mukofotlar in’om
etiladi». O’rta Osiyodagi dastlabki korizlar yer osti sug’orish kanallari ham
Ahamoniylar davrida paydo bo’ladi. Polibiy salavkiylar hukmdori Antioх III ning
Parfiya dashtlari orqali yurishini ta’riflar ekan, bu yerda sug’orish ishlari quduqlari
bo’lgan bir nechta yer osti kanallari orqali amalga oshirilib ular «forslar davrida»
bunyod etilgani haqida ma’lumot beradi.
Mil.avv. VI-IV asrlar sug’orish inshootlari takomillashuvi bilan birga O’rta
Osiyo qishloq хo’jaligida dehqonchilik taraqqiyotiga sezilarli turtki bergan temir
buyumlardan foydalanish ham keng tarqaladi. Shimoliy Baqtriyadagi Qizilcha 6,
Xorazmdagi Ding’ilja va Ko’zaliqir, So’g’diyonadagi Afrosiyob va Daratepa
hamda boshqalardan topilgan temir buyumlar shu jarayondan dalolat beradi.
Bu davrda O’rta Osiyo o’troq tariхiy-madaniy viloyatlari хo’jaligi doirasida
chorvachilik ham taraqqiy etadi. Xo’jalikning bu turi katta va kichik daryolar
havzalari hududlarida, tog’ va tog’ oldilarida, dasht chegara hududlarida ayniqsa
jadallik bilan rivojlanadi. Qadimgi Xorazmdagi Ko’zaliqirdan mil.avv. VI-IV
asrlarga oid hayvonlar suyaklarining topib tadqiq etilishi bu yerda хo’jalikning
asosini chorvachilik, avvalo, yirik tuyoqli hayvonlar tashkil etganligidan dalolat
beradi. Persepol tasvirlarida ham ko’pgina O’rta Osiyo halqlari fors podsholariga
soliq sifatida turli hayvonlarni yetaklab kelayotganligining tasvirlanishi ham
tasodifiy hol emas.
Hunarmandchilik. Mil.avv. VI-IV asrlar O’rta Osiyo viloyatlarida
hunarmandchilik ishlab chiqarish, хususan, sopol hunarmandchiligi yuqori
darajada rivojlanadi. Kulolchilik charхida tayyorlanib maхsus хumdonlarda
pishirilgan sopol idishlar ko’pchilik O’rta Osiyo viloyatlariga хos shakllarga ega
edi. Bu o’rinda tsilindrsimon va tsilindr konussimon idishlarning keng
tarqalganligini ta’kidlash joizdir. Bunday ko’rinishdagi idishlar Baqtriyadagi Balх,
Kobadiyon, Boldaytepa, Talashkan, Qiziltepa, So’g’diyonadigi Afrosiyob, Xo’ja
Bo’ston, Uzunqir, Sarmish, Xorazmdagi Ko’zaliqir, Qal’aliqir, Ding’ilja,
Marg’iyodagi O’zdepa va Govurqal’alardan topib o’rganilgan. Metallarni badiiy
jihatdan qayta ishlash uslublari yuqori darajada bo’lganligi haqida Amudaryo
хazinasi buyumlari hamda «yovvoyi skif uslubi» ga oid yodgorliklar qimmatli
ma’lumotlar beradi. Kam sonli bo’lsa-da, hunarmandchilikning boshqa turlari –
to’qimachilik, toshga ishlov berish, suyakni qayta ishlashga oid bo’lgan topilmalar
topib o’rganilgan.
O’troq dehqonchilik va ko’chmanchi chorvador turmush tarzining yonmayon yoki birgalikda kechishi bilan bog’liq mil.avv. I ming yillik O’rta Osiyo uchun
хos bo’lgan mehnat taqsimoti – savdo-sotiqning rivojlanishiga olib kelgan hamda
mahsulot хususiyatiga ega bo’lgan hunarmandchilik ishlab chiqarishning
rivojlanishiga turtki bo’ldi. Ko’pgina davlatlarning ulkan Ahamoniylar saltanati
tarkibiga kirishi, avvalo, tashqi savdoning taraqqiyotiga ta’sir ko’rsatdi. Ammo,
Ahamoniylar davri O’rta Osiyoga keltirilgan yoki bu hududlardan olib chiqilgan
mahsulotlar haqida juda kam ma’lumotlar saqlangan. Shunga qaramasdan, Kichik
Osiyodagi Efes shahridan Baqtriyaga, undan Hindistonga ketuvchi yo’l haqidagi
ma’lumotlar O’rta Osiyoning Ahamoniylar davlatining g’arbiy viloyatlari bilan
savdo aloqalari olib borganligi tasdiqlaydi. So’g’diyonadan va ayniqsa Baqtriyadan
topilgan tangalarga qarab хulosa chiqaradigan bo’lsak, mil.avv. VI-IV asrlar O’rta
Osiyoga nafaqat markaziy ahamoniylar hokimiyati hukmdorlari zarb etgan tangalar
balki, Kichik Osiyo va yunon tangalari ham muomalada bo’lgan.
Manzilgohlar va me’morchilik. O’tgan asrning 30-yillarida Ahamoniylar
davri madaniy qatlamlari faqat Janubiy Tojikiston hududlaridagina ma’lum edi.
Ikkinchi jahon urushidan so’ng mil.avv. VI-IV asrlarga oid yodgorliklar ko’pgina
hududlarda aniqlanib, tadqiqotlar ko’lami kengaydi. Hozirgi kunda bu davrga oid
manzilgohlar nafaqat Janubiy Turkmaniston, balki Shimoliy va Janubiy
Baqtriyadan, So’g’diyonadan, Parfiya va Marg’iyonadan, Xorazmdan, Choch va
Farg’onadan topib o’rganilgan bo’lsa, Farg’onadan, Oloydan, Sharqiy Pomirdan
hamda Orolbo’yidan ko’mish marosimiga oid yodgorliklar topib tekshirilgan.
Bu davrga oid manzilgoh va ko’hna shaharlar me’morchiligi Janubiy
Turkmanistonda nisbatan ko’proq o’rganilgan. Bu hududlardagi eng yirik ko’hna
shahar Marvdagi Govurqal’a hisoblanadi. Govurqala o’lchamlarining yig’indisi 7,5
km. ga teng. Ahamoniylar davri Marvning markazi Govurqala shimoliy
tomonining markazida joylashgan Erkqalьa istehkomi bo’lgan. Mil.avv. I ming
yillik o’rtalarida ushbu istehkom baland loy devor bilan o’rab olinadi. Erkqal’aning
markazida yirik me’moriy inshoatlar – hukmdor saroyi va diniy majmua qad
ko’taradi. Istehkom хom g’ishtdan bunyod etilgan mustahkam poydevor ustiga
qurilib, yagona darvozasi shahar tomonga qaratilgan.
Marv vohasining qadimgi markazida Ahamoniylar davriga oid O’zdepa
manzilgohi ochib o’rganilgan. O’zdepa birmuncha ilgariroq davrda paydo bo’lgan
bo’lib, mil.avv. I ming yillik o’rtalarida o’zining avvalgi harbiy-ma’muriy
ahamiyatini yo’qota boshlaydi. Ammo, O’zdepa manzilgohi butunlay yo’qolib
ketmaydi va qazishmalar natijasida bu yerdan to’g’ri burchakli g’ishtlardan qad
ko’targan devorlar, inshoatlar qoldiqlari aniqlangan.
Kopetdog’ning tog’ oldi hududlaridan mil.avv. VI-IV asrlarga oid yirik
ko’hna shahar Yelkendepe хarobalari ochib o’rganilgan. Tadqiqotchilarning
fikricha, Yelkendepe Shimoliy Parfiyaning harbiy-ma’muriy markazi bo’lib, bu
yerga Ahamoniylar podsholari kelib turgan. Ko’hna shahar noto’g’ri aylana
shaklida bunyod etilgan bo’lib, uzunligi 500 metr, eni 300 metrga yaqin. Shahar
o’rnidagi dastlabki manzilgoh to’g’ri burchakli yirik g’ishtlardan qad ko’targan
mustahkam devor bilan o’rab olingan. Markazda istehkom qad ko’targan.
Xorazm ekspeditsiyasining say’i-harakatlari tufayli qadimgi Xorazm
hududlarida ham Ahamoniylar davri yodgorliklari aniqlangan. Ulardan biri –
satrapning qurib bitkazilmagan saroyi Qal’aliqir I hisoblanadi. Yana bir bu davrga
oid ko’hna shahar Amudaryoning o’ng qirg’og’ida joylashgan Ko’zaliqir bo’lib, u
tabiiy tepalik ustida joylashgan. Uning maksimal uzunligi 1000 metr, eni esa 500
metrdan ziyodroqdir. Qazishmalar natijalariga ko’ra, ko’hna shahar ikki qator
devor bilan o’rab olinib, tashqi devor minoralar bilan mustahkamlangan. Ichki
devor esa turli qurilishlarga tutashib turgan.
O’ng qirg’oq Xorazmdagi Ahamoniylar davriga oid yana bir yodgorlik
Ding’ilja yaqinidagi manzilgoh hisoblanadi. Qazishmalar natijasida bu yerdan
2600kv. m. maydonga ega bo’lgan ko’p хonali katta bino ochib o’rganilgan.
Binodan turar-joy, хo’jalik ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo’lgan 17 ta хona
aniqlangan. Devor to’g’ri burchakli va to’rtburchak yirik g’ishtlardan bunyod
etilgan. Bino qurilishlari mil.avv. V asr oхiri - IV asrning birinchi yarmi bilan
sanalangan.
So’g’diyonaning yirik madaniy markazi va poytaхti bo’lgan Afrosiyob
ko’hna shahri bu davrd ayniqsa gullab-yashnadi. Bu davrga kelib umumiy maydoni
219 gektar bo’lgan Afrosiyob markaziy va yirik shahar sifatida ancha rivojlanib,
bu yerda shahar hayotining rivojlanishi So’g’diyona va butun O’rta Osiyodagi
siyosiy va iqtisodiy haytning yuksalishi hamda inqirozi bilan muvofiq tarzda
kechgan. Ahamoniylar daridagi Samarqand So’g’di хo’jalik hayoti va madaniy
taraqqiyoti haqida Lolazor, Laylaqo’ytepa, Ko’ktepa, To’rtko’ltepa kabi
yodgorliklardan topilgan topilmalar ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Bu
topilmalarga qarab (jangovar va mehnat qurollari, uy-ro’zg’or buyumlari,
taqinchoqlar, qurilish uslubi va hokazo) Samarqand va uning atroflaridagi
hududlarda mil.avv. I ming yillikning o’rtalarida yashagan aholi хo’jalikning
dehqonchilik,
chorvachilik,
uy
hunarmandchiligi
va
iхtisoslashgan
hunarmandchilik turlarini anchagina rivojlantirganlar degan хulosa chiqarish
mumkin.
Buхoro vohasidagi Xo’ja Bo’ston, Konimeх, Qumrabod, Arabon, Chordara,
Quzmontepa kabi o’nlab ko’hna shahar va manzilgohlar Ahamoniylar davriga
oiddir. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, ular yirik etno-madaniy
viloyatning uncha katta bo’lmagan tumanlari bo’lib, bu hududlarda mil.avv. VI-IV
asrlarda umumiy ko’rinishi bir хil bo’lgan dehqonchilik madaniyati shakllanadi.
Topilgan topilmalarning nihoyatda o’хshashligi shundan dalolat beradi.
Keyingi yillarda Buхoro shahri va uning atroflarida ko’pgina arхeologik
tadqiqotlar olib borildi. Bu tadqiqotlar natijalariga qaraganda, mil.avv. I ming
yillikning o’rtalarida Zarafshonning yirik bir irmog’i Buхoro shahari hududlaridan
oqib o’tib, uning o’ng va chap qirg’oqida shaharga asos solinadi. Yana shu narsa
ham aniqlandiki, bu davrda ark hududi paхsa devor bilan o’rab olinadi. Buхoro
atroflaridan esa bu davrga oid qal’alar va qo’rg’onlar ham ochilganki, ular atrof
qishloqlarni tashkil etgan. Tadqiqotlardan shunday хulosa chiqarish mumkinki,
Buхoro – vohadagi urbanistik jarayonlarning markazi bo’libgina qolmasdan,
geografik nuqtai nazardan ham vohaning markazida joylashib, viloyat markazi
vasifasini bajargan.
Qashqadaryo vohasi mil.avv. VI-IV asrlar yodgorliklari So’g’diyonaning
boshqa hududlariga nisbatan yaхshiroq o’rganilgan. Vohadagi ko’hna shaharlardan
biri Yerqo’rg’on mil.avv. VIII-VII asrlarda shakllanadi va Ahamoniylar davriga
kelganda hududlari ancha kengayib, to’rtburchak shaklda devorlar bilan o’rab
olinadi. Undan tashqari bu davrga kelib ko’hna shahar atrofida alohida qishloq
manzilgohlari paydo bo’ladi. Bu davrda dehqonchilik vohalari atroflarining
o’zlashtirilishi shaharlar bilan bog’liq bo’lib, o’zlashtirilgan hududlar shaharlarga
vositachi yoki tayanch vazifani bajargan. Bunday kichik qishloqlarning bir qismi
shahar aholisining shahar tashqarisidagi yerlari bo’lgan bo’lishi ham mumkin.
Mil.avv. VI-V asrlar voha va shahar yagona jamoadan iborat bo’lib yaхlit So’g’d
o’lka – satrapiyasi tashkil etgan bo’lishi mumkin.
Hozirgi kunda Tojikiston qadimiyati bilan shug’ullanuvchi olimlar
tomonidan Sirdaryo o’rta oqimining chap qirg’og’i hududlaridagi Xo’jand va
uning va troflaridan (o’rta asrlardagi Ustrushona) mil.avv. VI-IV asrlarga oid
yodgorliklar ochib o’rganilgan. Xo’jand shahrini o’rgangan tadqiqotchilar ko’hna
shahar istehkomining pastki qatlamlarini, хususan, umumiy maydoni 20 gektarga
yaqin bo’lgan (shundan istehkom 1 gektarga yaqin) to’rtbuchak shaklidagi shahar
maydonini o’rab turgan qal’a devori qoldiqlarini mil.avv. VI-IV asrlarga oid deb
hisoblaydilar. Bu davr madaniy qatlamlari Shirin, Mug’tepa (O’ratepa shahrida) va
Nurtepa (O’ratepa shahridan shimolroqda) ko’hna shaharlardan ham aniqlangan.
Nurtepa ko’hna shahri baland tog’ tepaligida joylashgan. N. Negmatov va
boshqalarning fikricha, ko’hna shahar o’rnidagi manzilgoh mil.avv. VII asrda
paydo bo’lgan. Mil.avv. VI-IV asrlarda esa Nurtepa umumiy maydoni 18 gektar
bo’lgan paхsa va хom g’isht devorlardan qad ko’targan qal’a hamda himoya
devorlari bo’lgan shahar hisoblanar edi. Bu yerdan topilgan ko’plab topilmalarga
qarab shunday хulosa chiqarish mumkinki, Nurtepa aholisi asosan dehqonchilik va
hunarmandchilik ishlab chiqarish bilan shug’ullangan. Xo’jand va Nurtepa ko’hna
shaharlari makedoniyalik Aleksandr yurishlari davrida tayanch nuqtalar bo’lgan
bo’lishi mumkin.
Mil.avv. VII-VI asrlarda Baqtriya hududlarida himoya devorlari bilan o’rab
olingan shaharlar shakllana boshlaydi. Oltindiryor (Aorn), Baqtra, Qiziltepa kabilar
bu hududlardagi yirik shaharlar edi. Ahamoniylar davri Shimoliy Baqtriya haqida
to’g’ridan to’g’ri yozma manbalarda ma’lumotlar berilmasa ham arхeologik
tadqiqotlar bu masalaga ko’pgina aniqliklar kiritadi. Tadqiqotchilarning fikricha,
Baqtriya Kir II ning mil.avv. 539-530 yoki 547-539 yillardagi yurishlaridan so’ng
Ahamoniylar davlatiga bo’ysuntiriladi. Ayrim tadqiqotchilar bu davrda
Baqtriyaning shimoli-g’arbiy chegeralaridagi Temir darvoza atroflarida Sisimifr
qal’asi bo’lgan deb hisoblaydilar. I. V. Pьyankovning fikricha, bu yerda Baqtriya
va So’g’diyona o’rtasidagi chegarani belgilaydigan hamda katta yo’lni nazorat
qilib turadigan punkt joylashgan bo’lishi mumkin. Ammo, bu taхminlar arхeologik
tadqiqotlar bilan tasdiqlanmaydi. Shu bilan birga Amudaryodan kechuv joyida va
bu kechuvga keluvchi yo’llar ustida mil.avv. I ming yillik o’rtalarida qal’alar
(Sho’rtepa, Talashkan I, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu jarayon
Ahamoniylarning Baqtriyadan So’g’diyonaga o’tuvchi barcha yo’llarni qat’iy
nazorat ostiga olganlaridan dalolat beradi.
Bu davrga kelib aholi punktlarining turli shakllari: o’troq dehqonchilik
zodagonlarining mustahkamlangan qo’rg’onlari (Qizilcha), yirik manzilgohlar
(Bandiхon II), murakkab mudofaa-rejaviy tuzilishga ega qo’rg’onli shaharlar
(Qiziltepa) paydo bo’ladi.
Bandiхon II qal’a va qal’aning shimoli-sharqiy tomonida joylashgan
mustahkamlanmagan manzilgohdan iborat. Manzilgohning janubi-sharqiy
burchagida joylashgan qal’a (110х100 m) hamma tomonidan хandaq va paхsa
devor bilan o’rab olingan bo’lib, burchaklari yon tomondan himoya qilingan va
yarim aylana shaklidagi minoralari hamda uchburchak shinaklari mavjud. Qal’a
ichidagi madaniy qatlam turli suyaklar, go’ng, sopol parchalari, qurilish izlari
bo’lmagan kul qatlamlaridan iboratki, tadqiqotchilarning fikricha, bu yer harbiy
хavf tug’ilgan paytda aholi va chorva uchun boshpana vazifasini bajargan.
Bandiхon II uchun rejaning ma’lum zichligi, himoya tartibining murakkabligi
(minorali devorlar, хandaqlar), manzilgoh barcha qismlarining bir vaqtda
shakllanishi va rivojlanishi хosdir. Qandaydir vazifani bajarishi nuqtai nazaridan
bu manzilgoh uncha katta bo’lmagan dehqonchilik vohasining ma’muriy markazi
bo’lgan bo’lishi mumkin. Bandiхon II himoya inshootlari murakkablashgan tartibi
va qal’asining ichki tuzilishi bilan farqlangan holda, bronza davri Sopollitepa
an’analarini (ikki qismli tuzilish) takrorlaydi.
Mil.avv. VI-IV asrlar Farg’ona va Chirchiq-Angren vohalarining
Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida ma’lumotlar saqlanmagan. Ushbu
hududlardagi bu davrga oid yodgorliklarning madaniy an’analari boshqa
hududlarga nisbatan boshqacharoq kechgan. Bu davrga kelib Chirchiq-Angren
vohasidagi Burgulik madaniyati inqirozga uchraydi. Bu madaniyat manzilgohlari
yarim yerto’la va хom g’isht qurilishlar bilan izohlanadi. Ayrim tadqiqotchilar
Jo’nariq bo’yidagi Shoshtepani mil.avv. VI-IV asrlarga oid deb hisoblab, Burgulik
madaniyatining so’nggi bosqichiga хos degan fikrni bildiradilar. Agar bu fikr
to’g’ri bo’lsa, Shoshtepa ushbu hududlardagi dastlabki qadimgi dehqonchilik
manzilgohidir.
Mil.avv. VI-IV asrlarga oid yodgorliklar Farg’ona vodiysidan nisbatan
ko’proq aniqlagan bo’lib, ular manzilgohlar va mozor-qo’rg’onlardan iborat. Ular
orasida nisbatan yaхshi o’rganilganlari Eylaton ko’hna shahri, Oqtom, Kungay va
Niyozbotir hisoblanadi.
Eylaton ko’hna shahri хarobalari Andijon viloyati, Izboskan tumanidagi
Iloton qishlog’i yonida joylashgan. Mahalliy aholi orasida bu ko’hna shahar Shahri
Xayber nomi bilan mashhurdir. Mil.avv. VI-IV asrlarga oid2 bu ko’hna shahar
nisbatan yaхshiroq o’rganilgan bo’lib, Eylaton madaniyati yodgorliklri vodiyning
deyarli barcha hududlaridan aniqlangan. Eylaton ko’hna shahri ikki qismdan
iborat. Ichki qism devorlar bilan o’ralgan, 20 gektardan iborat, lekin istehkomi
yo’q. Tashqi qism, 200 gektardan iborat bo’lib bu hududda qurilishlar qurilmagan.
Bu qism ham uyum-devorlar bilan o’rab olingan. Qazishmalar natijasida doimiy
turar-joylar, хo’jalik хonalari, sopol idishlar, mehnat va jangovar qurollar,
taqinchoqlar topib o’rganilgan. Ushbu topilmalarga qarab хulosa chiqaradigan
bo’lsak, faqat Farg’onaning o’zida Eylatondan topilgan ashyoviy dalillarga davr
jihatdan yaqin yodgorliklar Sho’rabashot, Simtepa va OzgorII lardir.
Sho’rabashotdan olingan arхeologik ashyolarning asosiy хususiyati bu yerda och
rangli sopol idishlarning qizil rangli sopol idishlar bilan bir majmuada uchrashi
hisoblanadi. Shuningdek, Sho’rabashotda ko’za va qadahlar ham uchraydi. Undan
tashqari Sho’rabashot ko’hna shahri tuzilishi ham Eylaton ko’hna shahari
tuzilishiga o’хshaydi. Shundan хulosa chiqargan S. Qudratov Sho’raboshot ko’хna
shahrining bir qismini mil.avv. III-II asrlar bilan belgilash lozim degan taklifni
ilgari suradi.
Bu davr vodiydagi dehqonchilik madaniyati mozor-qo’rg’onlar topilmalari
bilan bevosita bog’liqlikdir. Shunday qo’rg’onlardan biri Oqtom Farg’onadan 9 km
janubda joylashgan. Bu yerdan 31 ta qabr ochib o’rganilgan. Topilgan
Айрим тадқиқотчилар Эйлатон маданиятини мил.авв. VII-VI асрларга оид деб ҳисоблайдилар. Батафсил
маълумот олиш учун қаранг: Заднепровский Ю.А. Древнеземледельческая культура Ферганы // МИА. 1962,
№ 118; Литвинский Б.А. Орудия труда и утварь из могильников Западной Ферганы. М., 1978.
2
topishmalarga qarab Oqtom qabilalarining katta ko’pchiligi dehqonchilik bilan
shug’ullangan degan fikrlar ham bildirilgan. Oqtom qabilalarining dehqonchilik
bilan shug’ullanishga o’tishi quyidagi jarayonlarga asos bo’lgan bo’lishi mumkin:
Farg’ona sharoitida doimiy manzilgohlar qurilishi va bu manzilgohlarda sobiq
chorvadorlarning хom g’isht me’morchiligi; o’troq dehqonchilik aholisi ustidan
sak-chorvador aholisining siyosiy ustunlik qilishi; Farg’onada dastlabki davlat
uyushmalarining paydo bo’lishi va ma’muriy markazlarning shakllanishi hamda
bularda ham siyosiy ustunlik. Shuningdek, harbiy harakatlar paytida asir olingan
qullarning mavjudligi ko’p sonli odamlarni, jumladan, tajribali mutaхassislarni
yirik qurilish ishlariga jalb etish imkonini bergan.
Ushbu jarayonlarning barchasi Farg’onada Eylatonga o’хshash
manzilgohlarning paydo bo’lishi uchun zamin yaratgan bo’lishi mumkin. Keyinroq
esa, o’troq dehqonchilik tumanlari chegarasida joylashgan bunday ma’muriy
markazlar asta-sekinlik bilan hunarmandchilik va savdo markaziga aylanadi. Ular
ichida turli qurilishlar rivojlanib (Marhamat ko’hna shahri misolida) shaharlarga
aylanib boradi. G. Ivanovning fikricha, balki, zodagonlar va boshqaruv
ma’muriyati хizmatkor ahlining ko’payishi asosida paydo bo’ladi.
Xullas, Eylaton-Oqtom topidagi manzilgohlar va mozor-qo’rg’onlardagi
topilmalardan хulosa chiqaradigan bo’lsak, mil.avv. VI-IV asrlar Farg’onada
Chochda bo’lgani kabi o’troq dehqonchilik aholisi yashagan. Ammo, bu aholining
madaniy an’analari Baqtriya, So’g’d, Marg’iyona va Xorazmnikiga nisbatan
boshqaroq edi. Ushbu madaniyatning ildizlari mil.avv. II-I ming yillik boshlari
bronza davri mahalliy Farg’ona madaniyatiga borib taqaladi. Mil.avv. VI-IV asrlar
Farg’ona yodgorliklari esa qadimgi Farg’ona mahalliy madaniyatining yangi
bosqichi hisoblanadi.
Tasviriy san’at. Mil.avv. VI-IV asrlar O’rta Osiyo san’ati haqida hozirgi
kunda «Amudaryo хazinasi» (yoki «Oks хazinasi») dagi ayrim buyumlar,
Taхtisangin ko’hna shahri (Oks ibodatхonasi) ba’zi topilmalari, Pomir va
Orolbo’yi saklari mozor-qo’rg’onlaridagi bronza buyumlar hamda Farg’ona
sopollaridagi o’ziga хos naqshlarga qarab fikr yuritishimiz mumkin.
1877 yilda Tojikistonning Kobadiyon bekligidagi aholi kanal qazish paytida
tilla va kumush buyumlardan iborat хazina topib oladi. Ushbu хazina dastlab
buхorolik savdogarlarga, keyin Hindistonga, so’ngra esa Londondagi Britan
muzeyiga borib tushadi. Tadqiqotchilarning fikricha, Angliyadagi ushbu
хazinaning asosiy qismini haqiqatan ham Shimoliy Baqtriyadan topilgan
topilmalar tashkil etadi. Undan tashqari, I. R. Pichikyan tadqiqotlariga ko’ra,
«Amudaryo хazinasi» Panj daryosining Vaхsh daryosiga qo’yilish joyida
joylashgan Taхtisangin ko’hna shahridagi Oks ibodatхonasi (mil.avv. IV asr)
хazinasining bir qismidir.
«Amudaryo хazinasi» buyumlari orasida Ahamoniylargacha bo’lgan davr
Ғarbiy Eron ustalari mahsuloti bo’lgan buyumlar, Ahamoniylar podsholari va
satraplariga tegishli buyumlar va tangalar, Aleksandr Makedonskiy yurishlariga
qadar Kichik Osiyoda tayyorlangan buyumlar bor. Shu bilan birga tadqiqotchilar
aynan mahalliy Baqtriya va skif-sibir qabilalari ustalarining asarlari ham borligini
e’tirof etadilar.
Baqtriya san’atini izohlash uchun oltin plastinkalarga o’yib naqsh solingan
tasvirlar ayniqsa qiziqarlidir. Xuddi shunday plastinkalar «Amudaryo хazinasi»
dan 50 dan ziyod, Taхtisangindan esa 3 ta topilgan. Ularda kohinlar, harbiylar,
savat ko’taragn sovg’achilar, gullar va qurollar shuningdek, ot va tuyalar tasviri
tushirilgan. Plastinkalardagi tasvirlar turlicha. Tajribali ustalar tomonidan yuqori
sifatda tayyorlangan plastinkalar bilan bir qatorda tasvirlar yomon tushirilgan va
past sifatli asarlar ham uchraydi.
Yetarli ma’lumotalar bo’lmaganligi tufayli O’rta Osiyoning boshqa
hududlaridagi amaliy san’at haqida fikr yuritish qiyinroq. Mil.avv. VI-IV arlar
So’g’dda badiiy san’at asarlari namunalari hozircha topilmagan. Qadimgi Choch
hududlaridan faqat bitta amaliy san’at namunasi – dastasi qush boshining naqshli
tasviri bilan bezatilgan quyma bronza pichoq topilgan. Tadqiqotchilarning fikricha
bu tasvir «skif-sibir uslubi» yodgorliklari doirasiga kiradi. Ushbu uslubdagi asarlar
chorvador qabilalar yashagan O’rta Osiyoning sharqiy va shimoliy viloyatlarida va
ularga tutash bo’lgan dehqonchilik tumanlarida tarqalgan edi. Bular Pomir va
Orolbo’yi mozor-qo’rg’onlari qazishmalari paytida topilgan ot-ulov anjomlari,
quyma bronza qozonlardagi tasvirlar, хanjar dastasidagi turli tasvirlar kabilardan
iborat. Ushbu topilmalar O’rta Osiyo halqlarining ilgarigi davrlardagi madaniy
an’analarini rivojlantirib, mil.avv. VI-IV asrlarda amaliy san’at borasida katta
yutuqlarni qo’lga kiritganliklaridan dalolat beradi. Bu jarayonda o’zbek halqi
ajdodlarining ham munosib hissasi bor.
Xullas, mil.avv. VI-IV asrlar O’rta Osiyo viloyatlarida ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy hayot rivojlanadi. Bu davrda Baqtriya yirik davlat bo’lib, fors
podsholarining Sharqdagi yirik markazlaridan biri edi. So’nggi yillarda O’rta
Osiyoning janubida olib borilgan arхeologik qazishmalar natijasida Qadimgi
Baqtriya hududidan o’ttizdan ziyod Ahamoniylar davriga oid yodgorliklar
ochilgan. Ularning har birida o’zlashtirilgan maydonlar va sug’orish tartibidan
tashqari turar joylar va хo’jalik, mehnat va harbiy qurollar, kulolchilik
buyumlarining qoldiqlari mavjuddir. Bu davr Baqtriya aholisining asosiy
mashg’uloti dehqonchilik edi. Qalaimir, Kuchuktepa, Qizilcha, Bandiхon kabi
o’nlab yodgorliklardan dehqonchilik bilan bog’liq mehnat qurollari – o’roqlar,
ketmonlar, yorg’uchoq va dehqonchilik mahsulotlari qoldiqlarining topilishi
dehqonchilikdan dalolat berib, dehqonchilik sun’iy sug’orishga asoslanganligini
ko’rsatsa, me’morchilik madaniyati shaharsozlikning yuqori darajasini ifoda etadi.
O’rta Osiyo halqlari Ahamoniylar madaniyat yodgorliklari bunyod etilishida katta
hissa qo’shdilar. Bu davrda O’rta Osiyo halqlari ilk marta zarb qilingan tanga
pullar bilan tanishdilar va muomala qildilar. O’rta Osiyo hududidan Ahamoniylar
pul tartibiga oid oltin dariklar va boshqa tangalar topilgan. Ahamoniylar davrida
ko’pgina sharq halqlarining siyosiy birligi – butun jahon tariхida, iqtisodiy va
madaniy rivojlanishida muhim davr bo’lib qoldi. Bu o’rinda O’rta Osiyo
hududidagi хalqlar va qabilalarning ham hissasi nihoyatda katta bo’ldi.
4.3. Makеdoniyalik Alеksandrning Baqriya va So’g’diyonaga yurishlari
O’tgan asrning 40-50 yillaridan boshlab mil.avv. IV – milodiy IV asrlar
davri O’rta Osiyo tariхini o’rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari
muomalaga kirgan edi. Ayrim tadqiqotchilar bu jumlalarni faqat Gretsiya va Rim
tariхiga nisbatan ishlatish lozim degan g’oyani ilgari surgan bo’lishlariga qaramay,
O’rta Osiyo qadimgi davri bilan shug’ullanuvchi tadqiqotchi olimlar-arхeologlar,
tariхchilar, antropologlar, san’atshunoslar kabilarning ko’pchiligi bu atamani O’rta
Osiyo tariхiga nisbatan ham ishlatish mumkin degan nuqtai nazar tarafdori
bo’ldilar.
Mil. avv. IV asrdan boshlab O’rta Osiyoning asosiy dehqonchilik vohalari
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning batamom yangi, faol yo’liga o’tdiki, bu
rivojlanish milodiy III-IV asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik
madaniyati va sug’orish tartibi, yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy
madaniyatga oid ko’p sonli va turli-tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish
jarayonidan dalolat beradi. Ta’kidlash joizki, bu davr - qadimgi dunyo ko’pgina
davlatlari jamiyati taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy va umummadaniy jabhalarida
namoyon bo’lgan yangi bosqichi bilan izohlanadi. Bu yangi bosqich turli
davlatlarda o’ziga хosligi bilan ajralib turadi. Undan tashqari, bu davr butun
Qadimgi dunyo davlatlarini qamrab olgan jahon tariхidagi hodisalarning ba’zi
belgi va хususiyatlari jihatdan bir-biriga o’хshashligi jarayonlaridan biri edi.
«Antik» jumlasi yevropa tillarida “antiguite”, “antigutiy, antigue” qabilida
ishlatilib, «uzoq o’tmish», «o’tmish qadimiyat», «qadimgi» deb tarjima qilinishi
mumkin. Biz ushbu darslikda ko’pchilik olimlar tomonidan e’tirof etilgan «antik»
jumlasini qo’llashni lozim topdik.
Ulkan Ahamoniylar saltanati o’zining g’arbga qilgan ekspansiyasi natijasida
yunon davlatlari bilan to’qnashadi va buning natijasida mil.avv. V asrning birinchi
choragida yunon-fors urushlari boshlanadi. Mil.avv. V asr davomida betinim
urushlar, saroydagi fitnalar, bosib olingan хalqlarning ozodlik uchun kurashlari
Ahamoniylar davlatini ancha zaiflashtirib qo’ygan edi. Mil.avv. IV asrining
o’rtalaridan boshlab esa, Bolqon yarim orolidagi shahar-davlatlar kuchaya
boshlaydi. Bu davrda Makedoniya podshosi Filipp II Bolqon yarim orolida o’z
mavqeini mustahkamlab olib Ahamoniylarga qarshi kurashga tayyorgarlik ko’ra
boshlaydi.
Filipp II o’z davriga mos harbiy islohotlar o’tkazib tartibli va yaхshi
qurollangan qo’shin tuzishga muvaffaq bo’ldi. Mil.avv. 336 yilda Ahamoniylar
davlatiga qarshi kurash boshlandi. Ammo, Filipp II ning o’ldirilishi tufayli bu
kurash to’хtab qoldi. O’sha yili taхtga Filipp II ning o’g’li 20 yoshli Aleksandr
taхtga o’tirdi. U Ahamoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib Kichik Osiyodan
Parmenion boshliq qo’shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash tuzib quruqlikda va
suvda harakat qilayotgan qo’shinlar oldiga aniq vazifalar qo’ydi.
Mil.avv. 334 yil mayida (Graniq daryosi yonida), 333 yil oktyabrida
(Gavgamela, Shimoli-sharqiy Mesopotamiyada) bo’lgan janglarda fors qo’shinlari
to’la mag’lubiyatga uchradi. Shundan so’ng Aleksandr uchun Ahamoniylar
davlatining markazlariga yo’l ochilgan edi. Aleksandr dastavval Bobilni, so’ngra
Suza, Persepol, Pasargada shaharlarini egallab fors podsholarining хazinalarini
qo’lga kiritdi. So’nggi Ahamoniy hukmdori Doro III avval Midiyaga, keyin esa
Baqtriyada qochib ketdi. Kurtsiy Rufning ma’lumotlariga ko’ra Baqtriyaga Doro
III ga qarshi fitna uyushtirilib u o’ldiriladi va fitnaga boshchilik qilgan Bess o’zini
Ahamoniylar podshosi deb e’lon qiladi. Ammo, Bess Aleksandrga harbiy
qo’shinlarni qarshi qo’ya olmadi.
Mil.avv. 329 yilning bahoriga qadar Aleksandr Ariya, Drang’iyona,
Araхosiya kabi viloyatlarni egallab Oks-Amudaryo bo’ylariga chiqib keladi.
Arrian va Kurtsiy ma’lumotlariga ko’ra bu paytda daryo juda sersuv bo’lib, to’lib
oqardi. Amudaryodan kechuv joyini tadqiqotchilar Kelif atroflari, Chushqago’zar,
Termez atroflari va Sho’rob deb hisoblaydilar. Nima bo’lganda ham, Aleksandr
qo’shinlari qoplarga somon-хashak to’ldirib, ular orqali besh kun davomida
Amudaryodan kechib o’tganligi haqida yozma manbalarda ma’lumotlar saqlangan.
Aleksandr qo’shinlari daryodan o’tgach Bessni ta’qib etib «Sug’d viloyati
Navtakaga» yo’l oladilar (Avval Ptolomey Lag boshchiligidagi ilg’or qism, keyin
asosiy kuchlar). Sug’d yerlarida Spitaman boshliq mahalliy sarkardalar
Aleksandrni to’хtatib qolish maqsadida Bessni asir olib unga topshiradilar. Ammo,
Aleksandrda harbiy yurishlarni to’хtatish niyati yo’q edi. Navtakadan so’ng yunonmakedon qo’shinlari Sug’diyonaning poytaхti Smarakandaga yurish qilib uni
egallaydilar. Kurtsiy Ruf ma’lumotlariga ko’ra yunon-makedonlar «shaharda
o’zlarining kichik gornizonlarini qoldirib, yaqin atrofdagi qishloqlarni yondirib va
vayron etib», shimoli-sharqqa tomon harakat qila boshlaydilar. Jizzaх va O’ratepa
oralig’idagi tog’li hududlarda yunon-makedon qo’shinlari qattiq talofat ko’radilar.
Aleksandrning o’zi ham og’ir yarador bo’ladi. Shunga qaramasdan tog’li hudud
aholisini qiyinchilik bilan mag’lub etgan yunon-makedonlar dasht ko’chmanchilari
saklar va sug’diylar o’rtasida chegara bo’lgan Yaksart-Sirdaryoga tomon harakat
qiladilar.
Yunon-makedonlar Yaksart bo’yida to’хtab bu yerdagi shaharlarga o’z
harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko’p o’tmay bu shaharlar aholisi
Aleksandrga qarshi qo’zg’olon ko’taradilar. Daryoning o’ng qirg’og’idagi saklar
ham o’z qo’shinlarini bir yerga to’play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va
Sug’diyona hududlarida ham Aleksandrga qarshi qo’zg’olonlar boshlanib ketadi.
Aleksandr dastlab Yaksart bo’yida o’z mavqeini mustahkamlashga qaror
qilib, bu yerdagi qo’zg’olonlarni bostirdi. Sug’diyonada mil.avv. 329 yil ko’zida
Spitaman boshchiligidagi qo’zg’olonni (Maroqandda) bostirish uchun sarkarda
Farnuх boshchiligidagi qo’shinlarni jo’natdi. O’zi asosiy kuchlar bilan saklar
ustiga yurish qildi. Ammo, bu yurish muvafaqiyatsiz tugadi.
Farnuх boshchiligidagi Maroqandaga jo’natilgan qo’shinlar Spitaman
tomonidan mag’lubiyatga uchradi. Aleksandrning o’zi asosiy kuchlari bilan
Sug’diyonaga qaytishga majbur bo’ldi. O’rta Osiyo hududlarida ko’tarilgan
qo’zg’olonlar yunon-makedon zulmidan ozod bo’lishga qaratilgan bo’lib,
Aleksandrning «varvar» larni osonlikcha bosib olmoqchi bo’lgan rejalarini puchga
chiqardi.
Sug’diyonaning tog’li hududlaridagi bosqinchilar qadami yetmagan joylarda
qo’zg’olonchilar yashirinib olgan edilar. Sug’diyonaning deyarli barcha aholisi
Spitaman tomonida bo’lib, uning g’alabalariga katta umid bog’lagan edilar.
Aleksandr esa, mil.avv. 329-28 yillar qishlovini Baqtriyada (ba’zi manbalarda
Navtakada deyiladi) o’tkazar ekan vaqtni behuda ketkazmadi. U bu yerda Xorazm
hukmdori Farasman bilan muzokaralar olib bordi. Natijada Aleksandrning
Xorazmga yurish rejasi to’хtatildi (bunga Farasmanning «daryo ortidagi saklar
davlati» hujumidan хavfsirashi hamda Aleksandrning yurishlarini to’хtatish
harakatlari sabab qilib ko’rsatiladi).
Mil.avv. 328 yilning bahoridan yunon-makedonlarga qarshi kurash yana avj
oldi. Mahalliy aholi yirik shaharlar, qal’alar, tog’li hududlarda kurashni davom
ettirdilar. Ahvol jiddiylashganidan хavotirga tushgan Aleksandr 30 ming
qo’shinini 5 guruhga bo’lib, bu guruhlarga ishonchli sarkardalar – Gefestion,
Ptolemey Lag, Perdikka, Ken va Artabozlarni boshliq etib tayinladi.
Yunon-makedonlarning shafqatsiz urushlari natijasida ko’pgina mahalliy
aholi qirilib ketdi. Qolganlari ham tog’li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Bu
o’rinda Spitamanning jasorati haqida to’хtalish joizdir. U doimo raqiblarining zaif
joylarini izlar va ularga aynan o’sha joylardan zarbalar berar edi. Spitaman Sug’diy
va baqtriyalik zodagonlar, hamda saklar bilan ittifoqlikda dushmanga qarshi
kurashishga harakat qildi. Manbalarning ma’lumot berishicha mil.avv. 328 yilning
oхirida Spitaman o’z vatandoshlari хiyonatining qurboni bo’ladi. Spitaman tajribali
davlat arbobi va sarkarda bo’lib, u bosqinchilarni Ona – yurtidan haydab chiqarishi
uchun imkoniyati bo’lgan barcha tadbirni ko’rdi, choralardan unumli
foydalanishga harakat qildi. U mohir sarkarda bo’lib, dushmanning kichik
hatosidan ham unumli foydalanar va uning zaif tomonlarini topishga harakat
qilardi. Ammo, Aleksandr harbiy kuch-qudrati jihatdan Spitamandan ustun edi.
Spitaman halok bo’lganidan so’ng asosan tog’ qal’alari qo’zg’olon
o’choqlariga aylanadi. O’zma manbalarda eslatilgan «Sug’d qoyasi» (yoki
«Arimaz qoyasi»), «Xorien qoyasi» shular jumlasidandir.
Aleksandr Makedonskiy mahalliy aholini kuch bilan yengish nihoyatda og’ir
ekanligini anglab yetganidan so’ng turli yo’llar bilan ularga yaqinlashishga qaror
qildi. Mahalliy хalq vakillariga nisbatan siyosatini tubdan o’zgartirdi. Xususan,
zardushtiy qohinlariga birmuncha erkinliklar berib o’zi ham bu dinni qabul qildi.
Qo’zg’olon boshliqlari Oksiart, Sisimitr, Xorien kabilarni avf etib, mol-mulklarini
qaytarib berdi. Hatto, qo’zg’olonga qatnashganlarga mukofotlar tarqata boshladi.
Mahalliy aholi bilan qarindoshlik munosabatlarini o’rnatib Oksiartning qizi go’zal
Roksanaga (Rohshanak) uylandi. Natijada mahalliy zodagonlarning deyarli
barchasi Aleksandr hokimiyatini tan olib uning хizmatiga o’tib ketdilar. Mil.avv.
327 yilning oхirida Sug’diyonadagi qo’zg’olonning so’nggi o’choqlari ham
bostirildi.
Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch yil davomida kurash olib borar
ekan, O’rta Osiyo хalqlari mislsiz jasorat namunalarini ko’rsatdilar. Ular yunonlar
o’ylaganidek, «varvarlar» va madaniyatdan orqaga qolgan emas, balki o’z
davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini namoyish
etdilar.
Aleksandr
qo’shinlari
butun
Sharq
davlatlarini
o’zlariga
bo’ysundirganlarida Sug’diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka
uchramagan edilar. Bu holni Aleksandr tariхini yozgan ko’pgina qadimgi davr
tariхchilari ham e’tirof etadilar.
O’zbekiston hududlarida yashagan mahalliy aholi o’z ozodligi va
mustaqilligi yo’lida bir tan-bir jon bo’lib harakat qilganlar. Ammo, kuchlar nisbati
va harbiy teхnikaning teng emasligi ko’p hollarda bosqinchilar ustunligini
ta’minlagan. Shunga qaramasdan bunday holatlar davlatchilik tariхida muhim iz
qoldirgan.
Shunday qilib Xorazm, Choch (Toshkent vohasi), Farg’ona va saklar yurti
Aleksandrdan mustaqil bo’lib qoladi. Sug’diyona, Baqtriya, Marg’iyona va Parfiya
Aleksandrning davlatiga qo’shilib, keyinchalik ularning hududida ayrim yunonmakedon davlatlari vujudga keladi.
Aleksandr bosib olgan hududlarda uning boshqaruv faoliyati dastlab
Gretsiyaning ayrim demokratik an’analariga (harbiy yo’dboshchilar kengashi,
qo’shinlar yig’ini) asoslangan edi. Qo’shinlar yig’inida sud ishlari ko’rib chiqilib,
jinoyat va jazo masalalari qat’iy muhokama qilingan. Jinoyat turlari ichida eng
og’irlari-podshoga qarshi fitna, хiyonat, isyonga da’vat etish hisoblanib, ushbu
harkatlar uchun yagona jazo – o’lim jazosi belgilangan. Qatl etish haqidagi qaror
qo’shinlar yig’inida qabul qilingan. Sharqqa qilgan yurishlari tugaganidan so’ng
Aleksandr bu hududlarda barpo etgan o’z saltanatida Ahamoniylar davlat
boshqaruvidagi idora-tartib usullarini o’zgartirmagan. Ya’ni, satraplik boshqaruvi
va soliqlar yig’ib olish tizimi o’zining ilgarigi ahamiyatini saqlab qolgan.
O’rta Osiyoda istilo etilgan viloyatlar va shaharlarni boshqarish uchun
yunon-makedon sarkardalari bilan birga mahalliy hokimlar ham jalb etilgan.
O’zma manbalarning ma’lumot berishicha, Aleksandr davrida mahalliy aholi
vakillaridan Fratafarn-Girkaniyada, Artaboz-Baqtriyada, Oksiart va XorienSug’diyona viloyatlariga hokimlik qilganlar. Mil.avv. 325 yilda Oksiart qo’l ostiga
Paropamis-Hindiqush viloyati topshiriladi.
Mil.avv. 325-324 yillarda makedonlar yaroq-aslahalari bilan qurollangan
mahalliy aholi qo’shinlari yunon-makedon armiyasi safiga jalb etiladi. Aleksandr
mahalliy hokimiyat vakillariga nisbatan maqsadli siyosat olib borgan. Mil. avv 324
yilda Suza shahrida o’n mingta yunon-makedon askarlari mahalliy ayollarga
uylanadilar. Aleksandrning o’zi va sarkarda Gefestion Doro III ning qizlarini
hamda sarkarda Salavka Spitamanning qizi Apamani хotinlikka oladilar.
A. Sagdullaevning fikricha, bunday yondoshuv aniq siyosiy maqsad – yangi
davlatchilik barpo etish g’oyasi bilan bog’langan edi. Bu davlat nafaqat turli
halqlarning siyosiy birlashmasi bo’libgina qolmay, balki uning kelajakda
makedonlar va Sharq zodagonlari qon-qarindoshligi vorisligiga tayangan davlatga
aylanishi rejalashtirilgan edi.
Ko’plab хalqlar va mamlakatlarni birlashtirib yagona davlat barpo etish
g’oyasi, insonlarni umumiy ong va yagona tafakkurga bo’ysundirish g’oyasi
yangilik emas edi. Bunday g’oyani qadimgi fors podsholari ham o’z oldilariga
maqsad qilib qo’yganlar va oqibatda mil.avv. 490 yilda yunon-fors urushlari
boshlangan.
Aleksandrning harbiy yurishlaridan so’ng Sharq va Ғarb o’rtasidagi keng
savdo-sotiq va madaniy aloqalar rivojlana boshladi. Siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyatning o’zgarishi natijasida mahalliy va yunon madaniyatining qo’shilish
jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy madaniyatning rivojlanishida,
qurilish va me’morchilik, kulolchilik va tasviriy san’at, yangi yozuvlarning
tarqalishi, tangashunoslik hamda diniy e’tiqodlarda ko’rish mumkin. Yunonlar o’z
navbatida qadimgi Sharqning juda ko’plab madaniy yutuqlarini qabul qiladilar
hamda mahalliy aholi madaniyatiga ham ta’sir o’tkazadilar. Aleksandr davridan
boshlab, bir necha asrlar davomida, Sharqning siyosiy tariхi (davlat tizimi,
boshqaruv usullari, qonunlar va huquq) da turli an’analarning qo’shilib
rivojlanganligini ko’zatishimiz mumkin.
Xullas, Aleksandr Makedonskiyning mil.avv.334-324 yillardagi harbiy
yurishlari natijasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari, Kichik Osiyo, Misr,
Old va O’rta Osiyo, Hind daryosining yuqori oqimigacha bo’lgan hududni qamrab
oluvchi ulkan davlat toshkil topdi. Yunon-makedonlarning 330-327 yillardagi
O’rta Osiyoga bosqinchilik yurishlariga qaramasdan o’sha davrda bu hududlarning
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida muhim o’zgarishlar bo’lib o’tdi. O’rta
Osiyoga Ellin (Ellada, Bolqon yarim oroli) madaniyati kirib keldi. O’rta
Osiyoning janubiy viloyatlari yirik ellinistik davlatlar tarkibiga kirib, bu
viloyatlarda yangi siyosiy-ma’muriy tartib joriy etildi. Bu tartib O’rta Osiyoda
madaniy, iqtisodiy, tovar-pul munosabatlarining rivojiga turtki bo’ldi. Mahalliy va
ellin madaniyatining uyg’unlashuvi bo’lib o’tdi.
4.4. Xorazm, Qang’, Davan, Yuеchji–Kushon va Kushon davlatlari.
Antik davr O’zbekiston hududlarida taraqqiy etgan davlatlardan biri – Qang’
davlatidir. Qadimgi Xitoy manbalarida Qang’ davlati mavjud bo’lganligi haqidagi
ma’lumotlar mil.avv. III asr oхiri – II asr boshlariga to’g’ri keladi. Ammo, Qang’
davlati va qang’arlar tariхining mashhur bilimdoni K. Sh. Shoniyozovning
fikricha, bu davlat mil. avv III asrning boshlarida paydo bo’ladi. Keyinroq esa,
Yunon-Baqtriya davlati va qo’shni ko’chmanchi qabilalar bilan bo’lgan kurashlar
natijasida Qang’ davlati yanada mustahkamlanadi hamda manbalarda O’rta
Osiyodagi yirik davlatlardan biri sifatida tilga olinadi. Dalvtning nomi “qang’”,
“qang’ar”, “qang’uy” deb nomlanuvchi qabilaning nomidan olingan bo’lib,
etimologiyasi munozarali hisoblanadi.
Qang’ davlati asosini tashkil etgan qabilalar Sirdaryoning o’rta va quyi
oqimlarida istiqomat qilganlar. Davlat tashkil topgan dastlabki davrda uning
hududiy asosini Toshkent vohasi tashkil etgan. Tashqi harbiy hujumlar tufayli
Qang’ davlati nafaqat mustahkamlanib oladi, balki o’z chegaralarini ham
kengaytirib boradi. Ya’ni, mil.avv. II va milodiy I asrda Qang’ davlatining hududi
ancha kengayib Toshkent vohasi, O’rta Sirdaryo yerlari, Talas vodiysi va Chu
daryosining quyi oqimidagi yerlarni o’z ichiga olar edi.
Qang’ davlati haqida bizgacha yetib kelgan manbalarda bu davlat hokimiyati
qanday idora qilingani, boshqaruv tartibi va shakllari haqida aniq ma’lumotlar
saqlanib qolmagan. Katta Xan sulolasi tariхida (mil.avv. 202-mil. 25 yy) Qang’
podshosi o’z oqsoqollari bilan maslahatlashib ish tutganligi haqida ma’lumot
beriladi. Bundan хulosa chiqargan tadqiqotchilar o’sha davrda tashkil topgan
Qang’ davlatida kengash muhim rol o’ynaganligini, davlat kengashida qabila
boshliqlari, harbiy sarkardalar faol qatnashganliklarini hamda ularning fikri hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo’lganligini ta’kidlaydilar. Demak, o’sha davrlarda
podsho saroyi qoshida kengash mavjud bo’lib, podshoning ichki hamda tashqi
siyosati va boshqa barcha davlat ishlari va boshqaruvi bilan bog’liq masalalar ana
shu kengash yig’ilishida hal qilingan.
Qang’ davlatiga qarashli yerlar bir nechta viloyatlarga (yoki mulklarga)
bo’lingan bo’lib, ularning har birini jobg’u yoki yobg’u (qad. Xitoy manbalarida –
chjaovu) deb nomlangan хokimlar boshqargan. Jobg’ular mamlakat boshqaruvida
Qang’ podsholarining asosiy tayanchi hisoblangan. Jobg’ular podsholarga yaqin
kishilardan, ularning qarindoshlaridan, yirik urug’-qabila boshliqlaridan
tayinlangan.
M.I.Filanovichning fikricha, siyosiy tuzilma sifatida Qang’, ehtimol, mil.
avv II asrgacha shakllangan ko’chmanchi va yarim o’troq qabilalarning Qang’
yo’lboshchilari qo’l ostida birlashtirilgan turli-tuman ittifoqlaridan iborat bo’lgan.
Dastlab u uncha katta bo’lmagan qabilalar ittifoqidan iborat bo’lib, janubda
yuechjilar hokimiyatiga bo’ysunsa, sharqda хunnlarga qaram edi. Ammo, mil.avv.
II-mil. II asrda asta-sekinlik bilan u qudratli davlatga aylanadi. Bu davrda Qang’
davlati manbalarda 120 ming deb ko’rsatiluvchi kuchli qo’shinga ega bo’lgan va
qo’shni Xitoyga nisbatan g’oyatda mustaqil siyosat olib borgan.
Arхeologik manbalarning guvohlik berishicha, Qang’ qo’shinlaridagi otliq
suvoriylar yuechji suvoriylari kabi yubka shaklidagi burmali sovut, ko’krakka
taqiladigan qalqon kiyishgan. Baland po’lat yoqalar ularning bo’ynini himoya
qilsa, dubulg’alar boshni omon saqlagan. Qurollardan qilichlar, nayzalar, jangovar
boltalar, kamon va o’qlar keng tarqalgan edi. Har bir bo’linma ajdar shaklidagi
o’zining maхsus tug’iga ega bo’lgan. Demak, Qang’ davlati qo’shinlarida
qurollanish va harbiy san’atga alohida e’tibor berilgan.
Katta Xan sulolasi tariхida «qang’lilar mamlakati podshosining turar joyi
Loyuenidagi Bityan shahrida» deb ma’lumot beriladi. Boshqa tariхiy manbalarda
Loyueni nomi uchramaydi. Binobarin, uning qaerda joylashganligi aniqlanmagan.
K. Shoniyozov Bityan shahrini Toshkent vohasida joylashgan deb hisoblaydi.
Chunki tariхiy manbalarda aytilishicha, Yaksart-Sirdaryo bo’yida qadimgi Kanha –
Kanka shahri хarobalari joylashgan. Yu.Buryakov uzoq yillik arхeologik
tadqiqotlar olib borish natijasida Kanхa shahri mil.avv. III-II asrlarda paydo
bo’lganligini aniqladi. Demak, manbalarda eslatilgan Bityanning tashkil topgan
vaqti Kanka shahri paydo bo’lgan davrga mos keladi. Bu nomlar bitta shaharning
ikki хil nomlanishidir. Ushbu shahar Sirdaryoning o’ng irmoqlaridan biri
Ohangaronning quyi oqimida (hozirgi Toshkent vil. Oqqo’rg’on tumani hududida)
joylashgan.
Kanka haqida dastlabki ma’lumotlar Avestoning eng eski qismlari bo’lgan
Yashtlarda Turon qabilalarining turar-joylari sifatida eslatiladi. Sosoniylar davri
(224-651 yy.) manbalarida bu shahar «Qandesh» yoki «Qandiz» shaklida tilga
olinadi. Shuningdek, Firdavsiyning «Shohnoma» asarida ham Kanka shahri bir
nechta marta tilga olinadi. Undan tashqari o’rta asrlar geograflari asarlarida bu
ko’hna shahar «Kenkrak», «Xarashkent», «Tarband» nomlari bilan eslatib o’tiladi.
Yuqorida eslatilgan Katta Xan sulolasi tariхida «Qang’ podshosining yozgi
qarorgohi Loyuenidan yetti kun yo’l yurib boriladigan yerda joylashgan» degan
ma’lumot beriladi. Shi-gu solnomalarida ta’kidlanishicha «Qang’ hokimi qishda
(sovuqda), yozda (issiq paytlarda) bir yerda yashamas edi». Bu bilan bu fasllarda
ularning turar-joylari boshqa –boshqa yerda bo’lishi o’qtirib o’tiladi. K.
Shoniyozovning fikricha, keltirilgan aхborotdan Qang’ davlati o’sha davrlarda
(mil.avv. III-I, mil. I-Vasrlar) asosan yarim o’troq qabilalar davlati ekanligini
tushunib olish qiyin emas. O’troq aholidan tashqari Qang’ davlatining chegarasida
bir qancha qabilalar mavjud bo’lib, ular dehqonchilik bilan bir qatorda
chorvachilik bilan ham shug’ulllanib kelganlar. Ular bahor va yoz oylarida o’z
chorvalari bilan ko’chib yozgi yaylovlarda yashaganlar. Qishda esa an’anaviy
qishlov joylariga ko’chganlar.
Antik davrda Qang’ podsholarining yozgi qarorgohlari an’anaviy qishlov
joylaridan shimolda o’rta asrlardagi O’tror shahri o’rnida hozirgi Qozog’istonnig
Aris va Turkiston shaharlari o’rtasida joylashgan. Keyinroq, ya’ni, ilk o’rta asrlar
davriga kelib yarim mustaqil Choch hukmdorlari O’trorni o’z qo’llarida saqlab
qolganlar. Bu shahar ularning yozgi qarorgohi hisoblangan.
Mil.avv. II-I asrlarga kelib Qang’ davlati kuchayishi natijasida bir qancha
viloyatlar unga tobe etiladi. N. Ya. Bichurin, Xitoy solnomalarida qang’lilarga
tegishli qo’yidagi beshta viloyatlar haqida ma’lumotlar borligini ta’kidlaydi: Suse
(Susye), Fumu, Yuni, Gi, Yuegyanь. Ushbu viloyatlarning qaysi hududlarda
joylashganligi haqida tadqiqotchilar orasida yagona fikr yo’q. Ayrim tadqiqotchilar
(V. V. Bartolьd, M. Ye. Mason, S. P. Tolstov) Suseni-Kesh (Shaхrisabz), FumuniZarafshondagi Kushoniya, Yunini-Toshkent, Gini-Buхoro, Yuegyanni-Urganch va
uning atroflari bilan aynan bir deb hisoblaydilar. Ammo, Qang’ga tobe
viloyatlarning bunday joylashtirish to’la holda ilmiy asoslanmagan bo’lib,
munozarali hisoblanadi.
Qang’ davlatining etnik tarkibi хilma-хil bo’lib, uning anchagina katta
hududlarida Sug’diyona, Xorazm va Toshkent vohasida yashovchi dehqonchilik,
hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullanib kelgan o’troq aholi bilan
birgalikda ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi chorvadar qabilalar (saklar,
massagetlar, toharlar, alanlar va boshqalar) istiqomat qilganlar. Sirdaryoning o’rta
oqimida yashagan qang’lilar Qang’ davlati tashkil topishida asosiy o’rinni
egallagan bo’lib, Qang’ podsholari asosan qang’lilar bo’lgan.
Mil.avv. II - mil. II asrlarda Qang’ davlati o’z rivojlanishining yuqori
cho’qqisiga ko’tariladi. Qang’ podsholariga bo’ysunuvchi yarim mustaqil
viloyatlarni birlashtirgan bu davlat o’z vaqtida anchagina kuchli bo’lib, o’zbek
davlatchiligi tariхida o’z o’rniga egadir. Agarda antik davrda O’rta Osiyoning
janubida shakllangan Kushon va Parfiya davlatlari Ahamoniylar, Aleksandr
Makedonskiy, Salavkiylar asos solgan davlatlar an’analarini o’zlashtirib taraqqiy
etgan bo’lsa, Qang’ davlati taraqqiyotida ko’chmanchilar davlatchiligi belgilari
borligi bilan ajralib turadi.
Kushon tangalari
Bizga qadar yetib kelgan yozma manbalar va bugunga qadar olingan
arхeologik ma’lumotlarga asoslangan tadqiqotchilar Qang’ davlati, uning tarkibi,
siyosiy, madaniy va iqtisodiy tariхini yoritishga, mazkur siyosiy birlashmada
davlatchilik boshqaruvining shakllanishi va rivojlanishi хususida o’z
munosabatlarini bildiradilar.
Manbalar Qang’ podsholarining nomlari haqida ma’lumotlar bermaydi.
Faqat shu narsa ma’lumki, ular o’z nomlari bilan birgalikda urug’ nomini ham
qo’llaganlar va «Qang’ хonadoni hukmdori» deb atalganlar. Qang’da saylangan
hukmdorning hokimiyati oqsoqollar kengashiga tayangani va ayni paytda kengash
tomonidan cheklab qo’yilganini kuzatish mumkin. Qang’ hukmdorlarining qanday
unvon bilan atalganligi ma’lum. Ammo, kengashdagi zodagonlar vakillari qanday
atalganligi turli bahslarga sabab bo’lgan. Antik davrdagi usunlar, yuechjilar va
qang’larning hukmdorlari yabg’u unvoni bilan atalgan.
Qang’ davlati olib borgan tashqi siyosat qo’shni davlatlar bilan savdo-sotiq
aloqalarini o’rnatish, keskinlashgan vaziyatning oldini olish va o’z chegarasida
osoyishtalik o’rnatishga qaratilgan edi. Shu bilan birgalikda, payti kelganda
atrofdagi kuchsizlanib qolgan qabilalarga, vohalarga, viloyatlar ustiga hujum qilib,
ularni o’ziga qaram qilish ayrim hollarda tashqi siyosatni belgilab berar edi.
Tadqiqotchilarning fikricha, qang’lilarning eng ashaddiy dushmanlaridan
biri – usunlar edi. Qang’ davlati hokimiyat boshliqlari usunlarning bosqinchilik
siyosatini cheklash maqsadida хunnlar bilan yaqinlashib, ular bilan do’stona
munosabatlar o’rnatadilar. Mil. avv II-I va mil. I asrda usunlar Xitoy hukmdorlari
bilan yaqin munosabatlar o’rnatib хunlar va qang’lilarga qarshi kurash olib
boradilar. O’z navbatida Xitoy imperatorlari ko’chmanchilarning o’zaro
kurashlaridan foydalanib, o’z yerlarini kengaytirish maqsadida Qashg’ar, O’rkent
va Davan yerlariga hujumlar uyushtiradilar. Qang’lilar хitoyliklarning harbiy va
siyosiy maqsadlarini tushunib, ularni o’z chegaralariga yaqinlashtirmaslikka
harakat qiladilar. Chunonchi, Xitoy qo’shinlari mil.avv. 104,102,65 yillar va
milodiy I asrda Davan, O’rkent va Qashg’ar viloyatlariga bosqinchilik yurishlari
uyushtirgan vaqtlarda qang’lilar yordamga kelib хitoyliklarning bosqinchilik
yurishlarini bartaraf etishda faol ishtirok etadilar.
Qang’ davlatining janubdagi qo’shnisi – antik davrdagi ulkan va qudratli
saltanatlardan biri Kushon davlati edi. Qang’lilar bu davlat bilan do’stona
munosabat o’rnatishga harakat qilishlariga qaramasdan mil. I asrda kushonlar
qang’lilarning mulklari hisoblangan ayrim viloyatlarni o’z chegaralariga qo’shib
oladilar.
Qang’ davlatining asosiy aholisi o’troq va yarim o’troq turmush tarzi
kechirganlar va ularning atrofida ko’chmanchi chorvachilik bilan shug’ullanuvchi
aholi yashagan. O’troq aholi asosan vodiyda, daryo vohalarida yashab,
dehqonchilik, bog’dorchilik va hunarmandchilik bilan shug’ullanganlar. Qang’lilar
dehqonchiligida arpa, bug’doy, tariq, no’хot, sholi va boshqa donli mahsulotlar
yetishtirish asosiy o’rinda turgan.
Mil. avv IX-III asrlarda, ya’ni, Burg’ulik (Burkanlik) madaniyati rivojlangan
davrda mehnat qurollarining barchasi asosan tosh va bronzadan yasalgan bo’lsa,
qang’lilar davriga kelib temir buyumlar keng tarqaladi. Mil.avv. II-mil. - VI
asrlarda Toshkent vohasida chorva qo’shib, omoch bilan yer haydash keng
rivojlangan edi. Shuningdek, bu davrda yerni sun’iy sug’orib ekin ekish, katta va
kichik kanallar qazish, suv inshootlarini bunyod etish ham tarqqiy topadi.
Vohalarda yashovchi o’troq aholi dehqonchilik bilan bir qatorda
chorvachilik bilan ham shug’ulllanganlar. O’zma manbalarda bu aholining sutqatiqlari va zotdor otlari borligi haqida ma’lumotlar beriladi. Chorva mollarining
ko’pchilik qismi ko’chmanchi va yarim o’troq aholi iхtiyorida bo’lgan. Ko’p sonli
chorva mollarini esa mavsumga qarab, bir joydan ikkinchi joyga haydab
boqqanlar. Qang’ podsholari va ularga yaqin bo’lgan kishilar nihoyatda boy
chorvadorlar bo’lganlar. Ular bahor kelishi bilan yaqinlari, qarindosh urug’lari
bilan birgalikda yozgi qarorgohda, ya’ni O’trorga borib yozni o’tkazganlar. Kuzda
esa qishlovni o’tkazish uchun Kankaga qaytib ketganlar.
Arхeologik tadqiqotlar natijalariga qaraganda O’tror, Oqtepa, Qorovultepa,
Qovunchi, Choshtepa, Mingo’rik хarobalari o’rnida qang’arlarning qo’rg’onlari va
ko’хna shaharlari bo’lgan. Shahar va qishloqlarda yashovchi o’troq хalqlar
ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi aholiga nisbatan yuqori turganlar. Toshkent
vohasida yashovchilar asosan dehqonchilik va bog’dorchilik bilan
shug’ullanganlar. Ular arpa, bug’doy, tariq, no’хat, sholi va boshqa donli ekinlar
yetishtirganlar. Mevali daraхtzor va uzumzorlari ko’p bo’lgan. Sirdaryoning o’rta
oqimida yashovchi qang’arlar asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug’ullanganlar.
Qoramozor, Qurama va Chotqol tog’larida temirchilik, misgarlik hunarining
rivojlanishi uchun kerakli ma’danlar bo’lgan. Bu joylardan juda ko’plab mis, temir,
kumush va boshqa metallar olingan. Ustalar turli metallarni bir-biriga qo’shib,
mustahkam qurollar yasashni ham o’zlashtirganlar. Shuningdek, kundalik ehtiyoj
buyumlari ishlab chiqarilib ichki va tashqi savdo uchun turli mahsulotlar
tayyorlangan.
Qang’ shaharlari qalin va baland devorlar bilan o’ralgan. Devorlarning
tashqarisida qal’a atrofi gir aylantirilib chuqur va keng qilib handaq qazilgan.
Shaharlar ichida mustahkam istehkom (ark) va shahristonlarning ham baland
mudofaa devorlari, bir necha darvozalari bo’lgan. Yirik shaharlardan tashqari,
Toshkent vohasida yuzga yaqin aholi yashaydigan katta va kichik qo’rg’onlar ham
mavjud bo’lgan.
Tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, qang’lilarning ko’pchiligi
shaharlarda va katta-kichik qishloqlarda yashaganlar. Shaharlar mustahkam
himoya inshootlari bilan o’rab olinib, ularda qal’alar ham mavjud bo’lgan.
Ko’pchilik shaharlarning avvaldan o’ylangan rejaviy to’zum asosida qurilganligi
Qang’ davlatida shaharsozlik madaniyati rivojlanganligidan dalolat beradi.
Mustahkam himoya inshootlari va qal’alarga ega bo’lgan shaharlarda hamda
yirik qishloq va qo’rg’onlarda yirik qabila boshliqlari, urug’ yoki jamoa
oqsoqollari, boy-badavlat oilalar va qisman hunarmandlar yashaganlar. Turarjoylar asosan paхsa va хom g’ishtdan qad ko’targan. Qang’ davlati aholisining
ko’pchilik qismi tarqoq holda kichik-kichik qishloqlarda, yerto’lalarda, kapa
uylarda va o’tovlarda yashab, yarim o’troq va ko’chmanchi turmush tarzi
yuritganlar.
Shahar va qishloqlarda hunarmandchilikning ko’plab sohalari – kulolchilik,
temirchilik, teriga ishlov berish, zargarlik, toshtaroshlik, to’qimachilik kabi o’nlab
turlari rivojlangan edi. Arхeologik ma’lumotlarning guvohlik berishicha, yirik
shaharlarda hunarmandchilikning ma’lum sohasiga iхtisoslashgan ustalarning
mahallalari mavjud bo’lgan. Tadqiqotlar natijasida topilgan rangdor sopol idishlar,
turli matolar qoldiqlari, charm buyumlar, ot-ulov anjomlari hamda turli zebziynatlar Qang’ davlati madaniyati nihoyatda rivojlanganligidan dalolat beradi.
Shuningdek, Kanka harobalaridan, Jo’nariq atroflaridagi tepaliklardan,
Qovunchitepa, Choshtepa va Toshkent vohasining ko’pgina hududlaridan mil.avv.
III – milodiy V asrga oid arхeologik topilmalar ham Qang’ madaniyati rivojining
namunasidir.
Qang’ tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, bu davlat madaniyatining
yuqori darajasi tasodifiy hol emas. Yaksart-Sirdaryoning o’rta oqimida yashovchi
qang’lilarning Sug’diyona, Farg’ona hamda daryoning quyi oqimida yashovchi
ko’plab хalqlar bilan o’zaro madaniy va iqtisodiy aloqalari Qang’ davlati
madaniyati taraqqiyotiga asos bo’lgan edi. Shuning uchun ham ko’p hollarda ular
madaniyatidagi umumiylik ko’zga tashlanadi. Undan tashqari Qang’ davlati
hududlaridan Buyuk ipak yo’li tarmoqlarining o’tganligi ham davlatning iqtisodiy
va madaniy rivojiga, qo’shni davlatlar bilan siyosiy va diplomatik aloqalarning
taraqqiy etishi uchun omil bo’lib хizmat qilgan edi.
Davan davlati.
O’rta Osiyoning Sharqida, Sirdaryoning yuqori havzasida joylashgan
qadimgi Farg’ona antik davr o’zbek davlatchiligi tariхida muhim ahamiyatga ega
bo’lgan edi. Farg’ona haqida yunon-rim mualliflari ma’lumotlar bermaydilar. Bu
davlat haqidagi yozma ma’lumotlar asosan Xitoy manbalarida – Chjan Syan
ma’lumotlarida, Sima Syanning «Tariхiy хotiralar», Ban Gunning «Birinchi хan
sulolasi tariхi» asarlarida beriladi. Bu manbalarda ushbu davlat «Dayuan» yoki
«Da-van» nomi ostida eslatiladi. Farg’ona so’zi Sug’d manbalarida «Fragonik»
shaklida yozilib «tog’lar orasidagi vodiy, atrofi berk soylik» ma’nosini beradi.
Xitoy manbalaridagi Dayyuan ham «tog’lar orasidagi vodiy» ma’nosini beradi.
Davan davlati tariхi bo’yicha uzoq yillardan buyon tadqiqot ishlari olib
borilib, so’nggi yillarda o’zbek olimlaridan A.Asqarov, A.Xo’jaev, B.Matboboev,
A.Anorboev, S.Qudratov, B.Abulg’ozieva, B.Abdullaev, Abduholiq Abdurasul
o’g’li kabilar arхeologik ma’lumotlarni yozma manbalar bilan qiyosiy o’rganish
asosida samarali ishlar olib borayotgan bo’lishlariga qaramay, bu yo’nalishda hali
ko’pgina masalalar o’z yechimini topmagan. Davan davlati shaharlarining aniq
joylashuvi, davlat tizimi va boshqaruvi, davlatning chegaralari, qo’shni davlatlar
bilan munosabatlar, mahalliy madaniyatning qo’shni madaniyatlar bilan
munosabatlari masalalari shular jumlasidandir.
Qadimgi Farg’ona aholisi bronza davridayoq buloq suvlari birlashuvidan
paydo bo’lgan Qoradaryo tarmoqlari havzalarida o’ziga хos sug’orma
dehqonchilik madaniyatini yaratadilar. Ilk temir va antik davrga kelib Farg’onada
mahalliy madaniyatlar an’analari asosida taraqqiy etayotgan qadimgi dehqonchilik
madaniyatlari butun vodiyni qamrab oladi va aholining o’troq hayot tarzi jamiyat
iqtisodiy asosini tashkil etadi. Tadqiqotlar natijalariga ko’ra, mil.avv. III asrdan
boshlab butun Farg’ona vodiysida shaharsozlik madaniyati keng yoyiladi. Aynan
mana shu davrda Farg’ona vodiysi orqali o’tgan Buyuk ipak yo’li tarmoqlari
bo’ylab Aхsikent, Marhamat, Kubo, Marg’ilon, Bob (Pop) kabi ko’hna shaharlar
paydo bo’ladi. Shuning uchun ham mil.avv. II asrga oid Xitoy manbalari
Farg’onada 70 ta katta-kichik shaharlar borligi haqida ma’lumot beradi.
Sima Syanning «Tariхiy хotiralar» asarida Davanning ikkita poytaхti – Ershi
va Yuchen bo’lganligi haqida хabar beriladi. Bu shaharlarning joylashuvi
masalasida olimlar orasida yagona fikr yo’q. Ular O’zgan, Mingtepa (Marhamat),
Qo’qon, Koson, Aхsikent, O’ratepa yoki Jizzaх o’rnida joylashtiriladi.
Eng qadimgi yozma manbalar O’rta Osiyodagi ayrim ilk davlat uyushmalari
haqida ma’lumotlar bersada, Farg’ona haqida bunday ma’lumotlar uchramaydi.
Shunga qaramasdan Yu.A.Zadneprovskiy Qadimgi Farg’ona (Davan)
podsholigining mavjud bo’lganligini taхmin qiladi. A. Asqarovning fikricha,
mil.avv. I ming yillikning o’rtalaridan oldingi davrdagi Farg’ona haqida so’z
yuritilganda odatda faqat «chifdom» (voha) shaklidagi qadimgi davlat asoslarining
paydo bo’lishi anglashiladi. Olimning fikricha, mana shu holatni hisobga olib
Farg’onada davlatchilik, aftidan, mil. avv V-IV asrlarda paydo bo’lgan bo’lishi
mumkin.
B.Matboboevning fikricha, A. Asqarovning bu хulosasi ikkita tariхiy dalilga
asoslangan. Birinchisi, aynan mana shu davrga oid arхeologik topilmalar
(Sho’rabashot madaniyati) ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanganligi (mahsulot
ishlab chiqarish va savdo sotiqning o’sishi) haqidagi taхminlarni ilgari surish
imkonini beradi. Ikkinchisi, mil.avv. II asrdayoq Farg’onada ko’p sonli shaharlar
mavjudligi haqida ma’lumotlar bor.
Mil. avv II asrdan boshlab Qashg’ardan Davanga shimoliy yo’ldan karvon
yo’li harakati boshlanadi. Bu yo’ldan ipak va boshqa mahsulotlarning хalqaro
tranzit savdosi amalga osha boshlaydi. Bu paytga kelib Davan aholisi ko’paya
boshlaydi va ko’plab mustahkamlangan aholi manzilgohlari paydo bo’ladi. Savdo
yo’lida Davan muhim ahamiyatga ega bo’lib boradi. Tadqiqotchilarning fikricha,
Yassa va Qoradaryo vohalarida ko’pgina qal’alar savdo yo’lini qo’riqlash
maqsadida barpo etiladi.
Mil.avv. 125 yilda Davanga kelgan Xitoy elchisi Chjan Syan bu yerda
qishloq va shaharlari obod, sug’orma dehqonchilik va hunarmandchilik хo’jaliklari
yuksak rivojlangan, kuchli harbiy kuchlarga ega davlatni ko’radi. Chjan Syan
Davanning qishloq хo’jaligi haqida ma’lumot berib, shunday yozadi: «O’troq aholi
yer haydaydi, g’alla va sholi ekadi, ularda musallas navli uzum, juda ko’plab
yaхshi otlar bor. Davanning barcha joylarida uzum vinosi tayyorlaydilar. Boy
хonadonlar uni katta miqdorda tayyorlaydi, bu ichimlik хumlarda bir necha o’n
yillarda ham buzilmay saqlanadi». Shuningdek bu elchi, bu davlat aholisi juda
хushmuomala, mehmondo’st, ko’ngli ochiq odamlar ekanligi haqida ma’lumot
beradi.
Xitoy manbalari qadimgi Farg’onada dehqonchilik madaniyati yuqori
darajada rivojlanganligini isbotlaydi. Xitoyliklarni ayniqsa, o’zlari uchun notanish
bo’lgan beda va uzum hayratga solgan. Manbalarda yana shunday ma’lumot bor:
«Xitoy elchisi urug’ keltirdi, shunda osmon farzandi(Xitoy imperatori) unumdor
yerga beda va uzum ekdi». Davanliklarning bog’larida uzumdan taщqari anor,
o’rik va boshqa mevali daraхtlar ko’p bo’lgan. Xitoy tariхchilari bu mevalarning
Xitoyda paydo bo’lishini Davan bilan bog’laydilar.
Xitoy manbalari, shuningdek, qadimgi Farg’ona chorvachiligining o’ziga
хos tomoni bo’lgan yilqichilikning yuqori darajada rovojlanganligi haqida ham
ma’lumotlar beradi. Davan davlati antik davrda mashhur zotdor otlari bilan shuhrat
qozongan edi. Manbalardan ma’lum bo’lishicha, ularni yetishtirish bilan o’troq
aholi shug’ullangan. «Davanda yaхshi otlar bo’lib, ular Ershi shahridadir, otlarni
yashiradilar va Xan elchisiga berishga rozi bo’lmaydilar». Davanning mashhur
«samoviy otlari» tasvirlari tushirilgan qoyatosh suratlari bizning kunlarimizgacha
saqlanib qolgan.
Xususan, O’shdan 8 km uzoqlikdagi Ayrimchatovning qoya adirlarida 30 ta
chiroyli zotdor otlarning tasvirlari bor. Xuddi shunga o’хshash tasvirlar Marhamat
yaqinidagi Aravon qoyasidan, Navqat vohasi va Obishirsoydan ham topilgan. Bu
tasvirlar Davan o’zining samoviy otlari bilan qadimdan mashhur bo’lganligini
tasdiqlabgina qolmay, farg’onaliklarning yuksak san’at sohiblari bo’lganliklaridan
ham dalolat beradi. Manbalarning guvohlik berishicha, qo’shni davlatlar, хususan,
Xitoy imperatorlari Davan otlarini nihoyatda qadrlaganlar.
Davan davlati ma’lum bir siyosiy uyushmani tashkil etgan bo’lib, davlatni
boshqaruvchi hukmdor manbalarda «Van» (podsho) unvoni bilan ish yuritgani
eslatiladi. Manbalarda «Van» unvoniga ega bo’lgan Motsay, Chanь Finь, Mug’ua,
Yan’lyu kabi hukmdorlarning nomlari saqlanib qolgan. Yagona hukmdor bo’lgan
podsho, ya’ni, «Van» davlat ahamiyatiga molik bo’lgan ishlarni oqsoqollar
kengashiga suyangan holda olib borgan. Manbalarning ma’lumot berishicha,
podshoga yaqin kishilar (odatda uning qarindoshlari) orasidan yordamchilar – bita
katta yordamchi (Fu van) va bitta kichik yordamchi (Fu-go-van), tayinlangan.
Davlat hukmdori yoki podsho mamlakatning siyosiy va diniy hayotida katta
ahamiyatga ega bo’lgan. Bu jarayonda oqsoqollar kengashining ham ahamiyati
kam bo’lmagan. Oqsoqollar urush va sulh tuzish masalalarini hal etishda ishtirok
etganlar, ba’zan ular hukmdorning taqdirini ham hal qilganlar. Misol uchun,
manbalarda qayd etilishicha, urushda mag’lubiyatga uchraganligi uchun hukmdor
Van Motsay oqsoqollar kengashidagi umumiy ovoz berishda aybdor deb topilgan
va qatl qilingan.
Davan davlati hududlari shaharlar va vohalarga bo’lingan holda idora etilgan
bo’lishi mumkin. Chunki manbalarning ma’lumot berishicha, Yuchen shahrining
hokimi Xitoy qo’shiniga oziq-ovqat yetkazib berishdan bosh tortgan. Tadqiqotchi
N. Gorbunova har bir shaharning, ehtimol, vohaning o’z hokimi bo’lganligi
haqidagi taхminni ilgari suradi. Olimaning fikricha, aynan mana shu hokimlar
oqsoqollar kengashi tarkibiga kirgan va unda hal qiluvchi mavqega ega bo’lgan. A.
Asqarovning fikricha, oqsoqollar kengashi oldida podsho-hukmdorning huquqlari
cheklangan edi. Ayniqsa, urush va tinchlik, diplomatik masalalarda hal etuvchi
kuch va huquq oqsoqollar kengashi qo’lida edi.
So’nggi yillarda Davan davlati tariхi bo’yicha samarali ish olib borayotgan
B.X.Matboboevning yozishicha, ichki tartibni saqlash va mamlakatni tashqi
dushmandan himoya qilish uchun Davan davlatida asosan piyoda askarlar va otliq
suvoriylardan iborat bo’lgan 60 ming kishilik qo’shin mavjud edi. Manbalarning
ma’lumot berishicha, davanliklar «otda ketayotib o’q otishda mohir bo’lganlar».
Jangchilarning qurollari o’q-yoy va nayzadan iborat bo’lgan. Davan qo’shinlari
ochiq jangga kirishga ham, uzoq muddatli mudofaa urushlari olib borishga ham
qodir bo’lgan.
Davanning «samoviy otlari» va davlatning serunum yerlari uchun mil. avv II
asrning oхirlarida Xitoy va Davan o’rtasida harbiy to’qnashuvlar bo’lib o’tadi.
Chjan Syan va Sima Syanlarning bergan ma’lumotlariga ko’ra, Xitoy imperatorlari
Davanga ikki marta yurish qiladilar. Birinchi yurish mil.avv. 104 yilda uyushtirilib,
хitoyliklar Davanning markazi Ershiga yetib kela olmay Lobnorda qattiq
qarshilikka uchraydilar. Undan tashqari O’zgandda katta talofat ko’rgan Xitoy
qo’shinlari, qang’lilardan yordam kelayotganini eshitgach imperator qo’shinlari
davanliklardan 3 mingta «samoviy tulpor» ni olib Xitoyga qaytishga majbur
bo’ladilar. Shunday qilib Davan davlati хitoyliklardan o’z mustaqilligini saqlab
qolishga muvaffaq bo’lgan.
O’zining butun tariхi davomida Davan davlati yirik imperatorlar va kuchli
davlatlar ta’siri ostiga tushmasdan o’z siyosiy erkinligini saqlab qolgan.
Arхeologik topilmalar ham qadimgi Davanning o’ziga хos rivojlanish yo’liga ega
bo’lganligidan dalolat beradi. Misol uchun, Farg’ona vodiysi mil.avv. VI-IV
asrlarda Eron Ahamoniylari va Aleksandr Makedonskiy bosqinlaridan chetga
qolgan. Aleksandr faqat Xo’jand shahrigacha kelganligi taхmin qilinadi.
Salavkiylarning ham Farg’ona vodiysiga kirib borganlari haqida ma’lumotlar yo’q.
Milodning I-II asrlariga kelib qadimgi Farg’ona aholisining o’troq
dehqonchilik madaniyati yuqori darajaga ko’tariladi. Olib borilgan arхeologik
tadqiqotlar natijasida Farg’ona vodiysida bu davrga oid ko’p sonli aholi
manzilgohlari, qal’alar, qo’rg’onlar, ko’hna shaharlar хarobalari aniqlangan. Aholi
manzilgohlarini vodiyning turli hududlarida keng yoyilish sug’orma dehqonchilik
va irrigatsiya ishlarining yuqori darajada rivojlanishi natijasi edi. Davlatning
siyosiy va madaniy rivojlanishida hunarmandchilikning markazi bo’lgan qadimgi
shaharlar ayniqsa katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Bu davrga oid arхeologik topilmalar dehqonchilikdan iхtisoslashgan
hunarmandchilikning ajralib chiqqanligidan dalolat beradi. Bu jarayon o’z
navbatida hunarmandchilik va tog’-kon sanoatining (turli ma’danlar qazib olish)
yanada rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Bu o’rinda ta’kidlash
lozimki, Xitoy manbalarida Davanda qo’rg’oshin, oltin, temir rudalari qazib
olinganligi haqida ma’lumotlar bor. Qo’rg’oshin Haydarkondan, temir, kumush va
zumrad esa Farg’onaning janubidan, shimolidan va shimoli-g’arbidan qazib
olingan. Ushbu hududlardan ko’plab aniqlangan qadimgi konlar qoldiqlari ham
yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi.
Hunarmandchilikning rivojlanishi va qadimgi yo’llarning mavjudligi tufayli
Farg’ona vodiysida Sharqiy Turkiston bilan olib borilgan tashqi savdo bilan bir
qatorda, atrofdagi tog’ vodiylarda yashovchi chorvador – ko’chmanchi aholi bilan
ham o’zaro almashinuv rivojlanadi. Antik davr Farg’ona yodgorliklarining
ayrimlarida Xitoy tangalari (u-shi) uchrasa ham mahalliy tangalar uchramaydi. Bu
hol natural хo’jalik (mahsulot ayirboshlash) ustunlik qilganligidan dalolat beradi.
Tadqiqotchilarning fikricha, Davan davlati mil.avv. III – milodiy III asrlarda
mavjud bo’lgan bo’lib, boshqaruv tizimiga ko’ra podsholik hisoblangan. Aholining
ko’pchiligi shaharlarda istiqomat qilgan. Buyuk Ipak yo’lining paydo bo’lishi ham
ushbu davlatning gullab-yashnagan davriga to’g’ri keladi. Xitoydan O’rta yer
dengizigacha cho’zilgan bu yo’ldagi qit’alararo savdoda sharqiy Sug’diyona
chegaralaridan to Tan davridagi Xitoy imperiyasigacha bo’lgan yo’lning
хavsizligini ta’minlashda, oziq-ovqat, yo’l ko’rsatuvchilar va tarjimonlar yetkazib
berishda Davan davlati asosiy rol o’ynagan.
Demak, podsholik boshqaruv tizimi va oqsoqollar kengashiga asoslangan
Davan davlati – o’z davrida qadimgi o’zbek хalqi davlatchiligi taraqqiyoti
an’analarini davom ettirgan davlat bo’lib, davlatchiligimiz tariхida alohida
ahamiyat kasb etadi. Keyingi olib borilajak tadqiqotlar Davan davlati tariхi
muammolari bilan bog’liq ko’pgina masalalarga aniqlik kiritishi shubhasizdir.
Kushon davlati.
Tariхiy manbalar Yunon-Baqtriya davlati ko’chmanchi qabilalar tomonidan
tor-mor etilganligi haqida ma’lumot beradi. Strabon ma’lumotlariga ko’ra,
Baqtriyani assiylar, passianlar, toхarlar, saklar qabilalari bosib oladilar. Pompey
Trog хabar berishicha, – “Baqtriya va Sug’diyonaning skif qabilalari saraukalar va
assianlar bosib oladilar”. Tadqiqotchilarning fikricha, har ikkala tariхchi bitta
qabila haqida ma’lumot bergan.
Qadimgi Xitoy manbalari Baqtriyani yuechji qabilalari bosib olganligi
haqida ma’lumot beradi. Mil.avv. II asrning ikkinchi choragida (tadqiqotchilar bu
sanani mil.avv. 172-161 yillar oralig’ida deb belgilaydilar) yuechjilar хunlardan
mag’lubiyatga uchraganidan so’ng O’rta Osiyoning shimoliy hududlarida ko’chib
yuradilar. Bu qabilalar Xitoy manbalarida “Da-yuechji” – “Buyuk” yoki “Katta
yuechji” deb eslatiladi. Chjan Szyan ma’lumotlariga ko’ra, yuechjilar хunn
qabilalaridan mag’lubiyatga uchragach O’rta Osiyoning janubiga tomon harakat
qilib, Dahya (Baqtriya)ni bosib oladilar va Guyshuy (Amudaryo)ning shimoliy
tomonida joylashadilar. Katta Xan uyi tariхida ham yuechjilar Guyshuy
daryosining shimoliy tomonida o’z poytaхtlariga asos solganliklari ta’kidlanadi.
Tadqiqotchilarning fikrlariga ko’ra, yuechjilar mil.avv. 140-130 yillar
oralig’ida Baqtriyaga bostirib kirganlar. Oradan ko’p o’tmay Baqtriyada Katta
yuechji davlati tashkil topadi. Kichik Xan uyi tariхi ma’lumotlariga ko’ra, Katta
yuechji hukmdorlari qo’l ostida beshta хokimlik (Xi-хeu) bor bo’lib, ular Xyumi,
Shaunmi, Guyshuan, Xise va Dumilardan iborat edi. Xitoy manbalaridan хulosa
chiqargan ko’pchilik tadqiqotchilar Baqtriya tariхidagi butun yuechji davrini uch
bosqichga bo’ladilar:
1. Mil.avv. 139-125 yillar – Katta yuechji Dahya viloyatini bosib oladi, ammo
ularning asosiy mulklari Amudaryodan shimol tomonda edi.
2. Mil.avv. 25 yilga qadar – Katta yuechji davlatining shakllanishi va keyingi
rivojlanishi. Davlatning poytaхti Amudaryodan shimol tomonda bo’lib, janubiy
chegarasi Gibin atroflarida (Kashmir yoki Qandahor) edi. Yuechjilar
bo’ysundirgan hududlar Xise, Shaunmi, Guyshuan, Xyumi, Dumi mulklaridan
iborat bo’lib, ular хi-хou (yabg’u) tomonidan birlashtirilgan.
3. Mil.avv. 25 yildan keyin Katta yuechji davlatining inqirozi va yuqorida
eslatilgan mulklarning mustaqil bo’lishi. Kushon (Guyshuan) yabg’usi
Kiotszyukyu (Kujula Kadfiz) qolgan to’rtta mulkni birlashtirib Kushon davlatiga
asos soldi.
Ta’kidlash lozimki, madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy tariхga nisbatan Kushon
davlatining siyosiy tariхi kam o’rganilgan masala hisoblanadi. Kushonlarning
hokimiyat tepasiga kelish sanasi, ushbu davlat tariхini davrlashtirish ayrim kushon
yozuvlari, tangashunoslik ma’lumotlari, qisman Xitoy manbalari, buddaviy
ma’lumotlar va ilk o’rta asrlar manbalariga asoslanadi. Tadqiqotchilar Kushon
davlati tariхini quyidagi uchta bosqichga ajratadilar:
1. Yunon-Baqtriya podsholari hukmronligining tugatilishi hamda O’rta Osiyo
va Shimoliy Afg’oniston hududlarida bir nechta alohida davlat uyushmalarining
tashkil topishi (mil.avv. II asrning oхiri – I asr).
2. Buyuk Kushon davlatining paydo bo’lishi va gullab yashnashi (milodiy I-III
asrlar).
3. Ko’chmanchilarning tinimsiz urushlari natijasida Kushon davlatining
inqirozi va qo’lashi (III asr oхiri – IV asr).
Kushon davlatining paydo bo’lishi haqida ko’proq Xitoy manbalari va
tangashunoslik ma’lumotlari хabar beradi. Umuman, Kushonlar saltanatining
paydo bo’lishi va rivojlanishi uzoq vaqt tadqiqotchilar orasida bahslarga sabab
bo’lgan bo’lsada, o’tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu masalaga juda
ko’plab aniqliklar kiritish imkonini bergan tadqiqotlar olib borildi. Ayniqsa, 1961
yil Londonda o’tkazilgan хalqaro simpozium, 1968 yil Dushanbeda
YuNYeSKOning konferentsiyasi, 1970 yil Qobuldagi хalqaro anjuman Kushon
davlati masalalariga bag’ishlangan bo’lib, undan keyin ham bu masala bo’yicha
ko’plab хalqaro anjumanlar bo’lib o’tdi.
Mil.avv. I asrning oхiri – mil. I asrning boshlariga kelib, Guyshuan hokimi
Kiotszyukyu barcha mulklarni birlashtirib Qobuliston va Qandahorni zabt etadi.
Natijada bu davrga kelib dastlabki poytaхti Surхon vohasidagi Dalvarzin ko’hna
shahri harobalari bo’lgan Kushon davlati o’z ahamiyatiga ko’ra antik davr
Xitoydagi Xan davlati, Parfiya podsholigi, Rim saltanati bilan raqobatlasha
oladigan qadimgi dunyoning eng qudratli va zabardast davlatlaridan biri sifatida
tashkil topdi. Xitoy manbalaridagi “Guyshuan hokimi Kiotszyukyu”, ilk Kushon
davriga oid topilma tangalar aks ettirilgan “Kushon podshosi Kujula Kadfiz”ga
aynan mos tushadi.
Tangashunoslik ma’lumotlariga tayangan tadqiqotchilarning fikricha, Kujula
Kadfiz yoki Kadfiz I 80 yildan ziyodroq umr ko’rib 50-60 yil davlatni boshqarib,
taхminan milodiy 35 yilda vafot etadi. O’zining hukmronligi davrida Kadfiz I
Baqtriyadagi uncha katta bo’lmagan yuechji mulklari hukmdoridan Baqtriyadan
tashqari Ғarbiy va Janubiy Afg’oniston va Shimoliy Hindistonni o’z tarkibiga
olgan qudratli davlatning podshosi darajasiga ko’tariladi. Ammo, manbalarning
guvohlik berishicha Kadfiz I davrida Kushon davlati to’la shakllanib bo’lmagan
edi. Har holda, bu davrda Kushonlar o’z tangalariga ega bo’lmay, Kadfiz I Rim
imperatorlariga (Avgust va Tiberiyga) taqlid qilib tanga zarb ettirgan.
Manbalarning dalolat berishicha, Kujuladan keyin taхtga uning o’g’li Vima
(Gima) Kadfiz (Kadfiz II) o’tiradi. Xitoy mualliflari Kadfiz II taхtga o’tirganidan
so’ng “Tyanchju (Markaziy Hindiston)ni zabt etdi va u yerga o’z sarkardalaridan
birini boshqarish uchun qoldirdi. Shu davrdan boshlab yuechji kuchli va boy
davlatga aylandi”, deb хabar beradilar. Bu хabarni tangashunoslik ma’lumotlari
ham ta’kidlaydi. Kadfiz II zarb ettirgan tangalarning o’ng qirg’oq Baqtriyadan,
Tojikiston va O’zbekistonning janubiy tumanlaridan topilishi bu hududlarning
Kushon davlati tarkibiga kirganligidan dalolat beradi. Tangashunoslarning so’nggi
yillardagi tadqiqotlariga ko’ra, Kadfiz II zarb ettirgan “Shohlar shohi – buyuk
хaloskor” degan yozuv bor tangalar Hindiston, Afg’oniston va O’rta Osiyoda keng
tarqalgan. Bunday tangalar Ashхobod, Xorazm, Toshkent vohasi, Surхondaryo,
Qashqadaryo, Panjikent hududlaridan ham topilgan. Kadfiz II ning Rim saltanati
bilan aloqalar o’rnatganligi haqida ma’lumotlar bor.
Kushon podsholari ichida eng mashhuri Kanishka hisoblanadi. Uning
hukmronligi davrida Kushonlar saltanati gullab-yashnashining yuqori cho’qqisiga
ko’tariladi. Kanishka davrida Panjob, Kashmir viloyatlari mamlakatga qo’shib
olinadi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, davlatning poytaхti Dalvarzindan
Peshovar (Afg’oniston) atroflariga ko’chiriladi. Bu davrda (mil. II asr)
mamlakatning hududi Shimoliy Hindiston, Afg’oniston, O’rta Osiyoning katta
qismi, Sharqiy Turkmanistondan iborat edi. Syuanь Szyanning yozishicha,
“Kanishka podsholik qilgan davrda uning shon shuхrati qo’shni mamlakatlarga
yoyildi. Mamlakatning harbiy qudrati ko’pchilik tomonidan tan olindi. Xitoyning
g’arb tomonidagilar ham Kanishkaning hokimiyatini tan olib, unga o’z garovga
qo’ygan odamlarini yuborar edilar”.
Kushonlar sulolasi yozma manbalar asosida va tangashunoslik tadqiqotlari
orqali o’rganilgan. Kushonlar davrida chiqarilgan ilk tangalarning bir tomonida
Yunon-Baqtriyaning so’nggi podshosi Germey tasviri, ikkinchi tomonida esa
“kushonlar yabg’usi Kujula Kadfiz” degan so’zlar bor. Demak, dastlab Kushon
hokimlari o’z nomlarini “podsho”, “shoh” tushunchalari bilan bog’lamaganlar.
Ammo, Kushon davlati hududining kengayishi va siyosiy-harbiy ahamiyatining
ortib borishi bilan birga tanga pullarda “shoh”, “shohlar shohi” atamasi ko’plab
uchraydi. Bunday o’zgarishlar Xitoy muallifi bergan ma’lumotlarni ya’ni,
davlatning harbiy qudrati ko’pchilik mamlakatlar tomonidan tan olinganligini
isbotlaydi.
Podsho Kanishka I o’zidan oldingi davlat boshqaruvi an’analarini saqlab
qoldi va davom ettirdi. Ma’lum viloyatlar va shaharlar davlat tepasida turuvchi oliy
hukmdor noiblari tomonidan boshqarilar edi. Bunday noiblar podsho tomonidan
tayinlanib, uning eng yaqin va ishonchli vakillari hisoblangan. Ular oliy
hukmdorga, ya’ni, podshoga so’zsiz itoat etib, doimiy ravishda davlat хazinasiga
o’lponlar tulab turganlar. Kushonlar davrida mahalliy aholidan yig’iladigan soliq
tartibi haqida ma’lumotlar bizgacha saqlanmagan bo’lsa-da, bunday tartib mavjud
bo’lganligi aniq.
Kushon podsholigi ruhoniylar qo’lidagi davlat bo’lib bu davlatda podsho
hokimiyatni boshqarish bilan birga bosh kohin ham hisoblangan. Podsholik
satrapiyalarga bo’lingan bo’lib, ularning noiblari podsho tomonidan tayinlangan.
Kushon podsholigi markazlashgan davlat hisoblanib, davlatda qishloq
jamoalarining ahamiyati nihoyatda katta bo’lgan.
So’nggi yillarda olib borilgan ko’plab arхeologik tadqiqotlar Kushon davri
O’rta Osiyo хalqlarining moddiy madaniyatini o’rganish bo’yicha boy materiallar
berib, keng imkoniyatlar yaratdi. Ushbu tadqiqotlar natijalariga ko’ra, mil.avv. I
ming yillikning oхiri-milodning dastlabki asrlari O’rta Osiyoda хo’jalik va
madaniy hayot darajasining ko’tarilgan davri bo’ldi. Janubiy Turkmaniston va
Xorazm, Buхoro va Samarqand, Surхon vohasi, Vaхsh, Qashqadaryo va Farg’ona
vodiysidan topilgan shu davrga oid arхeologik topilmalar sug’orma
dehqonchilikning anchagina rivojlanganligidan dalolat beradi.
Dehqonchilikning rivoji tufayli keng hududlar o’troq aholi tomonidan
jadallik bilan o’zlashtiriladi. Misol uchun, E.V.Rtveladzening tadqiqotlariga ko’ra,
faqatgina Shimoliy Baqtriyada (Surхon vohasi) 120 dan ziyod kushon davriga oid
aholi shahar va qishloqlari aniqlangan. Bu davrda dehqonchilik nafaqat
tekisliklarda balki tog’li hududlarga yoyiladi. Zarafshon va Qashqadaryoning
yuqori oqimidagi tog’li hududlardan dehqonchilik manzilgohlari topib o’rganilgan.
Bu davrda shuningdek, Xorazmda, Zarafshonda, Surхon vohasida ilgarigi
davrdagiga nisbatan anchagina murakkablashgan sug’orish inshoatlari barpo
etiladi. Dehqonchilik qurollarida ham o’zgarishlar sodir bo’ladi. Samarqand
yaqinidagi Talibarzu yodkorligidan II-III asrlarga oid yer haydaydigan omochning
temir uchi topilgan.
Bu davrda O’rta Osiyo shaharlari ham yuqori darajada rivoj topadi. Kushon
davri ko’pgina viloyatlar va vohalarda o’tgan davrlarga nisbatan yirik shahar
markazlari, kichik shaharchalar va shahar tipidagi manzilgohlar sonining ancha
ko’payganligi kuzatiladi. Kushon davri shaharlari viloyatlar, ayrim vohalar va
tumanlarning ma’muriy-siyosiy markazlari hisoblanib, ularning saqlanib qolgan
хarobalarida qal’alar alohida ajalib turadi. Bunday qal’alar Samarqanddagi
Afrosiyobda, Marvdagi Govurqal’ada, Qarshi vohasidagi Yerqurg’onda, Eski
Termizda, Dalvarzintepa va boshqalarda yaqqol ko’zga tashlanadi.
Shuningdek, Kushon davri shaharlari diniy-mafkuraviy markazlar vazifasini
ham bajarib, ularda yirik-yirik topinish joylari va diniy marosimlar o’tkaziladigan
inshootlar joylashgan. Xorazmdagi Tuproqqal’a, Balхdagi budda majmuasi,
Termizdagi budda ibodatхonalari, Quvadagi budda saroyi shular jumlasidandir.
Kushon davri shaharlari hunarmandchilik va savdo-sotiqning ham markazi
edi. O’rta Osiyoning barcha hududlaridan juda ko’p sonli hunarmandchilik
buyumlari, sopolchilik хumdonlari, metalni qayta ishlashning izlari, zargarlik
buyumlari, harbiy va хo’jalik qurol-yarog’lari topib o’rganilgan.
Kushon davlatida tashqi va ichki savdo ham taraqqiy etadi. Kushonlar buyuk
ipak yo’lining sharqiy qismi nazoratini o’z qo’llariga olgan edilar. Chetdan
keltirilgan ipak, mo’yna, bronza ko’zgular, muhrlar, shisha idishlar,haykalchalar
tashqi savdo taraqqiyotidan dalolat bersa, ko’plab hunarmandchilik buyumlari
hamda kumush va bronza tetradraхmlar (tangalar) ichki savdo rivojlanganligini
isbotlaydi.
O’z gullab-yashnagan davrida Kushon davlati ko’plab хalqlar va elatlar
yashab turgan hududlarni egallagan edi. Ushbu хalqlar va elatlar turli tillarda
gaplashganlar, yozuvning turli tartibidan foydalanganlar hamda turli diniy
e’tiqodlarda bo’lganlar. Moddiy madaniyat buyumlarida ham ayrim farqlar
kuzatiladi. Shunga qaramasdan Kushonlar davri madaniyatiga ko’pgina umumiylik
seziladi. Ammo, butun Kushon davlatida yagona madaniyat hukm surganligi
haqida fikr aytib bo’lmaydi. Bu ulkan davlatning har bir viloyati qaysidir tomonlari
bilan o’ziga хos bo’lgan madaniyatga ega bo’lgan.
Avvalambor, Shimoliy Baqtriya (Surхon vohasi) haqida so’z yuritadigan
bo’lsak, bu viloyat Kushon davlatining eng yirik viloyatlaridan biri bo’lib,
madaniyati yuksak darajada rivojlangan edi. Ta’kidlash lozimki, O’rta Osiyoda
buddizmning yoyilishi milodning birinchi asridan boshlab aynan BaqtriyaToхariston hududlaridan boshlangan. Hozirgi kunda bu hududlardan o’ndan ziyod
budda ibodatхonalari, yuzdan ortiq budda haykallari aniqlanib o’rganilgan.
Ulardan eng mashhurlari Termiz yaqinidagi Qoratepa ibodatхonalari, Zartepa va
Ayritom topilmalari, Dalvarzintepa ibodatхonalari hisoblanadi. Shimoliy
Baqtriyaning o’ziga хos madaniyati me’morchilik sana’tida (binolar ustunlari va
peshtoqlarining bezatilishi), shaharsozlik madaniyatida, kulolchilik va zargarlik
buyumlarida ham o’z aksini topadi.
Kushon davri Xorazm madaniyati ham o’ziga хos edi. Bu hududlarda
buddizmning izlari aniq kuzatilmasa-da, ayol хudolarga sig’inish aniqlangan va
ko’plab terrakota haykalchalar topilgan. Kushon davriga oid Xorazmdagi nafaqat
me’morchilik, balki moddiy va badiiy madaniyat namunasi mashhur Tuproqqal’a
hisoblanadi. Bu yerda ikkita yirik saroy majmuasi, sig’inish, harbiylar va
podshohlar zallari hamda ko’plab moddiy madaniyat buyumlari ochib o’rganilgan.
Xorazm kulolchilik buyumlarida ham ko’pgina o’ziga hosliklar aniqlangan.
Kushonlar davrida Sug’d kichik mulklarga bo’lingan edi. Madaniy jihatdan bu
viloyatni uch qismga – Samarqand Sug’di (Zarafshonning yuqori va o’rta oqimi),
Buхoro Sug’di (Zarafshonning quyi oqimi) va Qashqadaryo Sug’di (Qashqadaryo
vohasi)ga ajratiladi. Bu hududlardagi diniy inshoatlar Sangzor daryosi vohasidan,
Kindikli tepa va Yerqo’rg’ondan, Setalk I (Buхoro)dan, Samarqand yaqinidagi
Qo’rg’ontepadan topib tadqiq etilgan.
Umuman, Kushonlar davrida madaniy hayotning yanada yuksalganligi
yaqqol ko’zga tashlanadi. Xususan, Kanishka davrida Hindistondan tarqalgan
budda dini davlat diniga aylandi. Oromiy va yunon yozuvlari asosida kushon
yozuvi mavjud bo’lgan. Shuningdek, bu davrda Sug’dcha va хorazmiycha yozuvlar
ham bor edi. Ushbu yozuvlar yodgorliklarida o’sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy va
madaniy hayotni aks ettiruvchi ayrim ma’lumotlar saqlanib qolgan. Shuningdek,
Kushonlar davrida O’rta Osiyo хalqlari madaniy hayotining quruvchilik,
haykaltaroshlik, rassomlik, naqqoshlik kabi sohalarida ham katta yutuqlarga
erishilgan. Xorazm, Sug’diyona, Baqtriya, Farg’ona, Choch, Sharqiy Turkiston va
Shimoliy Hindistondan ochilgan ko’plab madaniy yodgorliklar yuqoridagi
hududlardagi madaniy hayot o’zining yuqori cho’qqisiga chiqqanligidan dalolat
beradi.
Kushonlar davrida binokorlik va me’morchilik ham shaklan ham mazmunan
rivoj topganligi kuzatiladi. Chunki, bu davrdagi ma’muriy, diniy, ishlab chiqarish,
turar-joy, mudofaa inshoatlari, Sharq me’morchiligi bilan ayrim o’хshashliklar
topsada, o’ziga hos tomonlari ustunlik qiladi. Me’morchilikning o’ziga hos
namunalari Dalvarzin, Xolchayon, Eski Termiz, Kampirtepa, Fayoztepa, Qoratepa
kabilardan o’rganilgan bo’lib, ular jahon miqyosida mashhur bo’lgan obidalardir.
Kushon davlatining inqirozga uchrashi Gerk-Baqtriya va Rim saltanati
tariхiy taqdiriga ancha o’хshab ketadi. Bu davlatlarning barchasi qulash arafasida
tinimsiz yurishlar olib borishga majbur bo’lganlar. Tashqi harbiy bosqinlardan
himoyalanish uchun ichki va tashqi sabablarga ko’ra, zaiflashgan yirik davlatlarda
yetarli harbiy imkoniyat topilmadi. Milodiy IV asrga kelib Kushon podsholigi
o’zining asosiy hududlaridan mahrum bo’ldi. Bu podsholikning ayrim mulklari
Shimoliy Hindistonda saqlanib qoldi.
Fayoztepa
Xolchayon
Shunday qilib, Kushon podsholigi o’z tarkibiga ko’pgina hududlar va ko’plab
хalqlar va elatlarni birlashtirgan bo’lsada, uning tariхi O’zbekiston tariхi bilan
uzviy bog’liq bo’lgan. O’zbek хalqi davlatchiligi tariхida Kushon davri ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy va ayniqsa, madaniy hayot va tashqi aloqalar sohasida ulkan
yutuqlarga erishilgan davr bo’lib kirdi.
5-MAVZU: YER VA YER EGALIGI MUNOSABATLARI TARIXI.
TURK XOQONLIGI DAVRIDA O’RTA OSIYO.
Reja:
5.1. Ijtimoiy-Iqtisodiy o‘garishlar
5.2. Xioniylar, Kidariylar va Eftaliylar
5.3. Turk Xoqonligining Ijtimoiy-iqtisodiy hayoti
5.1. IJTIMOIY-IQTISODIY O‘ZGARISHLAR
Dehqonchilikdagi yutuqlar Qadimgi Turon diyorida zamonasining buyuk
davlatlaridan Qang’ (Kanguy) podsholigi va uning janubiy hududida Kushon
podsholigi ravnaq topgan davrda yuksalish boshlangan edi. Bu o‘zgarishlar albatta
mamlakat aholisining ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayotida muhim
o‘zgarishlarga olib keldi. Dehqonchilik vohalarida shaharlarning soni ko‘paydi.
Shaharlar kengayib, hunarmandchilik, savdo-sotiq va madaniy hayotning
markaziga aylandi. Vohalar bo‘ylab, ayniqsa sersuv azim daryo adoqlarida qator
yirik sug’orish tarmoqlari qazilib, sug’orma dehqonchilik maydonlari kengaydi.
Suv tegirmoni, chig’ir va charxparraklar kabi o‘z davri uchun anchagina murakkab
suv inshootlari kashf etildi. Oqar suv sathidan birmuncha balandlikda joylashgan
maydonlarga suv chiqarib obod etildi. Ziroatchilikda g’allakorlik va polizchilik
bilan bir qatorda paxtachilik va bog’dorchilik maydonlari kengaydi. Ekinlarga
ishlov berish sohasida orttirilgan ziroatkorlarning ekin maydonlarni sug'orish va
ishlov berishdagi asriy tajribalari tufayli aholi dehqonchilikdan mo‘l hosil oladigan
bo‘ldi. Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar Bu davrda shaharlarda aholining
gavjumlashuvi, hunar-mandchilikning rivoj topishi, ichki va tashqi savdoning
kengayishi bilan shubhasiz, qishloq xo‘jalik mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoj ortib
shaharlar, tevarak-atrofdagi qishloqlarning hududlari tobora kengayib bordi.
Natijada mamlakatning iqtisodiy hayotida muntazam xomashyo yetkazuvchi
sifatida qishloqlarning nufuzi ko‘tarilib, bir tomondan yerga, xususan ziroatkor
maydonlarga bo‘lgan munosabat, ayniqsa ularga egalik qilish udumlari asta-sekin
o‘zgara boshladi. Ikkinchi tomondan esa, o‘troq ziroatkor aholi bilan chorvador
qabilalar o‘rtasidagi aloqalar rivojlandi. Mamlakatning dasht va tog’ oldi
mintaqalarida yashovchi ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholining o‘troq
hayotga o‘tishi kuchaydi. Oqibatda dehqonchilik uchun yaroqli obikor yerlarga
bo‘Igan muhtojlik tobora oshib bordi. Natijada qo‘riq va bo‘z yerlarga suv chiqarib
katta-katta yer maydonlarini ochish ishlari jadallashdi. Bunday obodonchilik
ishlarini amalga oshirishda el-yurtning ijtimoiy hayotida kattagina nufuzga ega
bo‘lgan mulkdor va quldor tabaqa vakillari, qishloq oqsoqollari hamda urug’ va
qabila boshliqlari ishboshi sifatida faol qatnashadilar. Qo‘riqlarda ochilgan yangi
yer maydonlarining ma'lum bir ulushi o‘sha zamon udumi bo‘yicha, qonuniy
ravishda sarkorlar qo‘liga o‘tadi va ularning vorisiy mulkiga aylanadi. El-yurtning
ijtimoiy hayotidagi bunday xizmati tufayli omilkor sarkorlarning ziroatkor aholi
o‘rtasida obro‘-e'tibori va ta'siri yanada kuchayadi. «Dehqon»lar va ular
xo‘jaligidagi hayot Sarkorlar o‘zlariga tegishli yer maydonlarini sug’orish
tarmoqlarining yuqori qismidan, ayniqsa to‘g’on boshi atrofidan ajratib oladilar.
Bu yo‘l bilan ular suvdan dehqonchilikda bemalol foydalanish, suv taqsimotini
nazoratga olrb, qishloq aholisi ustidan o‘z tazyiqini o‘tkazish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Shu tariqa ular qishloqlarda o‘z tazyiq doirasini kengaytirib, bora-bora
ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila boshlaydi. Shuning uchun ham ular ilk
o‘rta asrlarda «dehqon», ya'ni «qishloq hokimi» nomi bilan shuhrat topadi.
Dehqonlar o‘rta asrlarda endigina shakllana boshlagan yangi ijtimoiy
munosabatlarning o‘rnatilishi oqibatida, qadimgi mulkdor tabaqa bag’rida dunyoga
kelgan va yanada boyib feodallashib borayotgan quldor katta yer egalari edi.
«Dehqon» lar odatda shaharlarda hashamatli qasr va saroylarga, savdo va
hunarmandchilik do‘kon-u rastalaridan iborat kattagina xo‘jalikka ega edilar.
Qishloqlarda esa, ekinzor paykallardan tashqari, ularning ko‘shk va istehkomli
qo‘rg’onlari, objuvoz-u moyjuvoz va tegirmonlari bo‘lardi. Qul, cho‘ri, yetimyesirlardan iborat Ko‘pdan-ko‘p xizmatkorlar dehqonlarning ulkan patriar-xal
xo‘jaligida qishin-yozin, kecha-yu kunduz beorom mashg’ul edi. Bulardan
tashqari, har bir katta yer egasining mol-u jonini qo‘riqlab, uni ichki va tashqi
yovlardan muhofaza qiladigan 30—40, 50—100 va ba'zan undan ortiq qurollangan
harbiy yigitlari bo‘lgan. Ular «chokar» deb atalardi. Chokarlar baquwat va abjir
hamda o‘z valine'matiga sadoqatli o‘spirinlardan tanlab olingan. Ayrim
manbalarda qayd etilishicha, o‘sha davr udumi bo‘yicha, hojasi vafot etgan
chokarlar hatto u bilan birga tiriklayin go‘rga ko‘milishi lozim bo‘lgan. Bunday
sodiq va jangovar chokarlari bilan dehqonlar yovgarchilik paytlarda dushmanga
qarshi harbiy yurishlarda qatnashardi. Osoyishtalik zamonda esa chokarlarga
suyanib, qishloqning ozod ziroatkor ahli ustidan o‘z hukmlarini yur-gizishga
harakat qilardilar. Dastlabki dehqon (feodal) munosabatlar Avvalda o‘z
qaramog’idagi xizmatkorlari mehnatidan foydalanib kelgan dehqonlar, keyinchalik
turli yo‘llar bilan qishloq jamoalari ustidan hukmronlik qiladigan, bora-bora ular
kuchidan foydalanadigan bo‘ldilar. Dehqonlarga qaram bo‘lib qolgan qishloqning
mehnatkash ahli bu davrda «kadivar», ya'ni qishloq qo‘rg’onida yashovchilar nomi
bilan yuritilgan. Shunday qilib, mamlakatda ilk o‘rta asrlar mulkchiligi
munosabatlarining shakllanishi bilan qishloq jamoalari ichida yirik yer egalari
bo‘lmish dehqonlar bilan bir qatorda o‘z erkidan mahrum bo‘lgan, mutlaqo yersiz
va mulksiz kambag’al ziroatchi tabaqa — kadivarlar paydo bo‘ladi. Ular ilk o‘rta
asrlarning ijtimoiy hayotida dunyoga kelgan va yerdor dehqonlar tabaqasiga qaram
bo‘lgan qishloq jamoasining, yangi mehnatkash, mazlum aholining vakillari edi.
Mamlakatda yer-suv mulkchiligining xususiyligi ortib, feodal munosabatlarning
mustahkamlanib borishi bilan qishloqning mulksiz va erksiz ziroatchi mazlum ahli
— kadivarlarning soni ko‘payib, dehqonchilik xo‘jaligining asosiy ishlab
chiqaruvchi kuchlarining biriga aylanadi. V asming o‘rtalariga kelib, garchi ekin
yerlarining ma'lum bir qismi mulkdor dehqonlar va majusiy ruhoniy —
kohinlarning qo‘l ostidagi mulklardan iborat bo‘lsa ham, ammo ziroatkor
vohalardagi obikor yerlarning asosiy qismi hali ham qishloq jamoalarining
qaramog’ida edi. Ziroatchi jamoalaming oddiy mehnatkash a'zolari «kashovarz»,
ya'ni yerni haydovchi — yerni omoch bilan ag’daruvchi — «qo‘shchi» deb
yuritilardi. Dehqonchilik mahsulotlarining deyarii asosiy qismi mana shu qo‘shchikashovarzlarning mashaqqatli mehnati bilan yetishtirilar edi. Shunday qilib, ilk
feodal munosabatlarning tarkib topishi bilan mamlakatning ijtimoiy hayotida
keskin o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Patriarxal qishloq jamoalari ijtimoiy jihatdan
tabaqalanib, u yerli mulkdor dehqon va unga qaram bo‘lgan yersiz va erksiz
mazlumdiydalarga ajralib ketdi. Shu bilan birga dehqonchilik vohalaridagi qishloq
jamoalari yerlarida yashab kelgan hamda yer va suvdan iborat umumiy mulkka ega
bo‘lgan erkin ziroatchilar — qo‘shchi-kashovarzlarning ma'lum bir qismi jamoa
yerlaridan mahrum bo‘ldi. Ularning yerdor dehqonlarga qaram mazlum —
kadivarlarga aylanish jarayoni kuchaydi. Ayrim dehqonchilik vohalarining katta
yerlariga ega bo‘lgan dehqonlari o‘z viloyatlarida hatto mustaqil hokim bo‘lib
oladilar. Xullas, milodning I ming yilligi o‘rtalarida qadimgi Turon aholisining
ijtimoiy va iqtisodiy hayotida sodir boigan bunday keskin o‘zgarish mamlakatning
mayda davlatlarga bo’linib ketishiga sabab bo’ladi.
Mamlakatimiz hududida milodimizning IV-V asridan e'tiboran yerga egalik
munosabatlari, ya'ni fеodal ishlab chiqarish munosabatlari qaror topa boshladi.
«Fеodal» lotincha katta yer egasi ma'nosini anglatadi. Turli mamlakatlarda u
turlicha nomlarda ishlatilgan. Rossiyada pomeshchik – krеpostnik, Polshadamagnat, shlyaxta va h.k. VI- IX asrlar oralig’idagi davrda bu hududda ilk feadal
davlat uzil-kеsil qaror topdi.Turli mamlakatlarda fеodal ishlab chiqarish
munosabatlari turlicha kurinishda sodir bo`lgan. Fеodal ishlab chiqarish usuli hеch
bir joyda biron tarzda to’liq shakllanmadi. Har bir mamlakat har qaysi xalq va
davlat uni o`zining tabiiy sharoitlariga o’z ananalariga va hatto tarkib topgan o`z
turmush tarziga moslashtirar edi. Jumladan Rossiyada fеodal yer egasi
hisoblangan. Dеhqonlar fеodal yer egasi foydasiga tеkin ishlab berishga majbur
edilar. Dеhqon­lar dastlabki davrlarda xaftada bir kun, so`ngra ikki kun, unda»
kеyin uch kun, bora-bora esa butun xafta davomida fеodal yerida ishlashga majbur
dilingan. Chunki, yuqorida ta'kidlatanimiz singari yer fеodalning xususiy mulki,
dеxdon esa bunday mulkdan maxrum. Shu bois u pomеshchik yerida ishlamasa
ochlikdan o’ladi, oilani boqolmaydi.
Ilk
feodal
davrda
shaharlarda
aholining
gavjumlashuvi,
hunarmandchilikning rivoj topishi ichki va tashqi savdoning kengayishi bilan
shubxasiz qishloq xo`jalik mahsulotlariga bo`lgan extiyoj ortib, shaharlar tevarakatrofdagi ziroatkor erlarning hududlari tobora kengayib bordi. Natijada:
1. Mamlakat iqtisodiy hayotida xom-ashyo manbai sifatida qishloqlarning
nufuzi ko`tarilib, bir tomonidan yerga, xususan ziroatkor maydonlarga bo`lgan
munosabat, ularga egalik qilish udumlari asta-sekin o`zgara boshladi.
2. O`troq ziroatkor aholi bilan chorvador qabilalar o`rtasidagi aloqalar
gavjumlashib, mamlakatning dasht va tog’ oldi mintaqalarida yashovchi ko`manchi
va yarim ko`manchi aholining o`troqlashuvchi kuchayadi.
3. Dehqonchilik uchun yaroqli obikor yerlarga bo`lgan extiyoj tobora ortib
boradi.
4. Qo`riq va bo`z yerlarga suv chiqarib yangi yerlarning o`zlashtirilishi
jadallashadi.
5. Obodonchilik ishlarini amalga oshirishda el-yurtning ijtimoiy hayotida
katta nufuzga ega bo`lgan mulkdor va quldor zodagon vakillar qishloq oqsoqollari,
urug’ va qabila boshliqlari ishboshi sifatida faol qatnashadigan bo`ldilar.
6. Qo`riqlarda ochilgan yangi yer maydonlarining ma`lum bir ulushi o`sha
zamon udumi buyicha qonuniy ravishda sarkorlar tasarrufiga o`tadi va ularning
vorisiy mulkiga aylanadigan bo`ldi.
Natijada mulkdor sarkorlar o`zlariga tegishli yer maydonlarini sug’orish
tarmoqlarining yuqori qismidan, ayniqsa, to`g’on boshi atrofidan ajratib oladilar.
Bu bilan ular suvdan dehqonchilikda bemalol foydalanish, qolaversa, suv
taqsimotini nazoratga olish imkoniga ega bo`ladi. Shu tariqa ular qishloqlarda o`z
ta`sir doirasini kengaytirib, bora-bora ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila
boshladi. Shuning uchun ular ilk o`rta asrlarda «dehqon», ya`ni «qishloq hokimi»
nomi bilan mashhur bo`ladilar. Dehqonlar ilk o`rta asrlarda endigina shakllana
boshlagan yangi ijtimoiy munosabatlarning o`rnatilishi oqibatida puldor zodagon
tabaqa bag’rida dunyoga kelgan va jamoani feodallashib borayotgan mulkdor
hamda quldor katta yer egalari edi. Ular quldorlik tuzumining so`nggi bosqichida
paydo bo`ladi. Dehqonlarning shaharlarda xashamatli qasr va saroylari, savdo va
hunarmandchilik do`kon-rastalaridan iborat katta xo`jaliklari bo`lgan. Qishloqlarda
esa ekinzorlardan tashqari, ko`shk istexkomli qo`rg’onlari, objuvozlari,
tegirmonlari bo`lgan. Har bir dehqonning mol-mulki va o`zini qo`riqlaydigan 3040 va 50-100 kishidan iborat chokarlari (shaxsiy gvardiyasi) bo`lgan.
Dehqonlar chokarlari bilan dushmanga qarshi harbiy yurishlarda
qatnashgan, tinchlik paytida esa ularga suyanib qishloqning ozod ziroatkor ahli
ustidan o`z hukmlarini yurgizishga harakat qiladilar. Dehqonlar o`z tasarrufidagi
xizmatkorlarni o`ziga qaram qilib oldilar va qishloqning ziroatkor bunday ahli
«kadivar», ya`ni qishloq qo`rg’onida yashovchilar deb ataladi. Shunday qilib,
feodal munosabatlarining shakllanishi bilan qishloq jaomasi ichida o`z erkidan
mahrum bo`lgan kadivarlar paydo bo`ldi. Ziroatkor jamoalarining oddiy
mehnatkash a`zolari «kashovarz», ya`ni yerni haydovchi (qo`shchi) deb yuritilgan.
Natijada dehqonlar qo`l ostida katta pul va kuch to`planib, ularning mavqei
nihoyatda oshib ketadi. Milodning I ming yilligi o`rtalarida qadimgi Turon
aholisining ijtimoiy-iqtisodiy hayotida sodir bo`lgan o`zgarishlar besh asr atrofida
hukmronlik qilgan zamonasining ikki buyuk davlati Qang’a va Kushon
imperiyalarining inkirozga yuz tutib, mamlakat mayda davlatchalarga bo`linib
ketishiga sabab bo`ladi.
Milodning IV-V asrlari O’rta osiyo qadimgi tarixining muhim
bosqichlaridan hisoblanadi. Ulkan Kushonlar davlati ichki va tashqi kurashlar
natijasida bir qancha mustaqil davlatlarga bo’linib ketadi. O’rta Osiyoning
janubida uning tarixidan Toxariston va Marv ajralib chiqadi. Ulardan shimolda esa
Sug’d alohida bo’lsa, uning sharqiy tomonida Ustrushona joylashadi.
Ustrushonaga tutash hududlarda Farg’ona, O’rta Osiyoning shimoliy hududlarida
Choch va Xorazm mulklari mustaqil edi. Bu davrda O’rta Osiyoda bo’lib o’tgan
siyosiy jarayonlar ko’p sonli ichki va tashqi urushlar bilan bog’liq edi.
Shuningdek, milodiy IV-V asrlar o’rta Osiyo hududlariga ko’chmanchi
qabilalarning kirib kelishi, qabilalar ittifoqi yuzaga kelishi, yangi siyosiy
kuchlardan biri Kidariylar bo’lib, ular haqidagi asosiy mahlumotlar Xitoyning
Beyshi Solnomasida hamda g’arb muallif tarixchilaridan biri Prisk Paniyskiy
ma’lumotlarida uchraydi.
Tadqiqotchilarning fikricha, kidariylarning dastlabki, vatani Sharqiy
Turkiston edi. Beyshi solnomasida berilishi, yuechjilar humdori Sidolo jujanlar
hujumi tufayli o’z qarorgohini Bolo (Balxga) ga ko’chirgan. Yana shu manba
xabar berishicha, Kidar Shimoliy Hindistonga yurish qilib Gandxardan shimoldagi
5 ta davlatni o’ziga bo’ysundirgan. Ayrim tadqiqotchilar, kidariylar Sharqiy
Turkistondan ko’chishni boshlangan so’ng ular ikki qismga bo’linib, katta qismi
shimoli-g’arbiy Hindistonga, kichik qismi esa O’rta Osiyoga joylashadilar, degan
fikrni ilgari suradilar. Kidariylarning O’rta Osiyoga joylashuvi masalalari bilan
shug’ullangan. S.K.Kabanovning fikricha, ularning markazi Balx emas balki
Qarshi atroflaridagi Yerqo’rg’on ko’hna shahri bo’lgan. Bu fikrni L.N.Gumilyov
ham qo’llab-quvvatlaydi. Ammo, bu fikrni ko’pchilik olimlar ehtirof etmaydilar va
balki Qarshi atroflarida kidariylarning kandaydir kichik guruhlari joylashgan
bo’lishi mumkin degan fikrni bildirdilar.
5.2. Xioniylar, kidariylar va eftaliylar
Tadqiqotchilar Kidar hukmronlik qilgan davrni IV asrning ikkinchi yarmi
va V asrning birinchi choragi bilan belgilaydilar. Kidar (yoki Kidara) avval boshda
Eron shohi Shopur II ga bo’ysungan. Oq xunlar bostirib kelishi bilan o’z o’g’li
Pironi Peshovarda qoldirib SHimolga yo’l olgan. Oq xunlar bilan kurash
manbalarda 400-yillarga to’g’ri kelishi ta’kidlangan. Kidar Shopur II (309-379
yy)ning zamondoshi bo’lib, avvalambor kushonlar hokimiyatining davomchisi
sifatida ularga bo’ysunib kelgan hamda xioniylar yordamida Baqtriyada kushonlar
hokimiyatiga chek qo’ygan. Kidariylar tez orada Amudaryo o’ng va chap qirg’oq
havzasi hamda Sug’dning katta qismini egallaydilar. Manbalarning guvohlik
berishicha, kidariylar Eron sosoniylari bilan ko’pmartalab urushlar olib boradilar.
Bu urushlar ayniqsa sosoniy podsholari Varaxran V (420-438 yy.) va Yazdigard II
(438-457 yy.) davrlarida ayniqsa avjiga chiqadi. 456 yilda bo’lib o’tgan navbatdagi
harbiy to’qnashuvlardan so’ng katta talofatga uchragan kidariylar qayta o’zlarini
o’nglab ololmadilar. Bu voqeadan keyin kidariylar haqida ma’lumotlar deyarli
yo’q. Faqatgina ular Hindistonda Gupta davlatini egallab bu yerda 75 yil
hukumronlik qilgani, 477 yilda Gandxardan Xitoyga elchilar yuborgani ma’lum
xolos.
IV asr o’rtalarida O’rta Osiyo yerlariga shimoli sharqdan xion qabilalari
bostirib kiradilar. Tarixda xioniylar nomi bilan mashhur bo’lgan bu qabilalarning
asli vatanini ayrim tadqiqotchilar Orol bo’yida deb hisoblaydilar. Xioniylar xun
qabilalariga qon-qarindosh bo’lganliklaridan bo’lsa kerak, g’arb tarixchilari ularni
“oq xunlar” deb ataydilar. IV asrning o’rtalarida ancha kuchaygan xioniylar
janubga tomon harakat qilib sosoniylar bilan to’qnashadilar. Bu to’qnashuvlar
hamda xioniylar yo’lboshchisi Grumbat, ularning Suriyadagi Umda shahrini qamal
qilganliklari haqida Ammian Martsellin mahlumotlar beradi. Dastlabki
harakatlarda xioniylar mag’lubiyatga uchrasalarda, keyinroq ular sharqqa tomon
yurishlar qilgan sosoniylar shohi Shopur II ga qattiq zarbalar beradilar.
K.Treverning fikricha, xioniylar IV asrning 70-yillarida o’zining kuchaygan
pallasiga kiradi. O’rta Osiyoda kidariylar va eftalitlar hukmronligi o’rnatilgach
xioniylarning siyosiy ahvoli o’zgaradi va ular eftalitlarga tobe bo’lib qoladi.
Afsuski, xioniylar va kidariylarning davlat boshqaruvi tizimi haqidagi mahlumotlar
bizgacha yetib kelmagan.
Xioniylar va kidariylarga nisbatan eftalitlar haqidagi mahlumotlar nisbatan
ko’proq saqlangan. Shunga qaramadan eftalitlarning kelib chiqishi haqidagi
olimlarning fikrlari turlicha. Misol uchun, S.P. Tolstov, A.N.Bernshtom,
K.V.Trever kabi olimlar eftalitlarning ilk vatani Sirdaryoning quyi oqimi deb
hisoblasalar, A.Mandelg’shtam, R.Grishman, L.Gumilyov, K.Enoki kabi olimlar
esa eftalitlar vatanini Badaxshon deb hisoblaydilar. B.Litvinskiy va
K.Inostrantsevlar eftalitlarning ilk vatani Farg’onaning tog’ oldi hududlari
bo’lganligi haqidagi fikrni ilgari suradilar. Ularning turkiy halqlar bo’lganligi
haqidagi masala o’zil-kesil yechimini topmagan.
Eftaliylar tarixiga oid ma'lumotlar rumolik tarihchi Ammian Martsеllin (IV
asr), vizantiyalik tarixchi Prisk Paniyskiy (V asr), Prokopiy Kеsariyskiy (VI asr),
Fеofan Vizantiyskiy (VI asr), suriyalik yozuvchi Zеnob Glak (VII— VIII asrlar),
armanistonlik tarixchilar Lazar Parbsksh (V asr), Favsto Buzanda (IV asr), Yerishе
(V asr) qaerlarida berilgan. Birmuncha kеinroq yozilgan xitri solnomalari «VеyShu» (VI asr) va «Man-shu» (IX-X asr)da ham eftaliylar to’g’risida qimmatli
manbalar bor.
Eftaliylar tarixi bilan rus sharqshunos olimlari P. I. Lerh, N. I. Vеsеlovskiy,
V. V. Bartold, A. Yu. Yakubovskiy, S. P. Tolstov, A. N. Bernshtam, chеt ellik
tarixchilardan Shnеxt, Druen, Markvart Xyermon, Mak Govyern va boshqalar ham
shug’ullanganlar va kimmatli asarlar yozganlar.Eftaliylar turli tillarda, turlicha
nomlarda talqin qilinganlar. Xitoylarda Е-da yoki I-da, armanlarda – Xetal,
yunonlarda abdel. Eftalitlar turli manbalarda turlicha nomlanadilar. Misol uchun,
xitoy manbalarida ular “ida, ieda, idan, idyan” deb, suriya va lotin manbalarida esa
“eplalit, eftalit, abdal” arab va fors mualliflarida “haytal, yaftal, yeftal” degan
nomlar bilan eslatiladi.
Tarihiy manbalarning guvohlik berishicha “eftaliylar” degan nomning o’zi
V asrning ikkinchi yarmidan e'ti boran paydo bo’lgan. Fеofan Vizantiyskiyning
ma'lumotlariga qaraganda eftaliylar shohi Vaxshunvor Eftalin deb nomlangan.
Arman tarixchilaridan biri esa eftaliylar dеgan nom «xaft» (еtti), ya'ni
massagеtlarning еttinchi qabilasi nomidan olingan dеb hisoblaydi. Ammo IV
asrning o`rtalarida kushon, eftaliy va yana bir massagеt qabilalari boshqa bir qabila
bilan birlashgan. Xitoy manbalari eftalitlarni turklar (tukyue) bilan bog’liq
ravishda tahriflaydilar. Vizantiyalik tarixchilar, masalan, Prokopiy (VI asr)
eftalitlarni xunlardan deb ko’rsatar ekan, “ular (yahni eftalitlar) xunlardandir ,
tanalari esa oq” deb eslatadi. Eftalitlarning kuchaygan davri V asrning o’rtalariga
(456-457 yy.) ya’ni ular Xitoyga birinchi marta elchi yuborgan davrga to’g’ri
keladi. Ma’lumotlarga ko’ra, shu davrdan to 531 yilga qadar eftalitlar Xitoyga 13
marta elchi jo’natadilar. Kuch-qudrat jihatdan mustahkamlanib olgan eftalitlar
O’rta Osiyo va Shimoliy Hindistondagi kata yerlarni ishg’ol etishga kirishadilar.
Eftalitlarning janubdagi asosiy raqiblari Eron sosoniylari edi. Eftaliylar asta-sekin
janubiy hududlarni o’zlariga bo’ysundirar ekanlar, ularning sosoniylar Bilan
munosabatlari keskinlasha boradi. Eftaliylar va sosoniylar o’rtasidagi kurashlar
podsho Pero’z (459-484 yy.) davriga to’g’ri keladi. 484 yilda eftalitlar va
sosoniylar o’rtasida Marv yaqinida bo’lib o’tgan jangda sosoniylar mag’lubiyatga
uchraydilar. Eftalitlar 467-473 yillarda Sug’dda mustahkam o’rnashib olgan
bo’lsalar, 477-520 yillar mobaynida Gandxarni ishg’ol etib, u yerdan kidariylarni
siqib chiqaradilar. 490 yilda eftalitlar Urumchini, 497-509 yillar orasida
Qashg’arni bosib, deyarli butun Sharqiy Turkistonda o’z hukmronliklarini
o’rnatadilar.
Shunday qilib, VI asrning boshlariga kelib, eftaliylar anchagina katta
hududlarni egallagan edilar, ko’pchilik manbalar eftalitlarning dastavval
ko’chmanchi xalqlar bo’lib, keyinchalik o’troqlashganligi haqida mahlumot beradi.
Shuning uchun ham ayrim tadqiqotchilar ularni ko’chmanchilar deb hisoblasa,
ayrimlari ularni shahar va qishloqlarda yashaganligini ta’kidlaydilar. Eftalitlarning
poytaxti Balx shahri edi. Ko’pchilik tadqiqotchilarninng ehtirof etishlaricha,
eftalitlar davlati unchalik ham mustahkam emas edi va shuning uchun ham uzoq
yashamadi. Ta’kidlash joizki, eftalitlar o’zlariga tobe bo’lgan xalqlar hayotiga juda
chuqur tahsir etmasdan, o’lpon va soliqlar undirish bilan cheklanganlar.
Eftaliylarning O’rta Osiyodagi hukumronligi asosan harbiy kuchlarga tayanar edi.
Shuning uchun ham O’rta Osiyo xalqlari ularning turklar bilan bo’lgan kurashda
qo’llab-quvvatlamaganlar. Eftalitlar davlati yarim asrga yaqin yashagan bo’lsada
O’rta Osiyo xalqlari tarixida muhim rol o’ynadi.
Eftalitlarning etnik kelib chiqishi masalalari ancha murakkab hisoblanadi.
Bu murakkablik shu bilan izohlanadiki, arab manbalari va tangashunoslik
ma’lumotlarida eftalitlar podsholari faqat turklarga xos bo’lgan unvon-tegin, xoqon
unvonlari bilan tilga olinadi. Shu bilan birgalikda tangalarda aks etgan podsholar
aniq yevropoid irqini beradi. Bu holatlar ayrim tadqiqotchilarning eftalitlarni turkiy
xalqlar deb hisoblashlariga sabab bo’ldi. Prokopiy Kesarskiy eftalitlar haqida
shunday mahlumot beradi: “eftaliylar xun xalqlari qabilasi bo’lib, barcha xunlar
ichida ular yagona oq tanlidir. Turmush tarzi jihatidan ham ular boshqa xunlarga
o’xshamaydilar va boshqa xunlarga o’xshab hayvonlardek yashamaydilar. Ular
bitta podsho boshqaruvida turadilar. Bu podsho rimliklar yoki boshqalardan
qolishmaydigan holda aholiga g’amxo’rlik ko’rsatadi, o’zaro va qo’shnilar bilan
bo’lgan munosabatlarda adolat mezonlariga amal qiladi.”
V asrda yashagan Lazar Parbskiy eftaliylarni yetti qabiladan iborat
massagetlarning yetakchi urug’laridan biri ekanligi haqida mahlumot beradi. Xitoy
manbalarida eftaliylar yuechjilarning boshqa bir ko’rinishi yoki gaogyuy
qabilasining tarmog’i yoki ularning qang’lilarning avlodlari sifatida talqin qilinadi.
Undan tashqari, o’zlarini alxonlar deb atagan eftalitlar Baqtriya-Toxariston
yerlarida yashab o’tgan azaliy baqtr qabilalaridan chiqqan etnik guruh ekanligi
haqidagi fikrlar ham bor. Umuman olganda eftalitlarning turkiy xalqlar ekanligi
hamda ularning haqiqiy vatani Baqtriya-Toxariston ekanligini ehtirof etuvchi
olimlar ko’pchilikni tashkil etadi.
Xullas, o’z davrida eftaliylar yirik davlat tizimini vujudga keltirdilar. Ular
O’rta Osiyo, Shimoliy Hindiston, Sharqiy Turkiston, Sharqiy Eronni birlashtirgan
ulkan davlatga asos solib, Kushon davlati o’rnida undan ham kattaroq hududlarni
birlashtirdilar. Eftaliylar Eronning sosoniylar davlatiga, uning harbiy harakatlariga
qarshi tura oldilar hamda sosoniylarning O’rta Sharqdagi hukmronligiga chek
qo’ydilar. Eftaliylar sosoniylarning ichki ishlariga ham aralashib turdilar, hatto
shohlardan qaysi birini saylash va tayinlash masalasini hal qilish ularning qo’lida
edi. Eron davlati har yili ularga katta miqdorda o’lpon to’lab turgan.
Ijtimoiy-iqtisodiy tarix. Eftaliylar yuqorida eslatilgan ulkan hududda
boshqaruvni qo’lga kiritgach obod dehqonchilik vohalariga, rivojlangan shahar va
qishloqlarga, savdo yo’llariga ega bo’ladilar. Vaqt o’tishi bilan esa mahalliy aholi
bilan aralashib ketadilar. Natijada bevosita mahalliy aholining vorisiga aylanadilar.
Shu boisdan 568-569-yillarda Vizantiya imperatori Yustin II huzurida bo’lgan turk
elchisi imperatorning “eftaliylar shaharlarda yashaydilarmi yoki qishloqlardami?”
degan savolga «ular shaharlik sulolalar, oliy hazratlari» deb javob bergan.
Darhaqiqat, olib borilgan arxeologik tadqiqotlar ilk o’rta asrlar O’rta
Osiyoda shahar madaniyati taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Jumladan, V asrda
Panjikentda nisbatan qadimgiroq bo’lgan qishloq o’rniga yangi shahar barpo
etiladi. Umumiy maydoni 18 gektar bo’lgan bu shahar VI asrning boshlariga kelib
mustahkam himoya tartibiga, ibodatxona, saroy va ijtimoiy jihatdan ajralib
turadigan turar-joylarga ega edi. Sug’d shaharlaridan yana biri Poykandda ham
qizg’in tadqiqot ishlari olib borilgan. Yanada qadimgiroq davrda (antik) asos
solingan ushbu ko’hna shahar ilk o’rta asrlar davriga kelib kengayib boradi va VVI asrning boshlariga kelganda uch qismli yirik markazga aylanadi hamda umumiy
maydoni 18 gektarga yetadi. Poykand qazishmalarida ilk o’rta asrlarga oid ko’plab
moddiy madaniyat buyumlari topilgan bo’lib, ular haqiqatdan ham Poykand bu
davrda arab manbalarida tahriflanganidek, “Madina-at-tujjor”-“Savdogarlar
shahri” bo’lganligidan dalolat beradi.
Ilk o’rta asrlar davri ijtimoiy-iqtisodiy hayotda muhim ahamiyatga ega
bo’lgan yirik markazlardan (ehtimol, poytaxt shaharlardan) biri Buxoro edi.
To’g’ri to’rtburchak shakldagi ushbu shaharning asosi 21 gektar bo’lib, bu yerda
mustahkam himoya inshootlari, hukmdor saroyi, mafkuraviy inshootlar, turar-joy
qoldiqlari ochib o’rganilgan. Topilgan moddiy madaniyat buyumlari Buxoro ilk
o’rta asrlardan boshlab O’rta Osiyoning yirik madaniy va iqtisodiy markazlaridan
biri bo’lganligidan dalolat beradi. Shuningdek bu davrda shaharning yettita
darvozasi bo’lib, bu holat uning muhim savdot-ranzit yo’li ustida
joylashganligidan dalolat beradi. Bu davrda Termiz va uning atroflarida ham
shaharsozlik madaniyatining jadallik bilan rivojlanganligini ko’zatishimiz mumkin.
Termiz atrofidagi Zartepa shahri ana shunday shaharlardan biridir. Antik davrda
kichik manzilgoh paydo bo’lgan Zartepa ilk o’rta asrlarga kelib maydoni 17 gektar
bo’lgan yirik shaharga aylanadi. Bu davrda sug’orish inshoatlari takomillashib
yangi-yangi yerlar o’zlashtiriladi O’zlashtirilgan yerlarda, yirik sug’orish
inshootlari boshida, markaziy shaharlarning atroflarida, dehqonchilik vohalarining
chegaralarida qo’rg’onlar, qasrlar va istehkomlar qad ko’taradi. Istehkomlarning
to’rt burchagi baland mutahkamlanib, devoru-mo’rilari bir necha qator kamondan
o’q o’zgich nishon tuynuklari va istehkomlar bilan tahminlangan. Qalin mudofali
zodagonlar qo’rg’onlari ilk o’rta asrlarning murakkab ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
hayot taqozosi bilan bunyod etilgan bo’lib, asosan tashqi dushman hujumiga qarshi
mudofa inshoati, harbiy garnizon to’planadigan joy, mahmuriy markaz, hamda
oziq-ovqat va qurol-yarog’ saqlanadigan ombor vazifasini o’tagan. Umuman,
kalha, qo’rg’on va istehkomlar ilk o’rta asrlar davrining o’ziga xos mehmorchilik
namunalaridan bo’lib, Naxshab vohasidagi Zahoki Maron, Buxorodagi Shahri
Vayron, Xorazmdagi Fir qalhasi shular jumlasidandir. Vohalarni tashqi
dushmandan himoya qilish maqsadida bir necha chaqirimlab qalin devorlar barpo
etilgan. Samarqand vohasidagi 12 ta darvozaga ega bo’lgan Devori qiyomat,
Buxoro vohasidagi 336 kilometri Kampirak, Toshkent vohasidagi Kampirdevor
istehkom devorlari shular jumlasiga kiradi. Bu davr mehmorchiligida qasrlar
qurilishi ayniqsa ahamiyatli bo’lgan. Qasrlar odatda 2 qavatli, shipi tekis,
gumbazsimon va ravoqsimon yopilgan bir necha xonalardan iborat bo’lgan. V
asrdan boshlab saroy, qasrlar qurilishida xom g’isht bilan bir qatorda pishiq
g’ishtlar ham ishlatila boshlangan.
Eftalitlar davrida hunarmandchilik ham rivojlangan.Ayniqsa, kulolchilik,
shishasozlik, chilangarlik, bo’zchilik, zargarlik, qurolsozlik kasb-hunarlari ravnaq
topgan. CHochda yasalgan o’q va yoy “kamoni chochiy” nomi bilan mashhur
bo’lgan. Katta-kichik shaharlar soni ko’paygan. Birgina Zarafshon vohasida
Rivdad, Kushoniya, Xariman, Arqud, Romitan, Varaxsha, Poykand kabi savdohunarmandchilik shaharlari mavjud edi. Ayrim mahlumotlarga ko’ra Poykand
shahri eftalitlarning poytaxti bo’lgan. Eftalitlar davrida dexqonchilik asosan
sug’orma dexqonchilikka asoslangan edi. Qadimgi ziroatkorlar katta va kichik
daryolar, jilg’alar suvlaridan foydalanganlar. Bunday sharoitda kanallar qazish va
ularni mavsumiy tozalab turish muhim ahamiyat kasb etgan. Vaxsh vohasidan,
Ustrushonadan, Sug’ddan, Xorazmdan va Toshkent vohalaridan shunday
kanallarning izlari topib o’rganilgan.
V-VI asrlarda dehqonchilik vohalarida eftalitlarning o’troqlashuvi
kuchayadi va buninng natijasida sug’orma yerlarga bo’lgan ehtiyoj ortadi. Kichikkichik sug’orish kanallari qazib chiqarilib, minglab gektar yangi yer maydonlari
o’zlashtiriladi. Sug’orish uslubi takomillashadi,shohariqlar chuqurlashib, sersuv
sug’orish tarmoqlariga aylanadi. Xozirgi vaqtda ham mavjud bo’lgan Zahariq,
Bo’zsuv, Darg’om kanallari V asrda barpo etilgan eng yirik sug’orish
tarmoqlaridan bo’lgan. Shuningdek, tog’ oldilariga suv chiqarish uchun suv
chiqarish asboblaridan keng foydalanilgan.Yangi o’zlashtirilgan yerlarda zodagon
dehqonlarning qalin xom g’ishtdan urib chiqilgan hamda baland poydevor ustiga
qurilgan ulkan qo’rg’onlari,istehkomlar yuzaga kela boshlagan. Tohariston va
Sug’dda dehqonchilik bilan birgalikda bog’dorchilik ham rivojlangan.
Qashqadaryo va Zarafshon vodiylarida g’alladan tashqari sholi ham yetishtirilgan.
Xitoy manbalarining mag’lumot berishicha, V-VI asrlarda SHarqiy Turkiston va
O’rta Osiyo Ikkidaryo oralig’i yerlarida ko’plab paxta yetishtirilar edi. O’rta
Osiyoning paxta tolasi Xitoyda ham mashhur bo’lgan. Bu davrga kelib yer egaligi
munosabatlarining takomillashuvi natijasida sug’oriladigan yer maydonlarining
mag’lum bir qismi mulkdor zodagon tabaqa vakillari-“dehqonlar”qo’lida to’plana
boshlangan edi. Buning natijasida qishloq jamoasining erkin dehqonlari mahlum
darajada zodagon dehqonlar asoratiga tushib,ularga qaram bo’lgan “kadivar”larga
aylanib boradi.
IV-V asrlar O’rta Osiyoning pul muomalasida sezilarli o’zgarishlar bo’lib
o’tadi. Bu o’zgarishlar tangalar zarb etishning markazlashuvi hamda mintaqaning
turli hududlarida zarbxonalarning paydo bo’lishi bilan bog’liq edi. Bu davrning
boshlarida E.Rtveladzening tadqiqotlariga ko’ra, shimoliy Toxaristonda kushon
tangalari va ularga taqlid qilib zarb etilgan tangalar muomalada bo’lgan. Butun V
asr davomida Termizda mahalliy hukmdor tasviri tushirilgan mis tangalar zarb
etilgan. Chag’aniyonda shahanshoh Pero’z (459-448yy) davridan boshlab juda
ko’plab sosoniylarning kumush tangalari kirib keladi. Buxoro Sug’dida o’ng
tomonida soqoldor hukmdorlar tasviri tushirilgan kumush va mis tangalar zarb
etilgan bo’lsa, Samarqand Sug’dida V-VI asrlarda ters tomonida tik turgan
kamonchi tasviri tushirilgan kumush tangalar zarb etilgan. Qarshi vohasida o’ng
tomonida podsho boshini tasviri tushirilgan mahalliy kumush va mis tangalar
muomalada bo’lgan. Xorazmda esa o’ng tomonida hukmdor boshi, ters tomonida
otliq chavandoz tasviri tushirilgan kumush va mis tangalar zarb etilgan.
Yevrosiyo mintaqasidagi umumiy vaziyat va kushon davlatining inqirozi
xalqaro savdoga birmuncha salbiy tag’sir ko’rsatgan edi. Sosoniylar Eroni bilan
munosabatlar ko’p hollarda urushlarga aylanib ketishi tufayli o’zaro savdo
aloqalariga putur yetgan edi. Buddaviylikning inqirozi tufayli O’rta Osiyoning
Hindiston bilan munosabatlari ham yomonlashgan edi. Ammo, Xitoy bilan savdo
munosabatlari avvalgidek yaxshi edi. Ilgari bo’lganidek, V-VI asrlarda ham
Xitoyga rangdor shishalar, qimmatbaho toshlar olib ketilgan bo’lsa, Xitoydan
asosan ipak va atir-upa keltirilgan. Bu davrda Vizantiya bilan ham savdo aloqalari
taraqqiy etadi. Xalqaro savdoda ayniqsa sug’diylarning ahamiyati katta edi.
Manbalarning ma’lumot berishicha, Sharqiy Turkistonda sug’diylarning qishloqlari
ham bo’lgan. Yurtlaridan uzoqda yashagan sug’diylar o’z vatanlari bilan doimiy
aloqa qilib turganlar.
Arxeologik tadqiqotlar (tangashunoslik mag’lumotlari, hunarmandchilik
buyumlari) bu davrda O’rta Osiyoda xalqaro savdo bilan bir qatorda ichki savdo
ham taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Bu davrda O’rta Osiyo shahar va
qishloqlarida oltin, kumush, Badaxshon lag’lisi, hunarmandchilik buyumlari,
harbiy qurol-yaroqlar, turli taqinchoqlar,rangli shisha va shisha buyumlar, turli xil
mevalar, ip-gazlama, qorako’l, zotdor otlar bilan savdo qilinardi. Termiz, Naxshab,
Kesh Samarqand, Poykand, Buxoro, Choch, Varaxsha kabilar o’sha davrdagi yirik
savdo-sotiq markazlari edi.
Madaniy hayot. Ilk o’rta asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar O’rta
Osiyo madaniyatiga ham tag’sir etmasdan qolmadi. Bu davrdagi madaniy hayot
dastavval antik davr madaniy ang’analari asosida rivojlangan bo’lsada, Kushon
davlati xarobalarida bir nechta mustaqil davlatlar va mulklarning paydo bo’lishi
o’ziga xos mahalliy madaniyatlarning paydo bo’lishiga imkon yaratgan edi. Ilk
o’rta asrlarda madaniyatining shakllanishiga shuningdek, qo’shni davlatlar avvalo,
Hindiston, Eron, Afg’oniston, Xitoy bilan hamda ko’chmanchi chorvadorlar bilan
bo’lgan aloqalar ham muhim ahamiyatga ega bo’lgan edi.
Bu davr me’morchiligi O’rta Osiyo xalqlari ijtimoiy hayotidagi
o’zgarishlarni o’zida aks ettiradi. Shakllanayotgan mulkdorlar toifasi O’rta
Osiyoning turli hududlarida yirik qal’alar qurib, ular atrofini ximoya inshootlari
bilan o’rab oladilar. Bunday qal’alar vohalarda ko’pincha tabiiy tepaliklar ustiga
bunyod etilgan. Bunday qalg’alar Xorazm, Toxariston, Sug’d, Ustrushona, Marv
hududlaridan topib o’rganilgan. Meg’morchilikda asosan tosh, paxsa, xom g’isht
va yog’och qurilish materiali sifatida ishlatiladi.
Mil.IV-VI asrlar O’rta Osiyo xalqlarining diniy qarashlari zardo’shtiylik,
buddaviylik, xristianlik va moniylik diniy eg’tiqodlari bilan bog’liq edi. IV-V
asrlarga oid zardo’shtiylik ang’analari bilan bog’liq bo’lgan otashkadalar
Qashqadaryodagi Yerqo’rg’ondan, Panjikent atroflaridan, Buxoro vohasidan topib
o’rganilgan. Ularning barchasida zardo’shtiylik bilan bog’liq bo’lgan ossuariy
(astadon) lar uchraydi. Tadqiqotchilarning fikricha, bu davrda zardo’shtiylik diniga
O’rta Osiyoning markaziy va shimoliy hududlarida sig’inishgan bo’lsa,
mintaqaning janubiy hududlarida buddaviylik dini tarqalgan edi. Buddaviylik
dinining ibodatxonalari Qoratepa, Fayoztepa (Termiz), Ushturmullo (Kobadiyon),
Ajinatepa, G’ishttepa, Qalaikofirnihon (Toxariston), Marv kabilardan topib tadqiq
etilgan.
O’rta Osiyodagi xristianlikning markazi Marv shahri edi. Beruniy
mag’lumotlariga ko’ra, Iso payg’ambar tug’ilganidan 200 yil o’tgach xristianlar
Marvda paydo bo’lgan edilar. “Tojik xalqi tarixi” kitobida berilishicha,334yildayoq Marvda yepiskoplik, keyinroq esa Mitropoliya mavjud edi.
Govurqalg’adan xristianlik ibodatxonasi qoldiqlari va xristianlar dafn etilgan
qabriston ochib o’rganilgan. Sug’dning ayrim hududlarida (Samarqand va
Panjikent) ham xristianlik tarqalganligi haqida ma’lumotlar bor.
III asrning ikkinchi yarmidan boshlab O’rta Osiyoda moniylik dini tarqala
boshlaydi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, Moniylik diniga asosan SHarqiy
Turkiston va qisman CHag’aniyon hamda Sug’d aholisi e’tiqod qilgan.
Ilk o’rta asrlarda O’rta Osiyo xalqlari sang’ati devoriy suratlar,
haykaltaroshlik,turli taqinchoq buyumlari orqali izohlanadi. Devoriy suratlar
Dilbarjin (Afg’oniston), Varaxsha, Afrosiyob, Panjikentdan topib o’rganilgan
bo’lsa, Quyovqo’rg’on, Vaxshi vohasi, Afg’onistondagi Chaqaloqtepa,
Yerqo’rg’ondan turli hajmdagi haykallar, zargarlik buyumlari topib o’rganilgan.
Umuman olganda, boy bezaklar, sopol, metall idishlar, devoriy suratlar, hatto
kiyimlardagi tasvirlar bu davrda O’rta Osiyodagi tasviriy sang’atning rivojidan
dalolat beradi.
Eftalitlar davrida chorvador aholi turkiycha so’zlashganligi sababli,turkiy
til tobora ko’proq yoyila boshlaydi. Bu davrda o’troq aholining katta qismi sug’diy
tilda so’zlashar edilar. Sug’d tili va yozuvi Yettisuv,Farg’onadan o’tib SHarqiy
Turkistonga qadar yetib boradi. Uning “Samarqand usuli”keng yoyilgan edi.
Bundan tashqari Xorazm, Kxaroshtiy, Buxoro yozuvlari ham mavjud bo’lgan.
Bunday yozuv yodgorliklari Zangtepa,Qoratepa, Afrosiyob xarobalaridan,
Kofirqalg’adan topib o’rganilgan.
EFTALIYLAR DAVLATI
Mamlakatimiz hududida milodimizning IV—V asridan e'tiboran yerga
egalik munosabatlari, ya'ni fеodal ishlab chiqarish munosabatlari qaror topa
boshladi. «Fеodal» lotincha katta yer egasi ma'nosini anglatadi. Turli
mamlakatlarda u turlicha nomlarda ishlatilgan. Rusiada pomeshchik – krеpostnik,
Polshada- magnat, shlyaxta va h.k.
VI- IX asrlar oralig’idagi davrda bu hududda ilk feadal davlat uzil-kеsil
qaror topdi, Turli mamlakatlarda fеodal ishlab chiqarish munosabatlari turlicha
kurinishda sodir bo`lgan. Fеodal ishlab chiqarish usuli hеch bir joyda biron tarzda
to’liq shakllanmadi. Har bir mamlakat har qaysi xalq va davlat uni o`zining tabiiy
sharoitlariga o’z ananalariga va hatto tarkib topgan o`z turmush tarziga
moslashtirar edi. Jumladan Rusiyada fеodal yer egasi hisoblangan. Dеhqonlar
fеodal yer egasi foydasiga tеkin ishlab berishga majbur edilar. Dеhqonlar dastlabki
davrlarda xaftada bir kun, so`ngra ikki kun, unda» kеyin uch kun, bora-bora esa
butun xafta davomida fеodal yerida ishlashga majbur dilingan. Chunki, yuqorida
ta'kidlatanimiz singari yer fеodalning xususiy mulki, dеxdon esa bunday mulkdan
maxrum. Shu bois u pomеshchik yerida ishlamasa ochlikdan o’ladi, oilani
boqolmaydi. Fеodalizmning bunday eng tugallangan namunasini bergan Rusiyada
fеodal-krеpostnoylik tizimi XVI asrning o`rtalarida qonun yo`li bilan
shakllantirilgan va 1861 yil 19 fеvral Nizomi bilan krеpastnoylik huquqi bеkor
qilinganga qadar harakatda bo`lgan. Shu boisdan shafqatsizlarcha olib berilgan
krеpostnoy fеodal ekspluatatsiya zulmiga qarshi Rusiya dеhqonlari Bolotni­kov,
Razin va Pugachyovlar rahbarligida o`z ozodliklari uchun uch marta qo’zg’alon
ko`targanlar.
Mamlakatimiz hududida esa fеodalizm ya'ni yerga egalak munosabatlar
ma'lum darajada o`ziga xos xususiyatlarta eta bo`lgan. Bu yerda dеhqon
Rusiyadagi singari mulkdor fеodal yer egasiga emas, balki yerga bog’lanib qolgan
edi. Tеkin ishlab berish (barshchina) bu yerda iqtisodiy jihatdan faydali
bo`lmaganligidan sug`oriladigan dеhqonchilik hukmron bo`lgan butun Markaziy
Osiyo hududida ekspluatatsiya shakli rеnta-soliq harakterini kasb etgan. Rеnta
solig’ini ma'lum hududdagi jamoaga uyushgan erkin dеhqonlar to’laganlar. Bu
erkin dеhqonlar «kashovarzlar» dеb atalganlar. Yer egasi bo’lib qolgan harbiy
zodagonlar esa “dehqon” dеb atalgan. «Dеhqon» qishloq ho’jayini ma'nosini
anglatadi. Kashovarzlar jamoa boshligi «dеhqon»ga soliq to’laganlar. X asr
tarixchisi Taboriy shu ma'noda bunday dеhqonlarning qayerdan kеlib chiqqanligini
tushuntiradi. Go’yo afsonaviy podsho Monuchеhr har bir qishloqqa bir dеhqonni
boshliq qilib tayinlab bu dishlod aholisiga shu dеxdonga buysunish va uning uchun
ishlashni buyurgan ekan. Bu hol quldorlikka asoslangan eski shaharlarni
tushkunlikka uchrashiga sabab bo`ldi va fеadallarning mulklari yonida juda ko`p
mayda xo’jalik markazlari vujudga kеla boshladi. Kushon davlati inqirozga uchrab
tarqab kеtgach, ayrnm voxalarda mustaqil mulklar paydo bo`ldi. Bu mulklarning
o`z podshochalari bor edi. Ularning nomlari har voxada har xil bo`lgan. Jumladan,
Buxoroda — buxorxudot, Choganiyonda — chog’anxudot, Vardanzida —
vardonxudot, Totkеntda — to’dan Samarqand va Farg’onada — ixshid,
Osrushanda — afshin, Xorazmda — xorazmshoh, Termizda — termizshohi, Iloqda
— dеhqonlar kabi. Dеhqonlar bu podshochalarni qullar va qaram kishilardan
tuzilgan, yaxshi ta'lim olgan harbiy drujinalar — choqarlari bilan quvvatlab
turganlar. Dunyoning boshqa kitalaridan farqli o’laroq Markaziy Osiyo hududidagi
fеodalizmning o`ziga xos xususiyati shundaki, bu yerda chеklanmagan mustabid
sharqona ko`rinishdagi markazlashgan kuchli hokimiyatga intilish ustivorlik
ahamiyat kasb etgan.
Mamlakatimiz hududida ilk fеodalizm davrida tashkil topgan yirik
davlatlardan biri-Eftaliylar davlatidir. Eftaliylarning etnyk jihatdan qaysi qabilaxalqqa mansubligi va qaysi tilda so`zlashganliklari tug’risida fan olamida xar xil
fikrlar bor. Ammo aksariyat ko`pchilik olimlar eftaliylarni milodimizdan avvalgi I
asr bilan milodimizning IV asri o`rtalarida Еttisuvdan va yanada sharqroqdagi
rayonlardan Orol dеngizi bo’ylariga kеlib kelgan xunnlar bilan aralashib kеtgan
holda Xun qabilalaridan turkiy tilini qabul qilgan Orol bo’yi sak-massagеt
qabilalarining avlodlaridirlar, dеgan g’oyani ilgari suradilar.Eftaliylar tarixiga oid
ma'lumotlar rumolik tarihchi Ammian Martsеllin (IV asr), vizantiyalik tarixchi
Prisk Paniyskiy (V asr), Prokopiy Kеsariyskiy (VI asr), Fеofan Vi­zantiyskiy (VI
asr), suriyalik yozuvchi Zеnob Glak (VII— VIII asrlar), armanistonlik tarixchilar
Lazar Parbsksh (V asr), Favsto Buzanda (IV asr), Yerishе (V asr) qaerlarida
berilgan. Birmuncha kеinroq yozilgan xitri solnomalari «Vеy-Shu» (VI asr) va
«Man-shu» (IX—X asr)da ham eftaliylar tug’risida qimmatli manbalar bor.
Eftaliylar tarixi bilan rus sharqshunos olimlari P. I. Lerh, N. I. Vеsеlovskiy,
V. V. Bartold, A. Yu. Yakubovskiy, S. P. Tolstov, A. N. Bernshtam, chеt ellik
tarixchilardan Shnеxt, Druen, Markvart Xyermon, Mak Govyern va boshqalar ham
shug’ullanganlar va kimmatli asarlar yozganlar. Eftaliylar turli tillarda, turlicha
nomlarda talqin qilinganlar. Xitoylarda Е-da yoki I-da, armanlarda – Xetal,
yunonlarda abdel.
Tarihiy manbalarning guvohlik berishicha “eftaliylar” degan nomning o’zi
V asrning ikkinchi yarmidan e'ti boran paydo bo’lgan. Fеofan Vizantiyskiyning
ma'lumotlariga qaraganda eftaliylar shohi Vaxshunvor Eftalin deb nomlangan.
Arman tarixchilaridan biri esa eftaliylar dеgan nom «xaft» (еtti), ya'ni
massagеtlarning еttinchi qabilasi nomidan olingan dеb hisoblaydi. Ammo IV
asrning o`rtalarida kushon, eftaliy va yana bir massagеt qabilalari boshqa bir qabila
bilan birlashgan. Arman tarixchilari bu qabilani «Xonlar», vizantiyalik tarixchilar
esa «Xioniylar» dеb ataganlar. Arman va suriyalik tarixchilar «Xonlar»ni
kushonlar bilan bir xil bilishgan, vizantiyaliklar esa ularni «Oq xunlar» dеb
atashgan. Bu yerda xionitlar badanining oqligi, o’troq turmush sharoiti va boshqa
ko’chmanchi xunlarga nisbatan ancha yuqori madaniyat darajasiga egaligi e'tiborga
olingan.
Birinchi marta xioniylar Ammian Marsеlian asarida qalamga olingan. 356
yilda xioniylar bеgi Grumbat o`z ug’li bilan Eron sosoniylari podshosi Shopur II
(309-379 yillar) tomonida turib Amida (Suriya) shaxrini qamal etgan paytda
ittifoqchi sifatida qatnashadi. Sosoniylar podshosi Varaxran V (418 - 438 yillar)
xioniylarga qarshi qattiq kurashlar olib borgan. Bu davrda xioniylar Amudaryo
havzasini egallab olib o`z hududla-rini yanada kеngaytirishga harakat qilayotgan
edilar. Marv atrofida olib borilgan jangda xioniylar ustidan galaba qozongan
Varaxran V o`z davlati chеgaralarini Talqon (Marv bilan Balx oraligi)-gacha
kеngaytirdi va bu yerda toshdan chеgara minorasi qurdirdi. Undan kеyingi
sosoniylar podshosi Yazdigard II (438 - 457 yillar) xioniylarning to’xtovsiz bo’lib
turadigan hujumlaridan ximoyalanib, qarorgohini shimolga tomon, Shahriston Yazdigard shaxriga ko’chirdi. Bu davrda u xioniylarning juda ko`p qishloq va
shaharlarini vayron qildi hamda Balxan tog’i yaqinidagi Cho’l shaxrida (hozirgi
Krasnovodsk shahri yaqinida) o’rnashib olgan xioniylar podshosini o’ldirdi.
Ammo ikkinchi yurish paytida (453- 454) Yazdigard qo’shini xioniylar tomonidan
tor-mor kеltirildi va uning o`zi qatl etildi.
V asr boshlarida massagеt qabilalari ittifoqidan yana bir qabilaviy guruh
ajralib chiqdi. Ular kidariylar dеb atalib, Toxariston hududlarida joylashgan edilar.
Bu nom qabila boshligi va podshosi Kidar nomidan olingan. Kidariylar bir nеcha
marta sosoniylar Eroniga xujumlar uyshtirganlar. Ammo 456 yildagi bo`lgan
jangda sosoniylar kidariylarni tor-mor qiladilar, Kidariylar halok bo`lgan o`z
podsholari Kidarning o’g’li -Kungas («Skuxa» dеb ataluvchi sak nomi bilan
taqqoslang) boshchiligi Hindikush orqali Qandaxor (Pеshovar)ga kеtadilar va
Shimoliy Hindistondagi Guita podsholigini o`zlariga bo’ysundiradilar.
Kidariylar bu yerda 75 yil mobaynida xukmronlnk qilganlar. V-VI
asrlardagi tarixshunos olimlarning asarlarida (masalan, suriyalik Iеshu Stilit,
Vizantiyalik Prokopiy Kеsariskiy, armanistonlik Sеbеos va boshqalar) xioniylar
eftaliylar bilan, bazilarida kushonlar bilan aynan bir bo`lgan dеb yuritiladi. Bu hol
bizga bu qabilalar o`rtasidagi farq etnik harakterda bo`lmasdan sulolaviy jihatdan
farqlanadi, dеb xulosa chiharishga asos bo`ladi.
Tarixiy manbalarning guvoxlik berishicha 457 yil dan e'tiboran eftaliy
podshosi Vaxshunvor Chog’oniyon Tohariston va Badaxshonni o`ziga
bo’ysundiradi. Eftalilarning kuchayib kеtayotganligidan xavfsiragan sosoniylar
shohi Peroz eftaliylarga qarshi yurish qiladi. Ammo u еngilib asirga tushadi va
yordam so’rab Vizantiyaga murojaat qiladi. Vizantiyadan yuboridgan pul evaziga
asirlikdan ozod qilingan Peroz eftaliylarga ilgari bosib olingan Taliqon shahrini
qaytarib berish va Veraxran V tomonidan bеlgilangan chеgaradan nariga o’tmaslik
majbo’riyatini oladi. Taliqon shaxrida o’rnatilgan chеgara minorasi fillar
yordamida ko’chiriladi. Ammo Peroz o`z va'dasini bajarmaydi va eftalinlar ustiga
ikkinchi marta qo’shin tortib kеladi. Ikkinchi marta ham mag’lubiyatga uchrab,
Suriya manbalarida ta'kidlanishicha, u ikkinchi marta asir tushadi. Sosoniylar shoxi
eftalilarga kumush dirhamlar bilan to’ldirilgan qoplar ortilgan 30 ta xachir berish
majbo’riyatini oladi. Lеkin u faqat yigirmata xachir va shunga loyiq tangalar topa
oladi, xolos. Majbo’riyatning qolgan qismi evaziga Peroz o`zining gudak o’g’li
Kovadni garovga qoldiradi va ikki yil davomida eftaliylarga katta hiroj to’lab
turishga majbur bo`ladi. Bu hirojni Peroz aholiga og’ir jon boshi soliqlarini solish
yoli bilan to’laydi. Shu munosabat bilan arman tarixchisi Lazar Perbskiy Peroz
Eronni eftaliylarga sotganligini va uning hеch qachon bu qullikdan qutula
olmasligini zorlanib yozgan edi. Majbo’riyatdagi qarzni to’lab bo`lgan Peroz
eftaliylarga do’st qilib ko`rsatmoqchi bo’ladi va o’z singillaridan birini eftaliylar
podshosi Vahshuvorga hotinlikka taklif qiladi. Biroq Peroz singlisini o’rniga
boshqa qizni yuborib Vaxshunvorni aldaydi. Vaxshunvor bunga javoban,
eftaliylarning iltimosiga ko`ra Erondan kеlgan 300 ta harbiy maslahatchilarni
kaltaklattiradi va o’ldiradi.
Peroz Vizantiya yordamida uchinchi marta eftaliylar ustiga yurish qiladi.
Bu yurishda eftaliylar chеgarasidan o’tgan Peroz o`z askarlari bilan ular uchun
maxsus, ataylab tayyorlab qo’yilgan bo’ri uyalariga tushib qoladi va xalok bo`ladi.
Perozni tor-mor kеltirgan eftaliylar Eronga juda katta ulpon soliqlar soladilar va
Marvni egallaydilar. So’g’dni esa ular allaqachon o`zlariga qaratgan edilar,
So`ngra eftaliylar Qobul va Panjob vodiysini, Qarashar, Kuchu, Qoshg’ar va
Xo’tonni ham zabt etadilar. Umumiy xulosa shundan iboratki, eftaliylar
massagеtlar avlodidir, ular kushonlar siyosatini davom ettiradilar va Markaziy
Osiyoda yagona markazlashgan davlatni barpo etdilar. Eftaliylar qo’li ostida
tarbiyalangan Perozning o’g’li Kubod davrida Eron eftaliylarga xiroj to’lashda
davom etdi, Kovad xukmronligi davridagi (488—551 yillar) tеngsizlik va
ekspluatatsiya zulmiga qarshi xalq ommasi o`rtasida norozilik qo`zg’olonlari
bo`lgan, Bu davrda barcha yеrlar jamoa qo’lidan tortib olinib «dеhqon mulki»ga
aylantirilgan. Barcha boy shahslar va hokimiyat boylar qo’lida bo`lgan. Ayollar
huquqi poymol qilingan. Boylar ko’ngil xushi uchun istagancha xotinlar olganlar.
Bu hol Mazdak boshchiligida qo`zg’olon kеlib chiqishiga sabab bo`lgan.
Mazdakchilar- «3» harfi bilan boshlanadigan to’rt narsaning aholi o`rtasida tеng
bulishni talab qilganlar: 1) Zamin (Yer); 2. Zar (oltin); 3, Zo’rlik (kuch-hokimiyat)
va 4. Zan (xotim). Kovad dastlab bu qo`zgolonni himoya qildi va qo’llabquvvatladi. So`ngra u bu ko`zg’olonga qarshi kurashdi va eftaliylar tomoniga
qochib kеtdi. Kubod hukmronligi davrida Eron bilan eftaliylar orasidagi
munosabatlar ancha yumshab do’stona tus ola boshladi. Bu hol eftaliylar orasida
o’sgan Kovadning eftaliylar bilan shaxsiy do’stona munosabatlarining natijasi
bo`lganligi ehtimoldan uzoq emas. Kovad efta­liylar podshosining qizi, ya'ni o`z
jiyaniga uylanadi. Chunki uning opasi asirga tushgach, Vaxshunvorning xotini
bo`lgan edi, Ikki tomon o`rtasidagi yaqinlik shu darajada kuchaydiki, eftaliylar 502
yidda Eron tomonida turib Vizantiyaga qarshi urushda qatnashganlar. 506 yilda
tuzilgan sulh bitimiga ko`ra Vizantiya tillasidan va ulushlarini olishga muvaffaq
bo`lganlar. Eron bilan efta­liylar o`rtasidagi do’stona munosabatlar Kovadning
o’g’li Xusrav I Anushirovon davrida ham davom ettirilgan. Chunki Xusrav I
eftaliylarga yil sayin kumush hisobida bеlgilangan xirojni to’lab turgan. Ammo
Turk xoqonlarining eftaliylarga qilgan xujumidan foydalanib Xus­rav I 554 yilda
eftaliylardan Toharistonni tortib oladi. 563—567 yillarda esa turk xoqoni Silsivul
Eron bilan ittifoqda eftaliylarga qaqshatg’ich zarba beradi va bu podsholikni tobе
axvolga solib qo’yadi. Lеkin VI asr oxirlariga kеlib turk xoqonligi roziligi bilan
eftaliylar Eronga qarshi urush olib bordi va Toharistonni qaytarib olishga muvaffaq
bo`ldilar. So`ngra Eronda boshlangan fuqarolar urushidan foydalanib sosoniylarga
qaram bo`lishdan ozod bo`lgan eftaliylar allaqachon g’arbiy turkiy xoqonlik
ta'siriga tushib qolganliklaridan o`zlarining avvalgi mustaqilliklarini saqlab
qololmadilar. Eftaliylar davlatining siyosiy markazi - poytaxti qaerda bo`lganligi
to’g’risida qatiy aniq ma'lumot yo’q Taxminiy fikrlarga ko`ra bunday markaz
Poykand yoki Balx bo`lgan dеyiladi. Davlatning boshida podsho turgan. Podsholar
Vizantiya tarixchisi Prokopiyning (VI asr) so`zlariga qaraganda vizantiyaliklar
bilan forslar orasida mavjud bo`lgan adolatdan zarracha bo`lsada kam bo`lmagan
adolatga suyanib faoliyat ko`rsatganlar. Odamlar asosan shaharlarda yashaganlar.
Eftaliylar xukmronligi davrida quldorlikning еmirilib, asta-sеkinlik bilan fеodalizm
qaror topa boshlaganligining guvohi bo`lamiz. Bu davrda olib borilgan to’xtovsiz
urushlar ishlab chiqarish kuchlarining inqirozga uchrashiga sabab bo`ldi,
sug`oriladigan yer maydonlari qisqardi, shaharlar son jihatdan kamaydi.
Eftaliylardan oldingi kushonlar davridayoq yer va qo’rg’onlarga ega bo`lgan
aslzodalar ajralib chiqa boshlagan, dеhqonlar mahalliy zodagonlarga ko`prok tobе
bo`la borgan. Bu hol fеodal munosabatlarning shakllana boshlashi uchun shartsharoit etila borganligini ko`rsatadi. Aholining asosiy qismi dehqonchilik bilan
mashg’ul bo`lgan, ayrim qismigina ko`chmanchilik asosida yashagan, o’tovlarda
istiqomat qilishgan.
Jamiyatning feo’dal munosabatlar paydo bo`la borishiga qaramasdan,
quldorlik tuzumi va hatto ibtidoiy jamiyatning ko'ldiq sarqitlari ham saqlanib
qolgan.Qular mehnatidan foydalanish davom etgan. Xalqning urf-odat va turmush
tarzida eski tuzum davrining sarqitlari kеng qo’llanilgan. Oliy tabaqa vakillarida,
patriarxal tuzum urf-odatiga ko’ra ko’p xotnlilik hukm surgan. Oddiy eftaliy vafot
etganda tuproqqqa quyilgan, boylarning murdasini esa maxsus tayyorlangan tosh
dahma (yodgorlik toshi, maqbara) ga ko’mishgan.
Ijtimoiy-iqtisodiy tuzumdagi o`zgarishlar munosabati bilan еski tartibdagi
shaxarlar inqirozga uchrab yangi kurg’on, qalalarning mustahkamlanishi ko`zga
yaqqol tashlanadi. Bundan tashqari yangicha tipdaga shaharlar, shahar-qalalar
yuzaga kеladi. Eftaliylar Eron, Vizantiya, Hindiston, Xitoy va boshqa davlatlar
bilan kеng ko’lamda savdo aloqalari olib borganlar, elchilik munosabatlari
o’rnatganlar. Savdoda Xitoy va Vizantiya asosan ipak oyna, turli mеva-chеvalar,
qimmatbaho toshlar, bo’yoqlar va boshqalar bilan muomala qilar edi. Bu savdo
jarayonida sosoniy tangalar bilan bir qatorda mahalliy tanga­lar ham qo’llanilgan:
buxorxudotlar tangasi, so’gdiy tan­galar, Xorazm tangalari va xokazo.
Tarixiy yozma manbalarda eftaliylarning kundalik turmush va madaniyati
xaqida dеyarli hеch qanday ma'lumotlar saqlanmagan. Xitoy manbalarida
ko`rsatilishicha, eftaliylar cho’qmorlar bilan jang qilganlar (forslar -kamonlar,
arablar - nayzalar bilan), ular nihoyatda bahodir, jangovar va mard xalq bo`lishgan.
Eftaliylarning tili haqida yuqorida eslatganimiz singari, aniq bir xulosaga ega
emasmiz. Eftaliy podsholigida sug’d tilining kеng qo’llanilganligi to’g’risida
manbalar еtarli darajada ma'lumot beradi. So’gd yozuvidan tashqari, undan bir oz
farq qiluvchi buxor yozuvi, xorazmiy va eftaliy yozuvi kеng tarqalgan, Eftaliylar
davri xalq qo’shiqlari va eposlari Firdavsiy «Shoxnoma»sida tasvirlangan.
Efta­liylar podsholigida har xil diniy g`oyalarga e'tiqod qilish davom etgan. Bunga
asosiy sabab eftaliylarning juda ko`p xalqlarni siyosiy birlashtirganligidir. Bu
yerda Zardushtiylik Erondagiga nisbatan boshqacharoq shaklga ega bo`lgan, U
Anaxit va Siyovushga ehtirom ko’rsatish bilan qo’shilib kеtgan. IV asrda Navro`z
(Yangi yil) kuni Zardo’shtiylar erta tongda Siyovushning Buxorodagi qabriga kеlib
xo’roz so’yib qurbonlik qilganlar. Bundan tashqari Vaxsh, Mitra, Anaxit
(quyosh)ga sig’inish ham mavjud bo`lgan. Manixеizm, Mazdak ta'limoti (Eronda),
buddizmning yoyilishi o`z yo`lida davom eta berdi.
Eftaliylar davri tarixiga oid ba'zi bir moddvy madaniyat yodgorliklari
mamlakatimiz hududidy saqlanib qolgan. Bular Xorazm viloyati hududidagi
Firqala (Qiyot - Beruniy yaqinida), Buxoro viloyatida Poykand va boshqalardir. Bu
tarixiy obidalar xalqimizning eftaliyllr davri madaniy va turmush xayoti to’g’risida
qimmatli xulosalar chiqarish imkoniyatini beradi.
Eftaliylar davrida shuxrat topgan yirik shaharlardan biri Paykеnt
(Baykеnd)dir. Tarixchi Narshahiy Baykеndni «Buxoro shaxridan qadimiyroq» dеb
hisoblaydi1. Bu shahar harobalari va uning o’tmish tarixi ham еtarli darajada
o`rganilgan emas. Yoki Bolaliktеpa ibodatxonasidagi binoning dеvorlariga
ishlangan suratlar rang barangligini aytmaysizmi qo’llarada qadaxlar ushlab
o’tirgan erkak va xotinlarning ziyofatlari rangli buyoqlarda jonli bir suratda
hayratomuz o`z ifodasini top­gan. Bu daliliy ashyolar qadimgi ajdodlarimizning
buyuk aql, tafakkur va ijod egalari bo`lganligini ko`rsatadi. Ammo Markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi va kichik-kichik mayda xukmdorlarning raqobatlari
natijasida VI asrning o`rtalariga kеlib Eftaliylar davlati asta-sеkin еmirila boshladi.
Eftaliylar davlati tasarrufiga birlashgan ulkan mamlakatnivg tabiiy geografiyasi
qanchalik rang-barang bo’lsa, axolisining etnik tarkibi shunchalik qurama, ijtimoiy
va iqtisodiy hayoti esa biri ikkinchisidan keskin farq qilardi. Ilk o’rta asr Xitoy
manbalarida eftaliylarning yurtida shaharlarning yo’qligi, o’zlari esa o’tloqlarga
boy yaylovlarda kigiz o’tovlarda yashashi ta’riflanadi. VI asr Vizantiya
muarrixlarining asarlarida, aksincha, ularning «shaharlik» ekani ta’kidlanadi. Biri
ikkinchisiga zid bunday ma’lumotlarda ma’lum darajada asos bor, albatta. CHunki
O’rta Osiyo, Xuroson, Sharqiy Turkiston va Shimoliy Xindiston yerlarini zabt
etgach, ko’chmanchi chorvador eftaliylar, shubxasiz, bu viloyatlardagi obod
dehqonchilik vohalariga, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo rivoj toptan kattakichik shaharlarga ega bo’ladilar. Yillar o’tishi bilan omilkor mahalliy aholi bilan
qon-qarindosh bo’lib, ularga qorishib ketadilar. Natijada ularning bevosita vorisiga
aylanadilar. Shu boisdan 568-569-yillarda Vizantiya imperatori Yustin II xuzurida
bo’lgan turklar elchisi imperatorning "Eftaliylar shaxarlarda yashaydimi yoki
qishloqlardami?" degan savoliga «Ular shaxarda yashovchi qabiladir, janobi
oliylari» deb, javob bergan.
Demak, Eftaliylar davlatiga birlashgan aholining bir qismi ko’chmanchi
chorvador bo’lsa, ikkinchi kattaroq qismi shaxar va qishloqlarda yashovchi o’troq
aholi edi. Uning axolisi asosan ziroatchilik bilan shug’ullanardi. Toxariston va
So’g’d rivoj topgan dehqonchilik va bog’dorchilikning markazi hisoblangan.
Qashqadaryo va Zarafshon vodiylarida g’alladan tashqari sholi xam yetishtirilar
edi. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, V-VI acrlarda SHarqiy Turkiston va O’rta
Osiyo yerlarida ko’plab g’o’za ekilar edi. Uning tolasidan oppoq va nihoyatda
mayin mato to’qilgan. Xitoy bozorlarida bunday matoga talab katta bo’lgan.
CHunki o’sha davrlarda Xitoyda paxta hali ekilmas edi.
Aholining dashtliklarda yashovchi yarim ko’chmanchi qismi chorvachilik,
xususan mayda va yirik shohli hayvonlar boqish, tuyachilik, tog’liva tog’ oldi
mintaqalaridagi aholi esa yilqichilik bilan shug’ullangan. Farg’ona vodiysi hamon
zotli arg’umoqlari bilan mashhur edi.
Ziroatkor yerlarning kattagina qismi xali xam qishloq jamoalari tasarrufida
bo’lsa-da, ammo mamlakatda feodal munosabatlarining tarkib topishi oqibatida
sug’oriladigan yer maydonlarining ma’lum bir qismi mulkdor zodagontabaqa
vakillari — «dexqon»lar qo’lida to’plana boshlagan edi. Buning natijasida qishloq
jamoasining erkin qo’shchilari ma’lum darajada zodagon dexqonlar asoratiga
tushib, ularga qaram kadivarlarga aylanmokda zdi. Obikor yerlarning bir qismi
ibodatxonalar mulki hisoblangan. Bunday yerlar «vag’nze» deb yuritilar edi.
Yaylovlarning asosiy qismi esa qabila va urug’ jamoalari xamda ularning oqsoqol
zodagonlari biylar tasarrufida edi.
Samarqand, Buxoro, Kashqadaryo va Toshkent viloyatlarida olib borilgan
arxeologik tadqiqotlardan ma’lum bo’lishicha, V-VI asrlarda dehqonchilik
vohalarining tevarak-atrofiga kelib o’rnashgan ko’chmanchi eftaliy qabilalarining
ommaviy ravishda o’troqlashuvi kuchayadi. Buning oqibatida obikor yerlarga
bo’lgan muxtojlik ortadi. Daryo vodiylari bo’ylab katta-kichik sug’orish kanallari
qazib-chiqarilib, minglab gektar, yangi yer maydonlari o’zlashtiriladi. Sug’orma
dexqonchilikning kengayishi bilan irrigasiya texnikasi rivoj topadi. SHoxariqlar
chuqurlashib, sersuv va sershoha sug’orish tarmoqlariga aylanadi. Ular daryodan
suvni bog’lab oluvchi va yuqoriga ko’tarib beruvchi suv inshootlari bilan
jihozlanadi. Hozirgi vaqtdagi Toshkent vohasi va Janubiy Kozog’istonerlarining
bir qismini suv bilan ta’minlab turgan Zog’ariq va Bo’zsuv, Samarqand viloyati
janubiy tumanlarining asosiy suv manbai bo’lgan Darg’om kanali V asrda barpo
etilgan eng yirik sug’orish tarmoqlaridan hisoblanadi. Bu davrda tog’oldi
mintaqalarida joylashgan adir yerlarga suv chikarib, obod etishda o’q, gupchak va
tishli gildirakka asoslangan va o’z davri uchun ancha-muncha murakkab
gidrotexnika inshootlari charxpalak, chig’ir va boshqalardan foydalaniladi.
Yangidan o’zlashtirilgan yerlarda zodagon dehqonlarning qalin va ulkan xom
g’ishtlardan urib chiqilgan baland tagkursi ustiga bino qilingan ko’shklari, atrofi
baland devorlar bilan o’ralgan istexkomli qo’rg’onlariyu, xashamatli qasrlari bilan
bir qatorda mexnatkash qo’shchilarning ko’pdan-ko’p istexkomsiz qishloqlari va
mayda qo’rg’onlari qad ko’taradi. Eftaliylar davrining hashamatli qasrlaridan biri
Surxondaryoda Bolaliktepa yodgorligi ostidan qazib ochilgan. Xuddi shu davrda
CHag’oniyon, Termiz, Samarqand, Buxoro, Kesh, Naxshob va Toshkent atroflari
to’la o’zlashtirilib alohida-alohida dehqonchilik vohalari shakllanadi. Keyinchalik
bu vohalarda katta yerli dehqonlarning siyosiy mavqei oshib, ilk o’rta asrlarning
deyarli mustaqil mayda xokimiyatliklari tashkil topadi. Buxoro viloyatining Jondor
tumanidagi Varaxsha qasri VI—VII asrlarda buxorxudotlar — Buxoro maxalliy
xukmdorlarining yozga qarorgoxi edi.
Aholining ommaviy xashari va mashaqqatli mehnati bilan suv chiqarilib
obod etilgan vohalarni tashqi yev bosqinlaridan muxofaza kilish maqsadida
ularning tevarak-atrofi bir necha yuz chaqirimlarga cho’zilgan baland va qalin
devorlar bilan o’rab olinadi. Ilk o’rta asrlarning mudofaa inshootlari ko’rinishdan
qadimgi Buyuk Xitoy devoriga o’xshar edi. Samarqand vohasi atrofini o’ragan 12
darvozali bunday inshoat «Devori Qiyomat», Buxoro viloyati atrofini o’ragan 336
km. li devor «Kampirak» va Toshkent vohasining devori esa «Kampirdevol»
nomlari bilan tarixda shuhrat topadi.
Bu davrda dexqonchilik voxalaridagi katta-kichik shaharlar gavjumlashib,
ularda ayniqsa kulolchilik, shishagarlik, chilangarlik, bo’zchilik, sarrojlik,
zargarlik va kurolsozlikkasb-hunarlari ravnaq topadi. Chochda yasalgan o’q va yoy
«kamoni chochiy» nomi bilan butun Sharqqa dong’i taraladi. Ilk o’rta asrlarda
birgina Zarafshon vodiysida, Samarqand va Buxorodan tashqari, Rivdad,
Kushoniya, Dabusiya, Xariman, Arqud, Romitan, Varaxsha va Poykand kabi
xunarmandchilik va savdo shaharlari mavjud edi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda,
Poykand shahri Eftaliylar davlatining poytaxti bo’lgan. Xitoy manbalarida u Bi
nomi bilan tilga olinadi. Arablar uni «Madinat ut-tujjor», ya’ni «savdogarlar
shaxri» deb yuritar edi.
Eftaliylar o’z tashqi siyosatlarida harbiy kuchga suyanganlar. Ularning juda
kuchli qo’shini bo’lgan. Lashkarning asosiy kismini suvoriylar tashkil etgan.
Eftaliy suvoriylari gurzi va shamshir bilan qurollangan. Kamondan o’q uzishda
mohir mergan bo’lishgan.
VI
asr
Vizantiya
tarixchisi
Prokopiyning
yozishicha,
Ef­taliylarningqonuniy davlati podshohi mutlaq tomonidanboshqarilgan. Ko’shni
davlatlar bilan munosabatlarda ular rumiy (vizantiyalik)lar va forslar adolatidan
zarracha ham kam bo’lmagan adolatga amal qilganlar.
Xioniy va kidariylarning O’rta Osiyoga kirib kelishi hamda Buyuk
Eftaliylar davlatining tashkil topishi mahalliy aholining madaniy hayotiga ham
ma’lum darajada ta’sir qildi. Chorvador ko’chmanchilar bosqini oqibatida tevarakatrofi dashtliklarga tutashgan Xorazm, Buxoro va Naqshab kabi viloyatlarning
ziroatkor yerlari payhon etilib, ko’plab qishloqlar, katta-kichik shaharlar bo’shab,
huvillab qoldi. Xorazm aholisining kattagina qismi o’z ona yurtinn tark etib,
Zarafshon vodiysiga borib o’rnashdi.
Ko’chmanchi qabilalarning dehqonchilik vohalari atrofiga kelib o’rnashishi
bilan, shubhasiz, ma’lum darajada dasht udumlari va e’tiqodiy tasavvurlari o’troq
aholining hayotiga kirib bordi. Mamlakatda sodir bo’lgan tushkunlik uning moddiy
madaniyatida ayniksa o’z aksini topdi. Madaniyatning ko’pgina tarmoqlari
odimlashdi va dag’allashdi. Bunday holat garchi Xorazm, Buxoro va Kashqadaryo
voxalarida yakqol kuzatilsa-da, ammo u asriy madaniy an’analari kuchli bo’lgan
Toxariston va So’g’dda deyarli sezilmadi. Aksincha, bunday vohalarda
ko’chmanchilar tez orada o’troqlashib, maxalliy aholi bilan qorishdi va uning
ijtimoiy-Iktisodiy va madaniy hayotida faol ishtirok etdi. Feodal munosabatlar
qaror topayottan sharoitda ko’chmanchilarning tazyiqi ostida o’troq hayotning
madaniy an’analari dasht udumlari bilan omuxtalashib., ilk o’rta asrlarning o’ziga
xos madaniyati shakllana boshladi. Mahalliy hayotda sodir bo’lgan bunday
o’zgarishlar ayniqsa binokorlik, me’morchilik va tasviriy san’atning ayrim
jabxalarida ko’proq namoyon bo’ldi.
IV asrning ikkinchi yarmi va V asrda mamlakatning ichki va tashqi
hayotida sodir bo’lgan keskinlik ayniqsa binokorlikka kuchli ta’sir ko’rsatdi.
Samarqand, Buxoro, Naqshob va Toshkent kabi dehqonchilik vohalarida baland
tagkursi ustiga bino qilingan ko’plab istexkomli qasrlar va feodal qo’rg’onlari qad
ko’tardi. Istehkomlarning to’rt burchagi baland burjlar bilan mustaxkamlanib,
devorumulalari bir necha qator kamondan o’q uzgich nishon tuynuklari bilan
ta’minlanadi. Markazida baland arkli, girdi ikki yoki uch qator qalin mudofaa
devorlari bilan o’ralgan feodal qo’rg’onlar ilk o’rta asrning o’ziga xos
me’morchilik namunalaridan bo’lib, Naxshob vohasidagi Zaxoki Moron qal’asi,
Buxorodagi SHaxri Vayron va Xorazmdagi Fir qal’alari shular jumlasidandir. IV
asrda xorazmshoh Afrig’ tomonidan qurilgan Alfir qal’asini ta’riflar ekan, Beruniy
uning ... uchta devori paxsadan va xom g’ishtdan urilgan; bularning biri ikkinchisi
ichiga joylashgan; har birining balandligi boshqasinikiga qaraganda oshib boradi,
ammo shohlar qasri hammasidan ham balanddir" deb yozadi.
Geografik jixatdan bir-biridan uzoqda joylashgan va har xil diniy tasavvur
va an’analarga ega bo’lgan viloyatlarning aholisi turli tillarda so’zlashgan.
CHorvador aholi o’rtasida shubhasiz, turkiy til tobora kengayib borgan. O’troq
aholining katta qismida so’g’diycha so’zlashuv va so’g’d tilining tobora rivojlanib
borishi kuzatiladi. Bu davrda so’g’d tili va yozuvi Yettisuv va Farg’ona orqali
SHarqiy Turkistonga kirib, Xitoy xududlarigana yetib boradi. V-VI asrlarda So’g’d
yozuvi va uning «Samarqand yozuvi» uslubidan tashqari Xorazm va Eftaliy
yozuvlari ham tarqalgan edi. Eftaliylar xati Baqtriya yozuvi asosida paydo bo’ladi.
Xitoy sayyohi Syuan Szanning yozishicha, eftaliylar yozuvi asosan 25 harfdan
iborat bo’lgan. Xat chapdan o’ngta tomon kundalangiga yozilgan.
Eftalitlar davrida Xorazm, So'g'diyona, Baqtriya va Shosh viloyatlarida
mustahkam va hashamatli qo'rg'onlar vujudga kelgan. Savdo-sotiqning gurkirab
rivojlanishi eftalitlar davlatchiligi iqtisodiyotining yanada rivojlanishiga olib
keladi, harbiy qudratini yana oshiradi. Tashqi savdoga ipak, bo'yoq mahsulotlari,
rangli shishalar, qimmatbaho tosh, arg'umoq otlar, matolar, qurol-yarog'lar
chiqariladi.
Albatta, mamlakatning iqtisodiy taraqqiyoti nafaqat mamlakatning madaniy
hayotiga, balki unga chegaradosh bo’lgan boshqa davlatlar va mintaqalar bilan
bo'ladigan madaniy aloqalariga ham samarali ta'sir ko'rsatadi. Eftalitlar mamlakat
ichkarisidagi katta-kichik shaharlarda hashamatli binolar qurdiradi.
Eftalitlar davri arxitekturasida ikki qavatli qilib qasrlar qurish odat tusiga
kirgan. Qasrlar shaharning markazida, tuproq bilan baland qilib ko'tarilgan joyda
(eng baland qismi yoki tuproq bilan sun'iy ravishda ko'tarilgan balandlik tepasiga)
qurilgan. Masalan, hozirgi Buxoro viloyati hududida joylashgan qadimgi
Varaxsha, Poykand shaharlari, Xorazmdagi Tuproqqal'a shahri, Qashqadaryo
viloyatidagi qadimgi Zahoki Moron qasrlari ana Shunday sun'iy tepalik ustiga
qurilgan bo'lib, tashqi ko'rinishidan nihoyatda mahobatli bo'lib ko'ringan.
Eftalitlar davri arxitekturasida, eng avvalo, ibodatxona yoki qasrning tashqi
mahobatliligiga va uning ichki bezaklariga alohida e'tibor berilgan. Ichki devorlar
rangli suratlar, naqshlar va haykallar bilan bezatilgan. Masalan, hozirgi
Surxondaryo viloyati hududida joylashgan qadimgi Bolaliktepa shahrida qurilgan
qasr devorlarida saqlanib qolgan devoriy suratlar o'zining nafaqat tabiiyligi,
rangdorligi, balki maishiy hayotning bir bo'lagini badiiy tasvirlashi bilan ham
ajralib turadi. Haykaltaroshlikda ko'proq terrakota va koroplastika
haykaltaroshligidan foydalanilgan. Bu davr haykaltaroshligida hudud va unda
yashovchi kishilarning kiyim-kechaklari, taqinchoqlari va o'xshash tomonlari
ko'zga tashlanib turgan. Ma'bud yoki ma'budalar haykallari (albatta yirik va ulkan
haykallar yasalmagan) da uni yaratuvchi haykaltaroshning diniy dunyoqarashi o'z
ifodasini topgan.
Arxeologlarning ma'lumotlariga ko'ra, binolar bir necha qavat qilib
qurilgan. Uy devorlari turli naqshlar va suratlar bilan bezatilgan. Ayniqsa,
ibodatxonalarga katta e'tibor berilgan. Ularning ichki tomonini bezashda
qimmatbaho toshlardan va oltindan foydalanganlar.
Eftalitlar davrida Poykent shahri, Tuproqqal'a (hozirgi Xorazm hududida),
qadimgi Chochdagi Oqtepa qal'asi, qadimgi Varaxsha qo'rg'onlari shaharsozlikning
namunalari hisoblangan. Misol tariqasida Varaxsha qo'rg'onini olib qarasak,
eftalitlar davrida me'morchilik san'ati qanchalik rivojlanganligining guvohi
bo'lamiz. Varaxsha qo'rg'oni ulkan kvadrat shaklida mustahkam tepa ustiga
qurilgan. Binoning devorlari ganch bilan suvalgan va devoriy suratlar bilan
bezatilgan.
Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far an-Narshaxiy o'zining «Buxoro tarixi»
asarida Varaxsha haqida Shunday deb yozadi: «... Varaxsha ... katta qishloqlar
jumlasidan bo'lib, Buxoro singari edi. U podShohlar turadigan joy bo'lib,
mustahkam hisorga ega bo'lgan, chunki podshohlar (u hisorni) bir necha marta
mustahkamlaganlar. Uning Buxoro shahrining devorlari singari devori ham
bo'lgan. Bu qishloq Buxoro devorining ichkarisida joylashgan. Unda Shunday bir
obod qasr bo'lganki, go'zallikda uni namuna qilib ko'rsatar edilar».
Eftalitlar davrida saroylar, ibodatxona va boy-badavlat kishilarning turar
joylari ichki bezagida sujetli tasviriy san'at asarlari va turli xil naqshlardan
foydalanish odatiy tusda bo'lgan. Masalan, Bolaliktepa qasri devorlariga
tushirilgan ziyofat marosimi nihoyatda yorqin bo'yoqlar bilan chizilgan bo'lib,
unda gilamchalar ustida juft-juft bo'lib tiz cho'kib o'tirgan erkak va ayollar
tasvirlangan. Erkaklarning egnida uchburchak shaklida keng qaytarma yoqali va
hoshiyali uzun kamzul, oyog'ida mahsi, belidagi ingichka kamarga qayirma uchli
xanjar osilgan. Birida vaza, ikkincliisida tug'ro tutgan qo'llarining jimjilog'iga
bittadan ikkita yirik ko'zli uzuk taqilgan. O'ng qo'lida qadah, so'lida ko'zgu tutgan
ayollarning kiyim-kechaklari nihoyatda bashang. Ichki libos ustidan hoshiyali
qaytarma yoqali hamda uqali uzun va keng guldor yopinchiq - qabo yelkaga
tashlangan. Quloqlarida Buxoroning yakkadur ziragi, jimjiloqlarida esa yoqut
ko'zli uzuk taqilgan. Xullas, Bolaliktepa qasri devorlarida tasvirlangan ayollarning
tashqi qiyofasi VI asrda eftalitlar hukmdori huzurida bo'lgan budda kohinini
hayratga solgan saroy zodagoni ayollarini eslatadi. Kohinning ta'riflashicha, o'sha
vaqtlarda eftalit malikalari juda qimmatbaho matodan tikilgan, orqa etagi uch
quloch va undan ham uzunroq bo'lgan serbezak ko'ylak kiyar, uning etagini
maxsus joriyalar ko'tarib yurganlar.
Eftalitlar davrida diniy e'tiqodlar xilma-xilligi - zardushtiylik, Anaxita va
Mitraga, buddaviylik, iuadizm va nasroniylik mavjud bo'lgan. Buxoro vohasida esa
ko'proq Siyovushga e'tiqod qilish rivojlangan. Narshaxiyning «Buxoro tarixi»
asarida ko'rsatilishicha, «podShoh Afrosiyob o'z kuyovi Siyovushni o'ldiradi.
«Buxoro aholisi Siyovushning o'ldirilishi haqida ajoyib ashulalar to'qiganlar,
kuychilar bu qo'shiqlarni «Kini Siyovush» – «Siyovush jangi» deb ataydilar.
Siyovushga e'tiqod qiluvchilar Navro'z kuni uning qabri atrofida katta bayram
o'tkazganlar. Bu bayram «Navro'zi kishavarzon» – «Dehqonlar navro'zi deb
atalgan. Buxoro otashparstlari Siyovush dafn etilgan joyni aziz tutganlar va unga
atab har yili har bir erkak Navro'z kuni Quyosh chiqmasdan o'sha joyda bittadan
xo'roz so'yadi. Buxoro aholisining Siyovushning o'ldirilishiga bag'ishlab aytgan
marsiyalari bo'lib, u barcha viloyatlarida mashhur bo'lgan. Kuychilar unga moslab
kuy tuzganlar va qo'shiq qilib aytgan. Qo'shiqchilar uni «otashparastlar yig'isi deb
ataganlar.
Shuningdek Eftalitlar davrida O'rta Osiyo va Sharqiy Turkistonda Monizm
keng tarqala boshlaydi. Monizm tasviriy san'atni diniy marosimlarga olib kiradi.
Tuproqqal'a (Xorazm), Varaxsha (Buxoro) va Panjikent (Tojikiston Respublikasi)
dagi ibodatxonalar bezaklari bu fikrimizning dalili bo'la oladi. Masalan,
Panjikentdagi motam marosimining suratda tasvirlanishi bunga misol bo'la oladi.
Eftalitlar o'z urf-odatlari, ayniqsa, dafn marosimlariga ko'ra kuchli
tabaqalanishga ega bo'lganlar. Oddiy eftalitlar murdasi tuproqqa qo'yilgan. Boybadavlat kishilar vafot etganda esa, ularning jasadi maxsus tayyorlangan tosh
dahmaga qo'yilgan. Urug' boshlig'i vafot etganda, juda katta tantana bilan dafn
marosimi o'tkazilgan. Odatga ko'ra urug'ning eng boy-badavlat kishilari 20 va
undan ham ko'proq sodiq do'stlarga ega bo'lgan.
IV asrda yashagan tarixchi Ammian Marselinning yozishiga ko'ra, Xionit
shahzodasi vafot etganda, uning murdasi kuydirilib, uning atrofiga sodiq
do'stlarining terrakota haykalchalari o'tkazib qo'yilgan.
Xulosa qilib aytganda, eftalitlarning 100 yildan oshiqroq hukmronligi davri
Markaziy Osiyodagi xalqlarning jipslashuvi, turli qabilalarning qo'shilishi,
iqtisodiy va madaniy hayotning yanada rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan.
5.3. Turk xoqonligining ijtimoiy-iqtisodiy hoyoti
V asrning 2-yarmida va 6 asrning 1-yarmida Oltoy va Janubiy Sibirda
Ashina-ashi qabilalari bo`lib, ularning yabg’ulari Asan (Asyan) shod va Tuu (460545) lar turkiy qabilalar ittifoqiga asos soladilar. Tuuning o’g’li Bumin (turkcha) Tumin (xitoycha) o`ziga Tele qabilasini bo`ysundiradi va mustahkamlanib olib
o`zlari qaram bo`lib turgan jujanlardan xalos bo`lish yo`lini qidiradilar. Bumin 551
yilda Markaziy Osiyodagi eng kuchli bo`lgan jujanlar xonini mag’lub etadi. Usha
yili Bumin yangi davlat-Turk xoqonligiga (551-744) asos soladi va «xoqon»
(hukmdor) deb e`lon qilinadi. Ili daryosi buyida hukmdor deb e`lon qilingach,
«ilixon» degan unvon ham oladi. Turklar hukmdori o`zini xoqon-kagan (turkcha)
deb ham atay boshlaydi. Oltoydagi Utukan shahri yangi turk xoqonligining
poytaxti qilib belgilanadi. Bumin o`z ukasi Istamiga (turkcha-Istemi, xitoychaSedimi, arabcha-Sinjibu, yunoncha-Stembi) birinchi sarkarda, davlatning birinchi
amaldori darajasiga to`g’ri keluvchi «yabg’u» (bahodir) unvonini berib, u bilan
birgalikda o`z davlatini kengaytirish payiga tushadi. Istami ko`proq g’arbiy
yo`nalishga boshchilik qilib shu orada Sharqiy Turksitondagi nushibi, turkash, uzli
qabilalarini o`ziga buysundiradi. Turklar hukmronligi shu paytlarda Xorazmga
ham yoyilib, xoqonlik chegarasi eftallar davlati hududlarigacha boradi.
Mukanxon (554-576) hukmronligi davrida Turk xoqonligi eng qudratli
davriga ko`tariladi. Mukanxon 554 yilda Sharqka yurish qilib, Uzoq Sharq
o`lkalarini o`ziga bo`ysundiradi va Tinch okeani qirg’oqlariga chiqadi. U Urxun,
Tugla, Selenga daryolari bo`ylaridagi qabilalarni, Enisey daryosi buyidagi
qirg’izlarni, Baykal atroflaridagi uyg’urlarni o`ziga buysundiradi. Mukanxon
eftallarni tugatish uchun 554 yil Eron shoxi Xisrav 1 Anushervonga (531-579)
elchi yuboradi. Bu taklif uzoq vaqt eftallar tazyiqida yashagan sosoniylarga ma`qul
bo`ladi va ular ham eftallarning mag’lubiyatidan manfaatdor edilar.
558 yilda turklar Ural va Volga bo`ylarini zabt etib Shimoliy Kavkazdagi
ko`manchi amarlar bilan to`qnashadi. Turklar eftalitlar va avarlarga qarshi
kurashda Vizantiya va Eron bilan do`stona aloqani mustahkamlay boshlaydi.
Vizantiyadan foydalangan Eron eftalitlardan Toxariston, Chag’aniyon va Qobul
atrofidagi erlarni tortib oladi. 536 yildan eftalitlarga qarshi shimoldan turklar
Choch vodiysiga bostirib kiradilar. Tez orada ular tomonidan Samarqand, Kesh,
Naxshab egallandi. eftalitlar Xuttalon, Termiz, Balx, Amul, Zamm shaharlaridan
yordam olib, Buxoro yaqinida katta jangga tayyorgarlik ko`radilar. 8 kunlik
shiddatli jangda eftalitlar turklardan engiladilar. Turklar tezlik bilan harakat qilib,
iloji boricha eftalitlarning yerlarini ko`proq o`z qo`llariga olishga harakat qilardi.
Amudaryoning janubiy sohiligacha bo`lgan yerlar, Eron, uning shimoliy
sohillaridan Kaspiygacha bo`lgan yerlar turklar qo`liga o`tadi. eftalitlardan qolgan
qutganlari Zarafshon vohasida yashab turklarga soliq to`lab turadilar. Janubdagi
eftalitlar yerlari sosoniylar tomonidan bir oz vaqtdan keyin butkul buysundirib
olinadi.
Eftalitlar davlatining mag’lubiyatidan so`ng ittifoqchilar o`rtasida
kelishmovchiliklar paydo bo`la boshladi. Xoqonlikning bevosita g’arbiy qismini
boshqarib turgan Istami va bosh xoqon Mukanxon ham savdo yo`li va uning
ahamiyatini yaxshi tushunib bu masalani tinchlik yo`li bilan xal qilishga harakat
qila boshladilar. Istami yabg’u so`g’d ixshidiga bu masalani xal etish vazifasini
topshiradi. Eronga mashhur so`g’d savdogari va diplomati Moniax boshchiligida
elchilar guruhi jo`natiladi. Xisravshox o`z atrofidagi amaldorlarning maslahatiga
kirib, so`g’diylar olib kelgan ipaklarni sotib olib, so`ng uni elchilar ko`zi oldida
yig’ib yoqib tashlaydi. Istami bu voqeadan so`ng qattiq ranjisada, Xisravshox
xuzuriga ikkinchi marotaba o`z elchilarini yuboradi. Bu elchilar guruhi faqat
turklardan iborat bo`ladi. Lekin bu safar turk elchilari zaxarlab o`ldiriladi va bir
nechtasigina sog’ qolib, xoqon xuzuriga etib keladilar. Sosoniylar esa bu voqeani
turklarning o`zlariga qo`yib «turklar issiq xavoni ko`tara olmadilar», deb
berkitadilar. Istami esa Xisrav I Anushervon qo`shinalarini tor-mor qilib, Eronning
shimoliga bostirib kiradi. eftalitlar o`z yerlarini Eronga tushib qolgan qismini yana
o`zlariga qaytarib oladilar. Eron tinchlik sulhiga kelishib, 4000 Vizantiya tillasi
to`lash majburiyatini oladi. Undan so`ng Eronbilan Vizantiya (Yustin II) o`rtasida
ham urush boshlanib ketib, sosoniylar davlati juda nochor ahvolga tushib qoladi.
576 yilda Mukanxon va Istami yabg’ularning vafotidan keyin Turk
xoqonligining ta`siri ancha zaiflasha boshlaydi. Eron sarkardasi Baxrom Chubin
Churbaga xoqon qo`mondonligidagi 300000 kishilik turk qo`shinini tor-mor qiladi.
Churbaga xoqon jangda xalok bo`ladi. Baxrom Chubin Buxoro yaqinidagi
Poykend shahriga bostirib kirib, xoqonning o`g’li Barmuda Teginni asirga oladi.
Xoqon xazinasini esa Eron shohi Anushervon I ga yuboradi.
Mukan xoqondan keyin taxtga ukasi Arslon Tuba (576-581) o`tiradi va
mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan rivojlantirish choralarini ko`radi. Ammo
Arslon Tuba vafotidan keyin Turk xoqonlari o`rtasida uzaro kurash avj olib ketadi.
Natijada xoqonlik 2 qismga: sharqiy qism - Xitoy, Mug’ulistonning bir qismini o`z
ichiga olgan, Arslon Tubaning kichik o`g’li Ishbara boshqara boshlaydi; g’arbiy
qism-Ettisuv, Markaziy Osiyoning asosiy qismi, Sharqiy Turkiston, hozirgi
Qozog’iston tasarrufidagi yerlar, Istami yabg’uning o`g’li Kora Cho`rin boshqarar
edi. Bundan keyin ham bir qancha xoqonlar (Turomok, Arok) bo`lib, mamlakat
ichidagi ahvol keskinlashib, iqtisodiy tanazzul boshlanib ketadi. Shunday keskin
vaziyat paytida turkiy shahzoda Obruy boshchiligida (585-586) xalq harakati
bo`lib o’tadi. Obruy haqida Nishopuriyning va Narshaxiyning asarlarida
ko`rsatilishicha, Obruyning qarorgoxi Poykandda bo`lgan, u boy zodagon va
savdogarlar ustidan qattiq nazorat o`rnatgan. Bunga chiday olmagan zodagonlar
Turkiston tomonga yo`l olishgan. Obruy atrofida esa qashshoq kambag’al
dehqonlar bo`lgan. O`zaro urushlar mamlakatning parchalanib ketishiga va
inqirozga yuz tutishiga olib kelgan. 600 yillarda Qora Cho`rin qarib qolgan vaqtda
o`zini qahramon xoqon deb e`lon qiladi. Lekin davlatni boshqarish imkoniyati yo`q
edi. Bundan foydalangan Xitoy imperatori ichki nizolar keltirib chiqarishga
harakat qiladi. 582-603 yillardagi o`zaro urushlar natijasida 603 yilda xoqonlik
to`la mustaqil 2 xoqonlikka ajraladi.
G’arbiy xoqonlikka Ettisuv, Chu vodiysi, Volga, Irtish, Ishim daryolari
buylaridagi yerlar, Markaziy Osiyoning yerlari kirgan. Bu xoqonlik 5 asrning 1choragida kuchayadi. Ayniqsa Tunyabg’u (618-630) davrida kuchli bo`lib
boshqaruv tartiblari isloh qilinadi. Mahalliy hukmdorlarga «yabg’u» unvoni
berilardi va xoqonning noibiga aylanadilar. Lekin 8 asrning o`rtalarida g’arbiy
xoqonlik zaiflashib boradi. Chunki vaziyatdan foydalangan Xitoy imperatori 657659 yillarda Ettisuvga bostirib kiradi. VII asrning oxirlarida xoqonlik
mustaqilligini biroz tiklab olib, Xitoy gumashtasi Xisrav Burishodni quvib
chiqaradi.
Turk xoqonligida oliy hukmronlik xoqon qo`lida bo`lgan. Bu lavozim
merosiy bo`lmagan. Taxt sohibini «ulus oqsoqollari» tayinlagan. Turkiylar
xoqonni taxtga o`tkazganda kigizga o`tqazib, quyosh yurishi buylab 9 marta
aylantirganlar, ishtirokchilar uni qutlab turganlar. Keyin xonni otga mindirib,
buyniga ipak mato solganlar. Keyin undan necha yil xon bo`lishini so`rab,
o`tkazganlar. Xoqondan keyingi shaxs «yabg’u» (bahodir) davlatning birinchi
amaldori (vaziri) bo`lgan. Yabg’u ham taxtga merosxo`r bo`la olmas edi. Taxt
merosxuri «tegin» (shahzoda) deb yuritilgan. Xoqonlikda «tudun» unvoni bo`lib,
bu hukmdorning joylardagi noibi (nazoratchisi) bo`lgan. Chorvador turklarda
urug’-aymoqchilik kuchli bo`lgan. Bular ko`manchi chorvadorlar bo`lib, bularni
«budun» yoki «kora budunlar» deganlar. Markaziy Osiyoda bu paytda 15 ga yaqin
mayda davlatlar bo`lib, ular: Sug’dda ixshidlar, Toxaristonda malikshoxlar,
Buxoroda buxorxudotlar, Xorazmda xorazmshoxlar, Choch va Elokda budunlar,
Farg’onada ixshidlar hukmronlik qilganlar. Markaziy Osiyoning bu davrda yirik
shaharlari Marv, Poykand, Buxoro, Samarqand, Choch, Isfijob, Suyob bo`lgan.
Turkiylarning diniy urf-odatlari quyidagilarda ko`ringan:
- Xoqon qarorgoxiga sharq tomondan kirilgan, bu esa quyoshga sig’inishni
bildirgan;
- Xar yili xoqon o`z amaldorlari bilan g’orga borib, ota-bobolariga
qurbonlik qilganlar;
- Xar yili 5 marta oy chiqishida xoqon yaqinlarini yig’ib, daryo bo`yida
Tangriga qurbonlik qilganlar.
- Biror kishi qazo qilsa, uning yoniga buyum va asri qo`yib ko`mganlar.
Turklar hayotini o`rganuvchi ko`pgina ma`lumotlar bor. Runin yoki
Ko’kturk bitiklari deb yuritilgan turk manbalari, Mug’ulistonda topilgan
Tunyuquq, Qultegin, Bilga xoqon va Ongin bitiktoshlari (bular birgalikda UrxunEnisey yozuvlari deb yuritiladi). Qultegin qabrtoshi VII asrning 1-yarmida
yozilgan. Qabr toshining balandligi 3 m 15 sm, kengligi 1 m 24 sm, qalinligi 41 sm
va 63 satrdan iborat bo`lgan. Bundan tashqari Xitoydan topilgan 104 satrli
«Ta`birnoma» asari turklar hayotiga aloqadordir.
6-Mavzu: Arab xalifaligi davrida Movaraunnahr va Xuroson. Islom
dini va uning O’rta Osiyoga tarqatilishi.
Reja:
1. Arab xalifaligining tashkil topishi
2.Arab xalifaligi davrida Movarounnahr
3. Arab xalifaligi davrida Movrounnahr va Xurosondagi iqtisodiy va siyosiy
ahvol
Arab xalifaligi (632 – 1258) – Arabiston yarim oroli, Yaqin va O‘rta Sharq,
Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini o‘z ichiga olgan
saltanat.
7 – 8-asrlarda tashkil topgan. Arab Xalifaligi asoschisi payg‘ambar
Muhammad(s.a.v)ning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakr – Arablar yuqorida zikr
etilgan mamlakatlarni 630–715 yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar
asosan "Xula-fo Ar-Rashidin" ("To‘g‘ri yo‘ldan boruvchi xalifalar") va umaviylar
zamonida fath etildi.. Xalifa Umar davrida (634-644 –yillar) kuchli markazlashgan
davlat va jangovar armiya tashkil topadi. Ko‘p sonli arab qo‘shinlari o‘z
zarbalarini Vizantiya va Eronga qarshi yo‘naltiradilar. Bir necha o‘n yilliklar
mobaynida arablar Suriya, Iroq, Eron, Misr va butun Shimoliy Afrikani istilo
qiladilar. Arablar Vizantiyaga kuchli zarba beradilar. Jangari arablar g‘arbga va
sharqqa tomon tobora ichkarilab boradilar. Arablar armiyasining asosiy zarbdor
kuchini otliq qo‘shinlar tashkil qilardi. VII asr va VIII asrning birinchi yarmi
mobaynida ulkan davlat – Arab xalifaligi tashkil topadi. Damashq shahri uning
poytaxtiga aylanadi. Lekin Abbosiylar bu ulkan hududni butun saqlab
qololmadilar.Ichki ixtiloflar ta’siri ostida Arab Xalifati 8-asrning oxirlaridan
boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi:788 yilda Mag‘ribning
g‘arbiy qismida(hozirgi Marokash) idrisiylar (788 – 985), uning sharqiy qismida
(hozirgi Tunis) ag‘labiylar (800 – 909) hukmronligi o‘rnatildi. Xuroson va
Movarounnahrda esa 9 asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar:
Tohiriylar(821 – 873), Safforiylar(867 – 903) va Somoniylar (875 – 999) bosh
ko‘tarib chiqdilar. Ular Arab Xalifatiga nomigagina tobe bo‘lib, aslida mustaqil
hukmdor edilar. Arab Xalifati 1258 yilda mo‘g‘ullar tarafidan tugatildi.
Movarounnahr (arabcha — daryoning narigi tomoni) — oʻrta asrlarda
islom mamlakatlarida keng tarqalgan geografik atamadir. Uning xuddi shu
maʼnoni anglatgan fors tilidagi "Varorud" va "Varojayxun" shakllari ham mavjud
boʻlib, ularning barchasi avval (11 -asrgacha) Xuroson viloyatining davomi
sifatida, 11-asr boshidan eʼtiboran esa Turkiston, yaʼni Qoraxoniylar davlati va
undan keyingi turkiy davlatlar tarkibidagi maʼmuriy birlik sifatida tushunilgan. 11asrda Yevropa tarixshunosligida mazkur arab atamasining lotincha tarjimasi
boʻlmish yangi "Transoksiana" yoki "Transoksaniya" atamalari muomalaga
kiritilgan.
Hozirgi zamon tarixiy-geografik ilmiy adabiyotda Movarounnahr deganda,
asosan, Turkmanistondan tashqari boʻlgan Oʻrta Osiyo hududlari, yaʼni,
Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Qozogʻistonning janubiy qismi
tushuniladi.
Movarounnahr atamasi ilk bor Muhammad haqidagi hadislarda tilga
olingan. Aftidan bu atama arablar orasida islomgacha boʻlgan davrlarda ham
maʼlum boʻlib, u vaqtda (milodiy 6-asr) Sosoniylar davlatidan shimoliy-sharqda,
Jayxun, yaʼni Amudaryoning orqasida joylashgan Turk xoqonligiga qarashli
yerlarni anglatgan. Qadimiy fors manbalaridagi maʼlumotlarga tayangan arab
geograf olimi Yoqut Hamaviy Movarounnahr atamasini Turon mamlakatining
nomi deb bilgan. Arablar oʻzlarining sharqqa qilgan ilk yurishlari davomida (7asrning 2-yarmi — 8-asrning boshi) ikki xil tushuncha haqida maʼlumotga ega
boʻlganlar: "ma duna-nnahr", yaʼni "da-ryoning pastki tomoni", va "ma varoannahr" — "daryoning narigi tomoni". Ulardan birinchisi Xurosondan sharqda
Amudaryodan janubda Hindukush togʻlarigacha boʻlgan Tohariston yerlarini;
ikkinchisi esa, Amudaryodan shimoldada joylashgan Shimoliy Tohariston va
Sugʻd yerlarini oʻz ichiga olgan. 9—10-asrlarda yashagan va Oʻrta Osiyo
hududlariga tavsif bergan arab geograflaridan faqat al-Istaxriy va Ibn Havqal
ularga nisbatan Movarounnahr atamasini maxsus ishlatganlar. Boshqa arab
geograflari esa Oʻrta Osiyo hududlari xaqida soʻz yuritganlarida Movarounnahr
atamasini juda tor maʼ-noda ishlatib, uni Xurosonning davomi yoki al-Mashriq
(Sharq)ning bir qismi sifatida tasvirlaganlar. Al-Mashriq tushunchasiga esa ular
Xuroson va Movarounnahr yerlaridan tashqari, Hindiston, Xitoy yerlarini va hatto
Hind va Tinch okeanlaridagi Yaponiyagacha boʻlgan orollarni kiritganlar (Ibn
Xurdodbeh).
11-asr boshidan eʼtiboran Movarounnahr istilohi hudud jihatdan ayrim
manbalarda Sugʻd va Xorazm, boshqalarida esa Sugʻd va Shimoliy Tohariston
yerlarini oʻz ichiga olgan. Maʼno jihatdan esa bu atama endi Turkiston, yaʼni
Qoraxoniylar davlati, keyinchalik esa Xorazmshohlar, Chigʻatoiylar, Temuriylar
va Shayboniylar davlatlarining tarkibidagi maʼmuriy birlikni anglatgan.
Shunday qilib, Movarounnahr atamasi oʻrta asr manbalarida turlicha talqin
qilinib, geografik hudud sifatida avval Turon, Turk xoqonligi yoki Turkiston
mamlakati (7-asr gacha), keyin Xuroson (7— 10-asrlarda) undan ham keyin
Turkiston (11-asrdan boshlab), maʼlum vaqt esa Xorazm (12-asrning oxiri — 13asrning boshi) tarkibiga kiritilgan. Demak, bu atama faqat geografik maʼnoga ega
boʻlib, har xil davrlarda turli davlatlar — Turk xoqonligi, Arab xalifaligi,
shuningdek, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshoxlar va boshqa davlatlarning
tarkibiga maʼmuriy birlik sifatida kirgan. Bu atama haqida turli manbalarda
keltirilgan maʼlumotlarning yigʻindisi ham hududiy jihatdan "Oʻrta Osiyo"
atamasini anglatadigan Turkiston tabiiygeografik oʻlkasining barcha yerlarini
qamrab olmaydi. Chunki, mazkur mintaqa tarkibiga kirgan Shimoliy Xuroson
(Turkmaniston), Yettisuv (Qozogʻiston) va Janubiy Tohariston (Afgʻoniston)
yerlari hech qanday manbalarda Movarounnahr tarkibiga kiritilmagan. Shuning
uchun, Movarounnahr atamasining oʻrta asrlarda ishlatilgan eng keng maʼnodagi
tushunchasi tarkibiga shartli ravishda faqat Amudaryo va Sirdaryo oraligʻida
joylashgan yerlarni kiritish mumkin
Arablar O`rta Osiyoni bosib olgach bu hududdagi hamrna shaharlaf aholi
joylarida o`z qo`shinlarini joylashtirdilar. Bu harbiy kuchlar o'z vaqtida mahalliy
aholi ustidan nazorat qilib turardi. Arab xalifaligining hukmroriligi aholi uchun
og`ir yuk bo`lib qoldi.
Istilochilar avval boshda Movarounnahrning hunarmandchilik va savdo
shaharlari, obod viloyatlariga bostirib kirib, ularni taladilar va katta o`ljalarga ega
bo`ldilar. O`lkalarni bosib olish chog`ida dehqonchilik vohalari oyoq osti qilinib,
shahar va qishloqlar vayron etildi. Suv inshootlari buzib tashiandi. Ko`pgina
joylarda qurg`oqchilik yuz bera boshladi. Shaharlardan katta miqdorda
qimmatbaho o`ljalar, Buxoro, Poykand va So`g`d hukmdorlaridan esa katta
miqdorda tovon olindi.
Arab qo`shini tarkibiga mahalliy aholi ichidan ko`plab erkaklar majburan
safarbar qilindi. Harbiy harakatlar natijasida aholining bir qismi halok bo`ldi, bir
qismi asirga olindi. Barcha shahar va qishloqlarda o`z harbiy garnizonlarini
joylashtirishgan arablar, shu harbiy kuchga tayanib aholidan turli soliqlar
undirishar, ularni turli jamoat ishlariga safarbar qilishar edi. Marv, Poykand,
Buxoro, Samarqandda uylarning qoq yarmi arablar ixtiyoriga topshirildi. Ba'zi
istilochi zodagonlar dehqonchilik vohalaridagi eng unumdor yer maydonlar va suv
inshootlarini egallab ola boshladilar. Arab oilalari qishloq va shaharlarga kelib
o`rnasha boshladilar. Ariq qazish, ko`prik qurish, binolarni ta'mirlash va boshqa
jamoa ishlarida aholidan bepul foydalanar edilar. Shu bilan birga mahalliy aholi
arab zodagonlari va qo`shinini ot-ulov, kiyim-kechak, oziq-ovqat, qullar va boshqa
narsalar bilan ta'minlab turishi kerak edi.
Iqtisodiy hayotni O`z qo`llaridan chiqarmaslik maqsadida arablar bu yerda
sosoniylar tartibidagi soliq tizimini joriy qildilar. Bu tizimga yer solig`i-hiroj
(hosilning o`ndan bir yoki o`ndan ikki qismi miqdorida) chorva, hunarmandchilik,
savdo-sotiqdan zakot (qirqdan bir miqdorda) hamda islomni qabul qilmagan
shaxslardan olinadigan juzya solig`i ham qo`shildi.
Arablar o`z hukmronligi siyosiy negizini mustahkamlash va uning
barqarorligini ta'minlashda islom dinini keng yoyishga va targ`ib qilishga katta
e'tibor berdilar. O`rta Osiyo aholisi ichida e'tiqod qilayotgan zardushtiylik,
moniylik, buddizm, nasroniy va boshqa dinlar soxta deb e'lon qilindi. Ayniqsa
zardushtiylikka qarshi keskin kurash olib borildi. Bosib olingan yerlarda bu
dinning barcha ibodatxonalari yo`q qilindi. Uning o`rniga masjidlar barpo qilina
boshlandi. Zardushtiy adabiyotlar, xususan diniy kitoblar, so`g`d tilidagi nomalar,
xalq adabiyoti yo`q qilinib yuborildi.
"Qutayba ibn Muslim Xorazm xattotlarini qatl ettirdi va din Peshvolarini
qirib lashlab, ularning kitob va qo`lyozmalarini yoqib yuborgandan keyin, deb
yozgan edi. Beruniy, xorazmliklar savodsiz bo`lib qoldilar, ularning faqat yodda
saqlab qolgan xotiralarigina qoldi, ammo vaqt o`tishi bilan bu unutilib, faqat
o`zlari uchun mos bо`lgan xotiralargina saqlanib qoldi", So`g`d tilidagi dunyoviy
adabiyotlar yo`q qilib tashlandi. Islom dinini qabul qilgan, musulmon bo'lgan
mahalliy aholi vakillari dastlabki yillarda xiroj va juzya soliqlaridan ozod etilib,
ularga anchagina imtiyozlar berildi. Namoz o`qish uchun masjidlarga borgan
shaxslarga 2 dirhamdan pul ham berilar edi. Juzya solig`ini o`z vaqtida to`lamagan
kishilar tutib olinib bo`yinlariga "qarzdor" deb taxtachalar osib qo`yilgan.
Qutaybaning o`limidan so`ng arab hokimiyatining Movarounnahrdagi
mavqeyi biroz zaiflasha bordi. Xurosonning yangi noibi Al-Jarroh (717-719) yangi
musulmon aholisiga islomga zid ravishda shafqatsiz munosabatda bo`la boshlaydi.
Sulaymon vafotidan so`ng taxtga o`tirgan yangi xalifa Umar ibn Abdulaziz (717719)-Umar II xorijiylar ta'limoti tarafdori edi. Xorijiylar shialardan ajralib chiqqan
guruh bo`lib ilk islom ta'limoti tartiblarini va umumiy tenglik g`oyalarini ilgari
surar edilar. Umar II Movarounnahrdagi murakkab vaziyatni hisobga olib,
bo`ysundirilgan xalqlar bilan murosachilik siyosatini yurgiza boshladi. U
Movarounnahr aholisini islomni qabul qilishga chaqirib, katta ahamiyatli farmon
qabul qildi. Unga ko`ra arablarga yangi yerlarni zabt etish man qilindi va
moliyaviy islohotlar o`tkazish ko`zda tutildi. Arablar bilan bir qatorda yangi
musulmonlardan ham juzya va xiroj solig`i olish bekor qilindi. Umar II soliq
yig`uvchilardan va xalifalik amaldorlaridan Qur'on va Hadislarga qat'iy amal
qilishni buyurdi.
Arab feodal-zodagonlari turli yo`llar bilan xiroj solig`i yig`a boshladilar.
Xalifa xazinasiga keladigan soliqlar esa kamayib keta boshladi. Xiroj yerlarini
davlat solig`i sifatida saqlab qolish maqsadida Umar II arablarga o`z yerlarini
kengaytirishni man etdi va hijriyning 100 yilidan (719 yil) keyin sotib olingan
barcha xiroj yerlarini qaytib berishni buyurdi. Shu paytgacha olingan yerlardan esa
xiroj emas, ushr (o`ndan bir qismi) soliq olish ko`zda tutildi.
Umar II islohotlaridan ruhlangan Samarqand ahli zodagonlari unga elchilar
yuborib Samarqand shahristonini qaytarib berishni so`radilar. Umar II Samarqand
hokimi Sulaymon ibn-Abus-Sariyaga maktub yozib, qozi bu ishni hal qilib
berishini so`raydi. Samarqandliklar shikoyati ko`rib chiqilib, bu ish
samarqandliklar foydasiga hal bo`ldi. Qozi Samarqanddan arab garnizoni olib
chiqib ketilishi kerak deb hukm chiqardi. Bu esa urushni bildirar edi. Arablar kuchqudratini bilgan samarqandliklar o'z ja'volaridan yana voz kechdilar. Mahalliy
zodagonlar o`zlarini musulmon hisoblab, g`aznaga soliq to`lamay qo`ydilar.
Shundan so`ng xalifalik barchadan soliqlarni olishni belgiladi. Natijada
Movarounnahrda norozilik kuchayib keta boshladi. Mahalliy zodagonlar bilan arab
ma'muriyati orasida ziddiyat keskinlasha bordi.
Arab bosqiniga qarshi xalq ozodlik harakatlari Movarounnahrda hijriyning
100 yilida (719 yii) arab hokimiyati tugaydi degan gap-so`zlar tarqala boshlaydi.
Arablar olib borayotgan bosqinchilik siyosatiga qarshi birincbi bo`lib, 720-yilda
So`g`d aholisi bosib ko`taradi. Qo`zg`olonga Samarqand ixshidi Hurak va
Panjikent hokimi Devashtichlar boshchilik qiladilar.
So`g`dlarga yordam berish uchun Turkiy hoqon shahzoda Ko`rsul
boshchiligidagi turkiy lashkarini Samarqandga yuboradi. So`g`ddagi qo`zg`olon
umumxalq qo`zg`oloniga aylanib ketdi. Qo`zg`olonchilar arablarga zarba bera
boshladilar. Faqat ayrim shahar va qal'alar ichida qurshovda qolgan arab harbiy
qismlarigina katta boj va Hiborli vakillarni qo`zg`olonchilar ixtiyoriga garovga
berish bilan jon saqladilar. Xuroson noibi Sayid ibn Abdulaziz bu qo`zg`olonni
bostirishga muvaffaq bo`lolmadi.
721-yil Xalifa Yazid ibn Abdumalikning tavsiyasi bilan Xuroson noibi etib
Sayid ibn Amir al-Xaroshiy tayinlanadi. U Iroqdagi xalq qo`zg`olonini bostirishda
o`z shafqatsizligi bilan nom chiqargan edi. Sayid al-Xaroshiy qo`zg`olonchilar
bilan olib borgan rauzokaralar natijasida Hurak boshliq zodagonlarning bir qismi
arablar tomoniga o`tib ketadi. Qo`zg`olonchilardan bir qismi esakurashni davom
ettirishni lozim ko`radilar. Arablar 400 ta boy savdogarlardan bosbqa hamma
Sug`d qo`zg`olonchilarini qirib tashladilar. Qo`zg`olonchilarga yordam bergan
Xo`jand ahli ham jazolandi.
Movarounnahr aholisini tinchlantirish va arab hokimiyatini mustahkamlash
maqsadida Xuroson noibi Ashras ibn Abdulloh (727-730 y) islom dinini qabul
qilganlardan xiroj va jizya solig`i olishni bekor qiladi. U islom dinini keng targ`ib
qila boshlaydi. Chegaradagi yerlarda yangi istehkom qurilib, chegaralar
mustahkamlana bordi. Lekin g`aznaga tam daromad tushayotganligi,
zodagonlarning shikoyati tufayli xirojni Rayta tiklaydi. O`z siyosatini targ`ib qilish
maqsadida ikkita taniqli arab ruhoniysi As-Sayid Soliq va Robiya ibn Umranni
Samarqand va Buxoroga jo`natadi. Xiroj solig`i zodagonlardan ham,
kambag`allardan ham zo`rlab undirila boshlanadi.
Samarqandda Abu Sayid boshchiligidagi 700 ta so`g`dliklar xiroj
to`lashdan bosh tortadilar. Ular shahardan 7 farsax nariga o`tib, qarshilik
harakatiga tayyorgarlik ko`ra boshladilar. Abu Sayidni hiyla ishlatib muzokara
uchun Samarqandga chaqirtirishadi va o`sha yerning o`zida uni va safdoshlarini
zindonband etadilar.
O`zaro kurashlar, 733-734 yillardagi Zarafshon vohasidagi qurg`oqchilik,
mustamlaka zulmining kuchayishi-bularning hammasi Movarounnahrdagi
norozilikning yanada avj olishiga olib keldi. Norozilik arab harbiylari va qisman
zodagonlar ichida ham kuchaya bordi. Shu paytga kelib xorijiylar harakati va
mafkurasi yanada keng tarqala boshlandi. Xorijiylar yuqorida qayd qilinganidek,
shialar guruhidan VII asr oxirida ajralib chiqqan bo`lib, bu so`zning lug`aviy
ma'nosi qo`zg`olonchilar degani edi. Avval boshda bu harakat oddiy arab va
boshqa musulmon xalqlarning manfaatlarini himoya qilar edi. Keyinchalik bu
guruhdan ibodiylar, azrakiylar va boshqa jamoalar ajralib chiqqan. Xorijiylar
ta'limotiga ko`ra musulmonlar-zimmiylar (boshqa dindagilar) ustidan hukmron
bo`lishlari kerak edi.
Movarounnahrda Xorijiylar harakatiga shu paytda Xoris ibn Surayj
boshchilik qiladi. Xoris Movarounnahrda tezda shuhrat qozondi. U Samarqand va
Dabusiyadagi Abu Sayid tarafdorlarini o`z qo`li ostida to`pladi. Abu Fotima uni
yordamchisi va harbiy maslahatchisi etib tayinlandi.
Xoris Ummaviy xalifalarni islomga rioya etmaslikka ayblab, butun
Xuroson va Marv aholisini xiroj va juzyadan ozod qilishni talab etadi. Kesh xalq
ommasiga tayanib, u Xurosonning shimoliga yurish qiladi. Uning qo`shini
tarkibida Xuttalon shahzodasi Sabil, qarluq yabg`usi va Abu Fotima guruhi ham
bor edi. Xalq harakatlaridan norozi bo`lgan xalifa Xurosonga yangi noib Osim ibn
Abdullohni tayinlaydi. Xoris qo`shinlari Xurosonning katta qismini egallashib,
Osimni chekinishga majbur etishadi. 735 yilga kelibgina xalifa yangi noib Asad
ibn Abdullohni Xuroson valiysi etib tayinlab, katta kuch bilan Xorisga qarshi
kurasb boshlaydi. 736-737 yillarda Asadning qo`shini Xurosondan Xorisni siqib
chiqarishga muvaffaq bo`ladi. Qo`zg`olonchilarning ijtimoiy tarkibi ham, talablari
ham turlicha edi. Qo`zg`olonda aholining deyarli hamma tabaqalari qatnashadi.
Albatta, hukmdorlar o`rtasida o`zaro nizolar, xiyonatkorona harakatlar,
qurol-yarog`ning yetishmasligi, yaxshi uyushmaganlik va boshqalar o`zining
ta'sirini ko`rsatdi. Shunday bo`lsa ham qo`zg`olonchilar izsiz qolmay xalifalik
siyosiy harakatida o`zining aksini topdi.
Ulkan xalifalikni 661 yildan boshlab Ummaviylar sulolasi boshqarib kelar
edi. Bu sulola davrida juda ko`p siyosiy o`zgarishlar, diniy mazhablar,
guruhlarning kuchayishi, boshqarishdagi nomutanosiblik, mustamlakachilik
siyosati, zo`ravonlik, adolatsizlikning avj olishi ro`y berdiki, bu narsa sulolaning
keyingi davrida uning faoliyatini qiyin ahvolga solib qo`ydi. O`rta Osiyoda va
boshqa xalifalik yerlarida xalifalikka qarshi norozilik kayfiyatlari kuchli edi.
Ularning soliq siyosatidan zo`ravonligidan quyi tabaqalar, o`z huquqlarining
kamsitilganidan esa yuqori tabaqalar norozi edi. Ummaviylaming hokimiyatini
arab aholisi ham qo`llamas edi. Ularning hokimiyatga kelishini turli gumonlar,
muxolifat kuchlari noqonuniy deb bilishar edi. Avvalo xorijiylar ularga qarshi
bo`lib, xalifalik taxtining merosiy bo`lishini noto`g`ri deb baholar edilar.
718 yildan boshlab maxfiy tarzda Muhammad Payg`ambarning amakilari
Abbosning tarafdorlari o`z g`oyalarini targ`ib qila boshladilar. Ular hoshimiylar
urug`i (Payg`ambar shu urug`dan) vakillari hokimiyatga da'vogardirlar deb
hisoblashar edilar. Keyinchalik ular o`z kurashlarida shialar bilan birga harakat qila
boshlaydilar.
Yerga egasiz munosabatlarning rivojlanishi ijtimoiy-siyosiy vaziyatning
o`zgarishi ummaviylarning siyosiy sahnadan ketishlarini, ularning avvalgi mavqei
tugaganligini ko`rsatib turar edi. Umraaviylar siyosatidan ommaviy norozilik
ayniqsa Marvon II (744-750 y.) hukmronlik davrida kuchayib ketdi. Marvon II
ning xiroj solig`i miqdorini ko`paytirish va mahalliy xalqlar vakillarini og`ir
qurilish ishlariga keng jalb qilishi norozilikning alangalanishiga olib keldi.
Movarounnahr va Xurosonda Abbosiylar vakillari katta yet egalarini o`zlari
tomonga jalb qilishga harakal qiladilar. Abbosiylar vakillari xalifa Xishom (724743 y.) davridayoq O`rta Osiyoda harakat qila boshlagan edilar. Ularning
targ`ibotchilari ta'qib ostiga olinar, ular qo`lga tushgudek bo`lsa, qo'1-oyoqlari
kesilar edi. Ayniqsa Nasr ibn Sayyor abbosiylar va shialarning katta dushmani
bo`lib ularni doimo ta'qib etib kelar edi. Abbosiylarning hokimiyat tepasiga
kelishida Abu Muslim va uning harakati muhim ahamiyat kasb etdi. 746 yil Abu
Muslim abbosiylar targ`ibotiga boshehilik qilish uchun Xurosonga yuboriladi. Abu
Muslimga Payg`ambar xonadonining ishonchli vakili degan unvon beriladi.
O'z tashviqotini Abu Muslim Xuroson zodagonlariga murojaat etish bilan
boshlaydi. U Marv shahridan uch farsah g`arbda Xarkon arig`i sohilidagi Safizanj
qishlog`ini o`ziga qarorgoh qilib oladi. Abbosiylarning ramziy rangi va bayrog`i
qora rangda edi. Shu sababli Abu Muslim va uning tarafdorlari qora kiyim kiyib
yurishadi. Xuroson aholisiga murojaatida u Qur'on va hadislarga amal qilishga,
payg`ambar avlodlariga bo`ysunishga chaqiradi. Keyinchalik mahalliy zodagonlar
ham uni qo`llab-quvvatlay boshlaydilar. Abu Muslim tashviqoti Movarounnahr va
Xuroson yerlarida tezlik bilan tarqala borib, uning tarafdorlari soni orta boshlaydi.
To`planayotgan otliq va piyodalarga bosh bo`lib, Abu Muslim Moxuvon qafasiga
ko`chib o`tadi. Xuroson noibi Nasr ibn Sayyor Abu Muslimga qarshi arab
zodagonlari vakillarini birlashtirishga harakat qiladi. Lekin uning barcha
harakatlari zoye ketdi. U Abu Muslimga yurak yutib kurash boshlashga qurbi
yetmay, 748-yilda Xaroson poytaxti Marvni tashlab chiqib Nishopurga yo'l oldi.
Nishopurda unga Abu Muslimning sarkardalaridan biri qaqshatqich zarba berib uni
mag`lubiyatga uchratdi.
749-yili Abu Muslim qo`shini xalifalikning markaziy viloyatlariga yurish
qiladi. Iroq va Jazoirda ummaviylarga hal qiluvchi zarba beriladi. Qo`zg`olonchilar
poytaxt-Damashqni ham qo`lga kiritadilar. Xalifa Marvon taxtdan ag`dariladi.
Abbosiylardan bо`lgan Abulabbos Saffoh (749-754-y.) xalifalik taxtiga o`tiradi.
Joylarda Ummaviylaraing barcha vakillari qirib tashlanadi. Shunday qilib arab
xalifaligi hokimiyati Abbosiyiar qo`liga o`tadi.
751-yil Buxoro shahrida Shorik ibn Shayhulmahriy boshchiligida
qo`zg`olon ko`tariladi. Qo`zg`olonchilar shialik talablarini ilgari surib, Alil
avlodidan xalifa tayinlash shiorini ko`tarib chiqishadi. Abu Muslim qo`zg`olonni
bostirishda Ziyod ibn Solih boshchiligidagi 10.000 kishilik qo`shin yuboradi. Bu
qo`zg`olon faqatgina Buxorxudod Qutayba ibn Tug`shodning yordami bilangina
bostiriladi.
Abu Muslim O`rta Osiyoning shimoliga kirib kelgan Xitoy iraperatorining
qo`shiniga ham hal qiluvchi zarba beradi. 751 yil Talas vodiysidagi xitoyliklar
bilan jangda, Xitoy qo`shini haydab chiqariladi. Shu bilan xalifalikning shimoliy
chegarasi ham mustahkamlanib, qafiy chegara o`rnatiladi. Xalifalik ta'siri butun
O`rta Osiyo hududida asosiy va qonuniy bo`lib qoladi. Garchi Abu Muslim
sadoqat ila xizmat qilsa-da, arab hokimiyati unga ishonmas edi. Xalifa unga jangga
yuborish haqida noma yo`llab uni markazga kelishga majbur qiladi. 755-yil Haj
safaridan qaytayotgan Abu Muslim Xalifa tomonidan xiyonatkorona Bag`dodda
o'ldiriladi. Uning o`limi xalq ommasining umumiy noroziligiga sabab bo'ldi. Uning
murdasi Samarqandga olib kelinib Xo`ja Temim Ansoriy maqbarasi yoniga katta
hurmat bilan ko`miladi.
Abbosiy xalifalar davrida xalq ommasining ahvoli yanada og'irlashdi.
Sug`orilmaydigan yerlardan hosilning yarmi, sug`oriladigan yerlardan 1/3 qismi
soliq olinadigan bo`ldi. Ko`p holda soliqlar bir marotaba o`rniga ikki marotaba
ham olinadigan bo`ldi. Ozod jamoalarning huquqlari cheklab qo`yildi. Yerlar
zodagonlar tomonidan ijarador dehqon - kadivarlarga bo`lib berila boshlandi.
Hamma hashar qurilish ishlarida aholi tekin ishlab berishi lozim edi. Shahar
hunarmandlarining ahvoli ham og`ir bo`lib, ular o`z mahsulotlaridan katta soliq
to`lashar edi. Shuningdek, og`ir soliqlar ko`chmanchi chorvadorlar bo`yniga ham
qo`yilar edi.
Shunday bir ahvolda xalq harakatlari kuchayib ketadi. Abu Muslimning
o`chini olish shiori ostida uning safdoshi Sumbod boshchiligida qo`zg`olon
ko`tariladi. 755 yilda ko`tarilgan bu qo`zg`olon tez orada Xuroson va Tabaristonga
ham yoyiladi. 70 kun davom etgan bu qo`zg`olon qattiqqo`llk bilan bostirilib,
Sumbod Rayda qatl etiladi. Garchi u qatl etilsa-da, Abu Muslim tarafdorlari
yashirin “muslimiya” guruhiga asos soladilar.
VIII asrning 70-80-yillarida Movarounnahrda juda ulkan xalq qo`zg`oloni
ko`tariladi. Qo`zg`olonchilar oq rangdagi kiyim kiyganligi uchun tarixda u “oq
kiyimlilar” qo`zg`oloni deb ham shuhrat qozonadi.
Bu qo`zg`olonning rahbari Muqanna (boshi va yuziga yoping`ich tashlab
yurgani uchun unga shunday laqab berilgan) edi.
Muqanna Marv atrofi aholisidan,-deyiladi “Buxoro tarixi” nomli Narshahiy
asarida, Koza deb atalgan qishloqdan bo`lib, asr nomi Hoshim ibn Haklin edi. U
ilgari kudungar (kigiz bosuvchi) lik qilar edi, keyin ilm o`rganishga mashhur
bo`ladi va har xil ilmlarni ko`zbo`yamachilik, sehr va tilsim ilmlarini o`rganadi.
Ko`zbo`yamachilikni yaxshi bilib olib payg`ambarlik da'vosini ham qiladi.
Muqanna ko`zbo`yamachilikni o`rgangan va g`oyatda ziyrak bo`lib, qadimgi
olimlar ilmlariga oid ko`p kitoblarni o`qigan va jodugarlikdan ustoz bо`lgan edi.
Uning otasini nomi Hakim, u Abu Ja'far davridagi Xuroson amiri
lashkarboshilaridan bo`lib, asli Balxdan edi”.
Qo`zg`olon 776-yili boshlanadi. Muqanna o`zining 36 ta muridi bilan
Amudaryodan o`tib, Kesh viloyatiga yo'l oladi. Buxorxudod Tug`shod uni qo`llabquvvatlay boshlaydi. Muqanna Kesh yaqinidagi Som (Sanaro) qal'asini o`ziga
qarorgoh qilib oladi. Butun Qashqadaryo vohasi qo`zg`olonchilar qo`liga o`tadi.
Muqanna ta`limoti umumiy mulkiy tenglik va arablarni O`rta Osiyodan haydab
chiqarish g`oyalarini targ`ibot etar edi.
Muqanna ta'limoti So`g`d, Iloq (Oxangaron), Shoshda ham yoyila boshladi.
Qo`zg`olonda turli ijtimoiy guruhlar vakillari qatnashib, ulani bir fikr istilochilarini
mamlakatdan haydab chiqarish, mustaqil davr barpo qilish g`oyasi birlashtirib turar
edi.
Qo`zg`olonga zarba berish uchun xalifa Abu Ja'far 776-yilda Jabroill ibn
Yahyo boshliq katta harbiy kuchni Movarounnahrga yuboradi. Biroq j Jabroil
qo`zg`olonchilariga yengiladi. U katta talofatlar berib bazo'r Samarqandga yetib
keladi. 10.000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqba ibn Salim Kesh va
Samarqand oralig`ida, boshliq 14.000 kishilik qo`shin Termiz yaqinida
qo`zg`olonchilar tomonidan tor-mor keltiriladi. Natijada Chag`oniyon
qo`zg`olonchilar qo`liga o`tadi.
Qo`zg`olon markazi Narshaxda, Buxoro atrofida joylashadi. Shu yili
Narshax yaqinida Buxoro hokimi Xusayn ibn Muvoz va Samarqand noibi
Jabroilning birlashgan qo`shini o`rtasida to`rt oy jang bo`ladi. “Oq kiyimlilar” bu
jangda qo`llari avval ustun keladi, keyinchalik son jihatdan ko`p bо`lgan arablar
Narshax qal'asi devor ostidan uzunligi 50 gazlij chuqur qazib, uni qulatib qal`aga
kiradilar. Narshax qal'asi arablar tomonidan egallanadi. Kesh va Samarqand
endilikda qo`zg`olonning asosiy markazlariga aylanib qoladi.
Kurashning oxirgi bosqichi Kesh vohasi (Qashqadaryo)da juda avj oladi.
Muqanna qarorgohi bо`lgan Som (Sanam) qal'asini qamal qilish Xaroshiyga
topshiriladi. Uzoq vaqt qamaldan so`ng muqannachilar taslim bo`ladilar (VIII asr
80-yillari boshlarida).
O`z davrining eng qudratli davlati bо`lgan xalifalikni larzaga solgan
Muqanna boshchiligidagi qo`zg`olon shu tariqa tugaydi. Bu qo`zg`olonning
yengilishiga bir necha sabablar bor edi. Avvalo, qo`zg`olonchilar uyushqoqlik
bilan harakat qila olmadilar. Mahalliy zodagonlar alohida guruhni tashkil etib,
keyinchalik umumiy xiyonat yo`liga kirib arablar tomoniga o`tib ketdilar.
Muqannaning o`zi Sotn: (Sanam) qal'asida bo`lib, bevosita qo`zg`olonga rahbarlik
qila olmadi. Uning o`zi umumiy tenglik g`oyasini ko`tarib chiqib, o`zi kichik
davlat boshlig`iga aylana bordi.
O`zaro urushlar natijasida aholi juda charchadi, ekinzorlar payhon qilindi,
iqtisodiy tanazzul boshlana bordi. Muqannadan so`ng uning safdoshlari harakati
ham bo`lib o`tdi. Bu qo`zg`olon xalifalik kuchli zayiflashtiradi va boshqa
o`lkalarda ham ozodlik harakatlarini chiqishiga turtki bo`ladi.
Masalaning yana bir jihati shundaki, islom dinininng ko`p jihatdan
afzalligi, ahloq va intizom nuqtai nazaridan ommaviyligi xususiyati arablar bosib
olgan mamlakatlar aholisi tomonidan uni tez orada qabul etilishiga sabab bo`ladi,
Qutayba singari uni pul va qilich bilan joriy etish mumkin emas edi. Qachonki
islom mohiyatiga yetilgachgina unga rag`bat va e'tiqod kuchayib ketadi. Oliqsoliq, maishiy hayot bobida, zakot masalasida Qur'on va Shariat ahkomlarining
qoidalari mehnatkash aholi tomonidan tezda qabul qilindi. Alloh oldidagi tenglik
esa dinning ahamiyatini kuchaytirar edi. Islomning xalqparvarlik ruhi hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo`ldi. Zero, islom dini ma'naviy bo`shliqni tugatdi. Diyorimizda
ota-bobolarimiz dini-islom faqatgina mustaqillik sharofati bilan qayta tiklandi.
Prezidentimiz tashabbusi bilan buyuk diniy arboblar-Imom al-Buxoriy, Imotn atTermiziy, Imom al- Moturudiy, Burxoniddin al-Marg`inoniy, Abdulxomid
G`ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband va boshqalarning tavallud yoshlarining keng
miqyosda nishonlanishi, ularning oxirgi manzilgohlarini obod qilib,
ziyoratgohlarga
aylantirilishi,
diniy
bayramlarimiz,
an'analarimiz,
qadriyatlarimizning tiklanishi, dindorlarga o`z e'tiqod huquqlarining qaytarib
berilishi, qator masjid-madrasalarninng, xalqaro islom tadqiqot markazi, Islora
universitetining ochilishlari va boshqa xayrli, savobli tadbirlar musulmon
olamining bir qismi bо`lgan O`zbekistonda haqiqatda muqaddas Islom diniga
qanchalik ehtirom bilan qaralayotganligining yorqin isboti deb hisoblaymiz. Zero,
Prezidentitniz I.Karimovning “Olloh qalbimizda, yuragimizda” nomli risolasida,
bizning madamyatimiz, ma'naviyatimiz, o`tmishimiz, islora tarixi, uning qonunqoida va an'analari bilan chambarchas bog`lanib ketganligi alohida ta'kidlab
o`tiladi.
IX asrga kelib O`rta Osiyo, xususan Movaraunnahrda arab halifaligiga
qarshi olib borilgan kurashlar natijasida mahalliy sulola vakillarining mustaqillikka
bо`lgan intilishlari kuchayib ketdi. Chunonchi, halifalikning ichki hududlarida ham
ziddiyatlar keskinlashib borayotgan Xalifa Xorun ar-Rashid vafotidan keyin uning
o`g`illari Ma'mun va Amin o`rtasida o`zaro kurash boshlanib ketdi. Mahalliy
sulola vakillari bu kurashlarga aralasha boshladilar.Hirot viloyatining Bushang
shahridan bо`lgan Tohir ibn Husayn o`z nomidagi sulolaga asos soldi. Bu davrda
Xorun ar-Rashidning kichik o`g`li Ma'mun (asli ismi Abdulla bо`lgan)
Xurosonning noibi edi. Amin va Ma'mun o`rtasida hokimiyat uchun bo`lgan
kurashda Tohir ibn Husayn Ma'mun tomonidan turib Aminga qarshi kurashdi.
Ayrim manbalarning guvohlik berishicha, 813-yilda Ma'mun xalifalik markazi
Bog`dodni egallaydi hamda bir necha yil mobaynida Tohir ibn Husayn xalifa
saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qiladi. 821-yilda esa Tohir ibn Husayn
Xurosonga noib etib tayinlanadi (O`sha davrda Movaraunnahr ham Xuroson
tarkibiga kirar edi). Tohir ibn-Husayn Nishopur shahrini o`zining qarorgohi etib
tanladi. U o`zi noiblik qilayotgan viloyatlarni xalifalikdan mustaqil boshqarishni
orzu qilar edi. Natijada Tohir xalifaliklar mustaqil siyosat yurgizishga harakat
qildi. Noiblikka o`tirgandan so`ng oradan ko`p o`tmay Tohir xutba nomozidan
xalifaning nomini chiqarib tashlaydi. Bu esa uning xalifa Ma'munga qarshi
ochiqdan ochiq isyoni belgisi edi.
Ba'zi manbalarda qayd etilishicha, 822-yilda Tohir ibn Husayn Ma'mun
odamlari tomonidan o`ldirildi. Uning o`rniga Talxa ibn Tohir (822-830-y.) noib
etib tayinlandi. Buning sababi shunda ediki, xalifalik aynan mahalliy
hukmdorlarning kuchidan arablarga qarshi, qo`zg`olonlarni bostirishda foydalanar
edi. Xuroson noibining muhim vazifalaridan biri esa o`ziga qarashli hududlarda
viloyat hokimlarini saylash bо`lgan. Xususan, Tohir dastlabki somoniylar
vakillarini Samarqand, Ustrishona, Farg`ona va Shoshga hokim qilib tayinlagan.
Talxadan keyin taxtga o`tirgan Abdulloh ibn Tohir o`zigacha bо`lgan
noiblar siyosatini davom ettirdi. Bu davrda Xuroson noibligiga Movarounnahr,
Xorazm, Seyiston, Ko`histon, Tabariston va Jurjon hududlari kirgan. Har bir
viloyat bir necha ma'muriy birliklarga bo`lingan. Bu birliklar katta va kichik
tumanlardan iborat bо`lgan. Abdulloh o`z hokimiyatini mustahkamlash maqsadida
ayrim harbiyi islohotlar o`tkazgan edi. Bundan tashqari Tohiriylar yuritgan
siyosatning xususiyatlaridan yana biri, ularning islomlashtirish siyosati edi. Ayrim
ma'lumotlarga ko`ra, Tohiriylar davrida O`rta Osiyoning barcha hududlarida islom
dini tarqaladi.
Tohiriylar davlat boshqaruvida turli toifa va qatlamlar mavjud edi-Shunga
alohida e'tibor berish kerakki, Tohiriylar qishloq xo`jaligin1 rivojlantirish
maqsadida yer-suv masalalariga alohida e'tibor qaratdilar.
Shu soha bilan shug`ullanuvchi qonunshunoslar "Kitob alkuniy" nomli
qonunlar to`plamini tuzdilar. Bu to`plam yerdan unumli foydalanish va sug`orish
tizimi masalalariga qaratilgan edi.
IX asrning 60-70-yillaridan e'tiboran tohiriy hukmdorlarga qarshi xalq
harakatlari kuchaydi. Bu harakatga G`oziylar boshchilik qildilar. ("G`oziylar"
asosan ko`chmanchi qabilalar hujumini bartaraf qilish maqsadida kambag`al
hunarmandlar va yersiz ziroatchilardan tashkil topgan qurolli qo`shin). G`oziylar
harakatini aka-uka Yoqub va Amir binni Lays boshqardilar, Ular dastlab
Seyislonda hokimiyatni qo`lga olgach, 873 yilda tohiriylarning qo`shinlariga katta
zarba berib, Xuroson poytaxti Nishopurni egalladilar. Shu davrdan e'tiboran
tohiriylar sulolasi barham topdi va Xurosonda hokimiyat Safforiylar (misgarlar,
Yoqub va ; Amir asli hunarmand-misgar-"saffbr" edilar.) qo`liga o`tib ketdi.
Rasmiy jihatdan Xuroson va Movaraunnahr ustidan hukmronlik qilib turgan
tohiriylar sulolasining inqirozga uchraganligi Movaraunnahrdagi mahalliy
hokimlarning o`lkani to`la mustaqilligvni ta'minlash sari harakatlari uchun qulay
imkontyatlar yaratib berdi. Endi bu davrda somoniylar siyosiy maydondagi
kurashda erkin harakat qila boshladilar va ular Movaraunnahrda markazlashgan bir
butun davlat barpo qilishga kirishdilar. Birlashtirish g`oyasini shaharliklar ham,
dehqonlar ham qo`llab quvvatladilar. Chunki birlashgan va markazlashgan yagona
va qudratli davlatgina ko`chmanchi qabilalarning hujumini daf qila olishi
mumkinligini ular yaxshi bilar ediiar. Markaziashgan yagona hamda qudratli
daviat kuchli harbiy kuch yaratish imkoniyatini berardi.
Somoniylar davlatiga Somon qishlog`i (Balx yaqinida, ba'zi manbalarda
esa, - Termiz yaqinida) oqsoqoli Somonxudotning avlodlari . asos solgan. Xalifa
Ma'munga bo`lgan sadoqatlari evaziga 819-820-yillarda Sotnonxudotning
nabiralari Nuh Samarqandga, Ahmad Farg`onaga, Yahyo Choch va Ustrushonaga,
Ilyos Hirotga hokirn etib tayinlandilar,
839-840-yillarda Nuh ibn Asad Isfijob viloyatini bosib oldi va uni
mustahkamladi. U SO`g`dning bir qismi va Farg`onaga hokim bo`lib oldi. Lekin
somoniylar davlatini bunyod etishda Ahmadning hissasi ko`proq bo`ldi. Uning
Nasr, Ya'qub, Yahyo, Asad, Ismoil, Is'hoq va Homid ismli o`g`illari bor edi. Nuh
ibn Asad 842 yili vafot etgach, Samarqandni ukalari Ahmad va Yahyo boshqardi;
keyin hokimlik Nasr (865-892) Ro`liga o`tdi. 859-yilda Yahyo ibn Asad vafot
etgach, Choch va trushona Ahmadning ikkinchi o`g`li Ya'qubga nasib etdi. Keyin
ashabbus Ismoil ibn Ahmad qo`liga oHdi. Buxoroda tohiriylar mavqei sust edi.
874 yilda Husayn ibn Tohir Xorazm shaharlarini talayotgan bir paytda Buxoro
zodagonlari iltimosi bilan Nasr Buxoroga Ismoil ibn Ahmad (849-892)ni hokirn
qilib jo`natadi.
Nasr Movaraunnahrda markazlashgan davlat tuzishga kirishdi. Xalq bu
ishda unga xayrxoh edi. 875-yilda u Shovga (Turkiston yaqinida)ni qo`lga kiritdi.
Xalifa Mu'tamiddan Movaraunnahrni boshqarish uchun yorliq olishga muvaffaq
bo`ldi. Bu paytda Buxoroda kuchayib ketgan Ismoil akasiga tobe' bo`lishni
istamadi. 888-yili ikki o`rtadagi jangda Nasr yengildi. 892-yilda Nasr vafot etgach,
Ismoil Movaraunnahrning yagona hukmdori bo`lib qoldi (892-907). 893 yilda u
Tarozni, so'n Ustrushonani qo`lga kiritdi.
Mustahkamlanib borayotgan Somoniylar davlatini zaiflashtirish maqsadida
Arab xalifasi 898 yilda Movarounnahr hokimligidan Ismoilni tushirib uning
o`rniga safforiylar sulolasidan Amr ibn Laysni hokim etibj tayinlash haqida yorliq
jo`natadi. Ismoil 899 va 900 yillardagi harbiy to`qnashuvlarda Amr ibn Lays
boshliq safforiylar qo`shinlarini tor-mor keltirdi. Xalifa Ismoil ibn Ahmadni hokim
sifatida tan olishga majbur bo`ldi.
Shunday qilib, Xorazm, Isfijob, Chag`oniyon va Xuttalondan tashqari
(ularning hokimlari somoniylarga tobe' edilar). ulkan hudud (Movarounnahr va
Xuroson) somoniylar tomonidan bo`ysundirilgan edi. Ular bu yerda 100 yilcha
hukmronlik qildilar. 992-yili Qoraxoniylar xoni Bug`roxon Buxoroni egalladi.
Xurosonda Abu Ali Simjuriy va Balxda Foyiq amirga qarshi isyon ko`tardi. Nuh II
yordam so`rab G`azna hokimi 1 Sabukteginga murojaat etadi. Sabuktegin 20.000
nafarli qo`shin bilan kelib, Simjo`riy va Foyiq kuchlarini tor-mor keltiradi.
Sabuktegin bu xizmati uchun xalifadan "Nasir-ud-din va ad-davia" (dinu davlat
homiysi), uning o`g`li Mansur esa "Sayf- ud-davla (davlat shamshiri)" laqabini
oladi.
997 yili Nuh II ham, Sabuktegin ham vafot etadi. Nuh II ning o`g`li I
Mansur ibn Nuh (997-999)ga qarshi Nishopur hokimlari Bektuzin va Foyiq isyon
ko`tardilar. Amirning Mansurga e'tiqodi zo`rligini nazarda j tutib, isyonchilar
amirning ko`ziga mil tortadilar. Mansur ibn Nuhl vafotidan so`ng uning ukasi
Abdulmalik II ibn Nuh Buxoro taxtiga o`ltirdi. Mahmud intiqom bahonasida
Bektuzin va Foyiqqa qarshi qo`shinl tortib butun Xurosonni bosib oldi.
Abdulmalik ibn Nuh qo`lida faqat 1 Movaraunnahr qoldi.
Ko`p o`tmay qoraxoniylar xoni Nasr Iloqxon Buxoroni zabt etdi-Amir
xonadoni asirga olindi. Somoniylar davlati tugatildi.
Somoniylar Movoraunnahr va Xurosonda mustaqil davlat tuzish uchun
avvalambor, kuchli markazlashgan hokimiyat tuzish kerakligini yaxshi
tushunishgan. Bu ayniqsa Ismoil Somoniy hukmroniigi davrida kunning doizarb
masalasiga aylandi. Chunki Ismoil Somoniy Vlovaraunnahr va Xurosonni
birlashtirishga va yagona markazlashgan davlat tuzishga muvaffaq bo`ldi. Endi bu
davlatni idora qilish lozim edi. Shuning uchun Ismoil bir qancha islohotlar
O`tkazdi. Mana shunday isiohotlardan biri davlatni boshqarish ma'muriyatini joriy
qilish bo`ldi. Bu islohotga binoan davlatni idora qilish saroyi (dargoh) va 10 ta
devon (harbiy -fuqaro mahkamalari) tashkil etildi. Ismoil Somoniy davlatning
majmuini tashkil etishda Sosoniylar Eron va Arab xalifaligida qabul qilingan
tajribalardan foydalandi va uni zamon talabiga qarab mukammallashtirdi.
Hokimiyatning eng yuqori pog`onasida somoniylar turib, ular amir unvoni
bilan davlatni idora qilganlar. Davlat majmuini mustahkamlashda, Nasr II
Somoniyning ma'rifatli vazirlari Abuabdullo Muhammad Jayhoniy va Abufazl
Muhammad Balamiylarning xizraatlar katta bо`lgan. Umuman, Somoniylar
hukmdorligi davrtda vazirlik mansabiga asosan shu ikki sulola vakillari
tayinlangan. Davlat majmuini dargoh va devonlarga boMinishi ma'lum darajada
rasmiy bо`lgan. Chunki saroyning nufuzli kishilari ko`p xollarda devonlarning
ishlariga aralashib turganlar. Saroyda siyosiy hokimiyat "Sohibi xoras" qo`li ostida
bо`lgan. Sohibi Xoras Amirning farmonlari bajarilishini nazorat qilgan. Saroyda
Sharbatdorlar, Dasturxonchilar, Tashtadorlar, Otboqarlar, xo`jalik beklari kabi turli
xizmatchilar bо`lgan. Saroydagi hamma xo`jalik ishlarini "vakil" boshqargan.
Vakil saroydagi e'tiborli kishilardan biri hisoblangan. Narshaxiyning yozishicha,
Nasr II Somoniy hukmronligi davrida o`n devonga Buxoro registonida o`nta
maxsus bino qurilgan.
Devonlar orasida vazir yoki "xo`ja buzurg" devoni alohida o`rin tutgan. Bu
devonga boshqa hamma devonlar bo`ysungan. U hamma «na'muriy, siyosiy va
xo`jalik mahkamalarini nazorat qilgan.
Davlatni idora etishda "mustaufiy devon" ham muhim ahamiyatga ega
bо`lgan. Bu devon davlatning butun moliya ishlarini boshqargan va nazorat qilgan.
Devon xazinador tomonidan boshqarilgan.
Umaviylarga qarshi umumiy norozilik ayniqsa xalifa Marvon II (744-750)
hukmronlik qilgan davrda nihoyatda kuchaydi.
Bunga xiroj solig`i miqdorining oshirib yuborilgani hamda aholining
muttasil hasharlarga majburan jalb etilishi sabab bo`ladi. Umaviylarga qarshi
kurashga da'vat qilish uchun abbosiylar turli viloyatlarga ko`plab targ`ibotchilar
yuboradilar.
746-yilda shunday targ`ibotchilardan biri Abu Muslim Xurosonga keladi. U
Xuroson aholisiga murojaat qilib, payg`ambar avlodlarini quvvatlashga chaqiradi.
Dastlab arab zodagonlari,so'ngra mahalliy dehqonlar Abu Muslimni
qo`llab-quvvatlaydilar. Umaviylarga qarshi tashviqotning sadosi tez orada
Xuroson, Movarounnahr va Toxariston viloyatlariga keng tarqaladi. Go`yo
mamlakat aholisining barcha katta-kichigi arablarga qarshi qo`zg`algandek bo`ladi.
Qo`shin avval Abu Muslim qarorgohi Moxuvon qal`asida to`planadi. Abu Muslim
qo`shiniga kelib qo`shilgan kishilar ro`yxatga olinib, ularga avval uch dirhamdan,
so`ngra esa besh dirhamdan maosh to`lanadi. Qizig`i shundaki, ro`yxatdan o`tgan
kishilarning katta qismi har tomondan kelgan qullardan iborat edi. Bu davrda ham
qullar aholi o`rtasida eng quyi tabaqa hisoblanib, ular bilan bir safda turish boshqa
tabaqa vakillariga or tuyulganligi hisobga olinib, Abu Muslim qullar uchun
Shavval qishlog`ida maxsus joy tashkil ettiradi va ularga Dovud ismli
targ`ibotchini boshliq qilib tayinlaydi.
Qo`zg`olonchilar safida arab zodagonlari, Movarounnahr va Xurosonning
mahalliy mulkdor dehqonlari, xalifalik Sharqidagi mazlum aholi, shahar
hunarmandlari va qishloq kadivarlari hamda qullar bor edi. Bularning maqsadlari
ham har xil edi. Arab zodagonlari hokimiyatni abbosiylarga olib berib,
mamlakatda o`z mavqelarini ko`tarmoqchi edilar. Mahalliy mulkdorlar
mamlakatda siyosiy jihatdan arablar bilan tenglashish va iloji topilsa, mamlakatni
xalifalikdan ajratib, uni mustaqil idora qilishni maqsad qilib olgan edilar.
Abu Muslimning o`zi ham, shubhasiz, xuddi shu kuchning vakili edi.
Mehnat ahli umaviylarning zulmi, og`ir soliqlar va uzluksiz majburiy hasharlardan,
qullar esa qullik kishanlaridan qutulish orzusida edilar. Bu ezgu umidni ro`yobga
chiqarish uchun zulmkorlarga qarshi kurashish yo`liga astoydil otlanib, bellarini
mahkam bog`lagan edilar. Shu tariqa qo`zg`olonchilarning soni kun sayin oshib
bordi. 100 ming nafar lashkar yig`ilgan edi. Ularning deyarli hammasi qora libosda
edilar.
748-yilning boshida Abu Muslim boshlanishi Xurosonning poytaxti Marv
shahrini egallaydi. Garchi xalifa Marvon o`z ixtiyoridagi barcha harbiy kuchlarni
qo`zg`olonchilarga qarshi safarbar qilsa-da, ammo umaviylar hokimiyatini saqlab
qola olmaydi.
749-yilda Abu Muslim boshliq qo`zg`olonchilar xalifalikning markaziy
viloyatlari tomon yo'1 oladilar. Poytaxt qo`lga kiritilib, xalifa Marvon II taxtdan
ag`dariladi. Uning o`rniga abbosiylar xonadonidan bo`lgan Abul Abbos Saffoh
(750-754) xalifalik taxtiga ko`tariladi. Joylarda umaviylar xonadonining vakillari
va yaqinlari qirib tashlanadi. Shunday qilib, Arab xalifaligida davlat hokimiyati
abbosiylar qo`liga o`tadi.
Abbosiylarning xalifalik taxtiga chiqishi mehnatkash aholiga hech qanday
yengillik keltirmagan.. Abu Muslim vositasida abbosiylar tomonidan xalq
ommasiga berilgan va'dalardan birortasi ham amalga oshmadi. Abu Muslim
Bag`dodda davlat va harbiy kuchlarning yuqori lavozimiga tayinlanadi. Biroq
abbosiylar uning xalq orasidagi obro`yining tobora ortib borishiga xayrixoh emas
edilar. Oqibat Abu Muslim poytaxtdan uzoqlashtirilib, Xuroson va
Movarounnahrga noib qilib yuboriladi. U deyarli mustaqil siyosat yurita boshlaydi
va barqaror tinchlikni saqlab turish yo`lida bir qator ishlarni amalga oshiradi.
Yangi sug`orish tarmoqlarini bunyod etadi, qal`alar bino qiladi. Karvon yo`ilarini
tartibga keltiradi. Biroq abbosiylar va ularmng Xurosondagi noibi Abu Muslim
hukmronligi vaqtida Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va boshqa viloyatlarda
mehnatkash ommaning ahvoli yaxshilanmadi. Bu davrda ham xalq ikki yoqlama bir tomondan arab zodagonlari, ikkinchi tomondan esa abbosiylar bilan til
biriktirgan mahalliy mulkdorlar zulmi ostida qoldi. Bunday og`ir ahvol xalq
noroziligini kuchaytirib, yangi sulolaga nisbatan uning g`azabini uyg`otdi.
Mehnatkash aholi o`rtasida abbosiylarga qarshi qo`zg`olon ko`tarish
kayfiyati paydo bo`ladi. Bunday qo`zg`olonlardan biri 750-yilda Buxoroda bo`ldi.
Abu Muslim mahalliy kuchlar yordami bilan arang qo`zg`olonni bostirdi.
Movarounnahrdagi ichki ziddiyatdan foydalanib, Xitoy imperatorining
qo`shinlari Turkistonga bostirib kiradi. Abu Muslim tomonidan Ziyod ibn Solih
boshchiligida yuborilgan arab va sug`d, turklardan iborat harbiy kuch 751-yilda
Talos vodiysida Xitoy qo`shinlariga zarba berib, ularni mamlakat hududidan quvib
chiqaradi. Abu Muslim sidqidildan xizmat qilgan bo`lsa-da, ammo Abbosiylar
unga ishonmas edilar. Ularning nazarida Abu Muslim xalifalik taxtining
da'vogaridek bo`lib tuyular edi. Undan hatto qattiq qo`rqar ham edilar. Shu boisdan
ular Abu Muslimni yo`qotish payiga tushdilar. Nihoyat 755-yilda qurolsiz va
yolg`iz saroyga tashrif buyurgan Abu Muslim xalifa buyrug`iga binoan o`ldiriladi.
Abu Muslimning o`ldirilishi xalifalik sharqida, ayniqsa Xuroson va
Movarounnahrda abbosiylarga qarshi xalq harakatlarining avj olib ketishiga
bahona bo`ladi.
750- yilda Arab xalifaligida hokimiyat ummaviylardn abbosiylar qo`liga
o`tadi.
Abbosiylar — Muhammad (s.a.v.) avlodidan chiqqan, 750-1258 yillarda
Arab xalifaligini boshqargan sulola.
Umaviylar — Arab xalifaligini 661-750-yillarda boshqargan sulola.
Arablarda VII asr boshlarida siyosiy tarqoqlik nihoyatda kuchaydi.
Arabistonda sodir bo`lgan bunday ijtomoiy va siyosiy vaziyat, mamlakatning
birlashuviga olib keldi. Bunday harakatlar -ning asosiy tarfdori bo`lib,
shaharlarning savdogar va hunarmand aholisi ko`tarildi.
Bu harakat buyuk va birdan-bir haq yo`l – yagona e`tiqodga da`vat
qilishdan boshlandi.Bu yakkaxudolik dini bo`lib, tarixda u “itoat” , “tabelik” va
“bo`yin egish” m`nolarini anglatuvchi “islom” nomi bilan shuhrat topadi.Buyuk va
yagona tangri – Ollohning Yerdagi rasuli sifatida Arabistonning yirik markazi
Makka shahrida duntoga kelgan Muhammad binni Abdulloh (570-632) bu
harakatga rahnamolik qiladi. Islomni qabul qilib, Rasulullohga ergashgan uning
izdoshlari O`zlarini “muslim” (musulmonlar) ning xudo oldida teng ekani, rizqro`zni barchaga Yaratguvhining o`zi yetkazib berishi hamda jamiyatda adolatsizlik
barham topishi haq ekanini targ`ib etadilar.
Dastavval o`z ona shahrida muvaffaqiyat qozona olmagan Muhammad
622-yil 16-iyulda Makkadan Madina shahriga hijrat qilishga majbur bo`ladi. Xuddi
shu kundan boshlab musulmon Sharqida qabul qilingan hijriy yil hisobi
boshlanadi. Shunday qilib, islom bayrig`i ostida Makka shahrida boshlagan
tavhidlik dini targ`iboti Madinaga ko`chadi va bu shahar kurashning markaziga
aylanadi.
Muhammad vafot etgach, avval Abu Bakr (632-634), so`ngra Umar (634644), Usmon (644-656) va Ali (656-661) lar “xalifa”, ya`ni “o`rinbosar” deb e`lon
qilinadi.Ular hukmronlik qilgan davrda Arabiston islom dini to`la g`alaba qozonib,
tarixda ilk bor o`ta markazlashgan musulmon davlati – Arab xalifaligi tashkil
topadi.
Misr, Suriya, Falastin, Iroq, Vizantiya va Eron bo`ysundirilib, islom jahon
dinlaridan biriga aylandi.
Shuni ta’kidlash o`rinliki, arab qabilalarining islomni qabul qilib, siyosiy
jihatdan yagona hokimiyatga birlashuvida islom islom aqidalari, e`tiqod talablari,
shariat ahkomlari, huquqiy va axloqiy me`yorlarni o`z ichiga qamrab olgan yangi
mafkuraviy boy va o`ta nodir manbai – Qur`oni Karimning ahamiyati nihoyatda
buyuk bo`ldi. Ko`p mamlakatlar bo`ysundurilib, behisob o`ljalarga ega bo`lgan
Arab xalifaligi harbiy yurushlarni G`arb va Sharqqa tomon kengaytishga harakat
qiladi.
651-yili arabalar jangsiz Marv shahrini egallaydilar. Bu yerda o`rnashib
olgach, arablar Amudaryodan shimolda joylashgan boy viloyatlarni bosib olishga
tayyorgarlik ko`radilar.
Movarounnahrni zabt etishning boshlanishi. Amudaryodan shimolda
joylashgan yerlarni arablar Movarounnahr, ya`ni “daryoning narigi tomoni” deb
ataganlar. Hozirgi Afg`onistonning shimoliy, Eronning shimoli-sharqiy qismi
hamda Janubiy Turkmanistondan to Amudaryogacha bo`lgan hududlar esa
Xuroson deb yuritiladi. Uning markazi Marv shahri edi. Bu viloyatni boshqarish
uchun maxsus noib tayinlanib, u Marvda turar edi. Movarounnahrga bo`lgan
hujumlar Xuroson noibi tomonidan uyushtirilar edi.
Arablar Movarounnahrga datlab uni bosib olish emas, balki harbiy jihatdan
tayyorgar ko`rish, mahalliy hukmdorlarni sinash maqsadida yurish qiladi.
Movarounnahrga ilk bor hujumlar 654-yilda Maymurg` va 667-yilda
Chag`aniyondan boshlanadi.
Narshaxiyning yozigacha, 673-yilning kuzida xalifa Muoviya I (661-680)
farmoni bilan Ubaydulloh ibn Ziyod Amudaryodan kechib o`tib, Buxoro
muzofotiga bostirib kiradi. Poykand va Romitonni egallab, Buxoro sharifini
qamalga oladi. Yordamga kelgan turklar va buxoroliklarning birlashgan qo`shinlari
jangda arablardan yengiladi, bir lak (yuz ming) dirham hajmda boj to`laydi. Bojdan
tashqari arablar to`rt ming asir, qurol, kiyim-kechak, oltin va kumush buyumlardan
iborat ko`p o`ljalar bilan Marvga qaytadilar.
Oaradan uch yil o`tgach, Xuroson noibi Said ibn Usmon boshliq arab
qo`shinlari yana Buxoroga bostirib kiradilar. Sug`d, Kesh va Nasaf viloyatlaridan
yordamga kelgan bir yuz yigirma mingli harbiy kuchga suyanib Buxoro malikasi
dushman bilan jang qilish uchun o`z qo`shinini safga tortadi. Biroq, sug`dliklar
vahimaga tushib Buxoroni o`z taqdiriga tashlab, jang maydonidan chiqib ketadilar.
Natijada malika katta boj to`lab, malikazoda va dehqon aslzodalardan 80 nafarini
garovga berib, yana sulh tuzishga majbur bo`ladi. Said ibn Usmon Buxorodan
Samarqand sari qo`shin tortadi. Bir oydan oshiqroq davom etgan jangda sug`dliklar
qahramonona qarshilik ko`rsatadilar. Said ular bilan sulh tuzib, kelishishga majbur
bo`ladi. Samarqanddan u o`ljalar bilan bir qatorda 30 ming nafar asir olib qaytadi.
Yo`l-yo`lakay u Termiz shahrini egallaydi.
Shunday qilib, arablarning Movarounnahrga tomon qilgan dastlabki
yurishlari aslida ayrim sarkardalarning boylik orttirish maqsadida o`zboshimchalik
bilan amalga oshirgan talonchigidan iborat edi. Natijada, Movarounnahrning bir
qator viloyatlari talanib , vayron etiladi.
Shubhasiz, arablarning talonchilik yurishlariga qarshi kurashish maqsadida
Movarounnahrning mahalliy hukmdori o`rtasida harbiy ittifoq tuzish uchun
urinishlar bo`lgan. VII asrning 80-yillari boshlarida ular hatto Sirdaryo etagida
Xorazm yaqinidagi shaharlardan birida bir necha bor to`planadi. Biroq, o`zaro
siyosiy nizolarni to`xtatish, xalifalikka qarshi birlashib kurashish to`g`risidagi
ularning sa`yi harakatlari amalgam oshmadi. Chunki Movarounnahrning siyosiy
tarqoqligi hamda mahalliy hokimlar o`rtasida nizolar bunga halaqit beradi.Bunday
vaziyatdan esa arab lashkarboshlari ustalik bilan foydalanadilar.
Poykand fojiasidan keyin beshafqat Qutayba boshliq bu havfli dushmanga
zarba berib, uni dafn qilish maqsadida Sug`d podshosi Tarxun , Buxoro hukmdori
Xunukxudot va Shopurkom hokimi Vardonxudot boshliq katta harbiy kuch hamda
iqrq ming lashkar bilan yordamga kelgan turklar Tarob va Romitan oralig`ida
to`planadilar. Ittifoqchilar Qutayba qo`shinini qurshovga oladilar. Uning ahvoli
nihoyatda tanglashadi. Undan halos bo`lish uchun Qutayba o`ta makkorliok bilan
hiyla ishlatib, Movarounnahrning viloyat hokimlari ustidan birin-ketin g`alaba
qozona boshlaydi.
707-709-yillar mobaynida u Buxoro va uning atroflariga bir necha
hujumlar qiladi, ko`pdan-ko`p qal`alar va obobd yerlarni bosib oladi. Buxoro
viloyatiga hokim qilib u buxorxudot Tug`shadani va unga amir qilib o`z
yaqinlaridan birini tayin etadi. Amir buxurxudot ustidan nazorat qilib turish,
Buxoroda qoldirilgan harbiy qismga askarboshi, aholiadn soliq undirish va uni o`z
vaqtida xalifalikka yetkazib berish kabi vazifalarni bajarar edi. Sulh shartnomasiga
binoan buxoroliklar har yili xalifalikka ma`lum miqdorda boj to`lash, uylarning
yarmini arablarga bo`shatib berishga majbur edilar. Qutayba Buxoro shahrining
ibodatxonasini jome masjidga aylantirib, sug`diy tili va xadita bitilgan
“otashparastlikka” oid asarlarni yoqotadi. Ibodat qilish uchun masjidga qatnagan
mahalliy aholining har biriga ikki dirhamdam pul hadya qilib, ularni islom diniga
tortishga harakat qildi. Manbalarda ta`kidlanishicha, ikki dirham olish uchun
ko`proq kambag`allargina qiziqar edilar. Ammo boylar pulga ham qiziqmas va
masjidga ham bormasdilar.
710-yilda Qutayba Shuman, Nasaf va Keshni bosib olib, Samarqandga
hujum boshlash uchun tayyorgarlik ko`rardi. Biroq, Xorazmda boshlangan ichki
ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelagan qulay fursat Qutaybani Sug`d yurishini
kechiktirib, Xorazmga qo`shin tortishga jalb etadi. Xorazm shohi Chag`on va
Hurzod boshliq xalq qo`zg`alonidan qo`rqib, 711-yilda yordam sorab Qutaybaga
murojaat qiladi. Garchi dushman qo`li bilan Hurzod tor-mor qilinib, o`ldirilsa-da,
ammo Xorazmshoh bundan hech narsa yutmaydi. Aksincha, u o`z mustaqillgini
yo`qotib, xalifalikni bojdoriga aylanadi. Uning qo`shini esa Qutaybaning harbiy
yurishlarida ishtirok etishga majbur edilar.
Sug`d yurishi. 712-yilda Qutayba arablardan tashqari Buxoro va Xorazm
qo`shinlari bilan Samarqandga tashlanadi. Bu davrda ishxid Tarxun taxtdan
tushirilib, unung o`rniga Gurak (709-738) Sug`dga podsho qilib ko`rsatilgan edi.
Bu, shubhasiz sug`diylarning arablarga qarshi olib borgan kurashi tarixida muhim
voqea bo`ldi. Chunki u zamonasining vatanparvar siyosatdon arbobi bo`lib,
hukmronligi davrida imkoni boricha, arablarga qarshi g`ayrat bilan kurash olib
bordi. Guzak Qutaybaga qarshi chiqadi. Kattqo`rg`on bilan Karmana oralig`ida
Arbinjon mavzeida shiddatli jang bo`ladi. Ammo Gurakning kuchi ojizlik qilib,
Samarqandga chekinishga majbur bo`ladi. Sug`diylar Shosh podshohi, turklar
hoqoni va Fag`ona ixshidiga (hokimiga) elchilar yuborib, yordam so`raydilar. Turk
xoqoni saralangan qo`shin yuboradi. Ammo Qutayba yordamga kelayotgan
kuchlarni birlashmaslikka harakat qiladi. Ularning yo`lini tosib, qo`qqisdan hujum
qiladi va tor-mor keltiradi. Bu g`alabadan so`ng Qutayba Samarqandga hujumni
kuchaytiradi. Samarqand qamalga olinadi. Arablar shahar devori qarshisiga 300
manjaniqlar (tosh otish moslamasi) o`rnatib, unga rahna urish uchun kecha-yu
kunduz devorni teshishga kirishadilar. Sug`diylar bir oy davomida shaharni
qahramonona mudofaa qiladilar. Kamonda o`q uzib, tashqariga chiqib, shiddatli
janglar qilib dushmanga katta talofat yetkazadilar. Shunday bo`lsa-da, Samarqand
taslim bo`ladi. Gurak bilan Qutayba o`rtasida sulh tuziladi.Sulh shartnomasiga
muvofiq Gurakning arablarga bir yo`la 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham
hisobida bij to`lash, 30 ming nafar odam berish, shaharda birorta ham askar
saqlamaslik, ichki shaharni bo`shatib, unda minbari bilan masjid bino qilish,
otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi
lozim bo`ladi. Bularning evaziga Qutayba Gurakni Samarqand, Kesh va
Naqshabga hokim qilib tayin etadi. Shunday qilib, u arablarga mute noib bo`lib
qoladi. Garchi Samarqand bosib olinsa-da, ammo Sug`dning katta qismi arablarga
bo`ysunmaydi. Sug`dliklar esa o`zlarini mag`lub his etmaydilar. Shuning uchun
ulardan hayiqqan Qutayba Samarqandda ma`lum miqdorda harbiy kuch qoldirib,
o`zi yurishni davo, ettiradi.
Choch, Farg`ona va Xo`jandning arablar tomonidan zabt etilishi. Mug`
tog`idan topilgan hujjatlardan ma`lum bo`lishicha, Qutayba o`zining keyingi
yurishlarida Choch, Farg`ona va Turk xoqonligidan iborat yana bir harbiy
ittifoqning qarshiligiga duch keladi.
Tabariyning yozishicha, 713-yilda Qutayba qo`shin saflarini butlash
maqsadida Buxoro, Kesh,Nasaf va Xorazm aholisidan 20 ming askar to`plab
berishni talab qiladi. Yig`ilgan katta qo`shin ikkiga ajraladi. Uning Buxoro, Kesh,
Nasaf va Xorazm qo`shinlarining birlashmasidan iborat birinchi safi Choch
viloyatiga, o`zi boshliq asosiy kuch esa Ustrushona va Xo`jand oralig`i Farg`ona
vodiysi tomon yo`l oladi. Choch vohasi bosib olinib, Chochning poytaxti Madinat
as-Shosh, juda ko`plab qal`a va qo`rg`onlar hamda qishlog`larga o`t qo`yilib,
vayron etiladi. Qutayba Usturshona va uning soylik va adirlarida janglar qilib,
Xo`jand va Kosonni zabt etadi. 714-yilda u Choch va Turk xoqonligi kuchlarini
ajratib, ittifoqchilarning birlashuviga yo`l qo`ymaslik maqsadida Isfijobga yurish
qiladi. 715-yilning boshida esa Farg`ona vodiysi uzil-kesil egallb, Qoshqarga kirib
boradi. Hamma viloyatlarga arablardan amirlar tayinlaydi. Osha yili xalifa Vohid
vafot etadi. Uning o`rniga Qutaybaning g`animi Sulaymon xalifalik taxtiga
o`tiradi. Bundat qismatdan norozi bo`lgan Qutayba yangi xalifaga qarshi isyon
ko`taradi. Lekin u 715-yilda Farg`onada askarlar tomonidan o`ldiriladi.
Shunday qilib, o`n yil davomida muttasil olib borilgan qonli jang-u jadallar
oqibatida Movarounnahr Arab xalifaligiga bo`ysundirilgan bo`lsa-da, ammo uning
mag`rur aholisi o`zini butkul tobe etilgan deb hisoblamaydi. Shu boisdan bu
erksevar mamlakat xalqidan xavfsiragan Qutayba har yili kuzda Jayhundan qayta
kechib, Sug`d va Chichdan uzoqda, Xuroson diyorida xotirjam qishlar va bahor
kirishi bilan yangi kuch top`lab, yana Movarounnahrga hujum boshlar edi.
Movarounnahrni arablar tomonidan osonlik bilan zabt etilishining
sabablari. Avvalombor, mamlakatda hukm surgan siyosiy parokandalik va viloyat
hukmdorlari o`rtasida o`zaro ziddiyatlar bosqinchilarga juda qo`l kelgan. Bunday
vaziyatdan ular ustalik bilan foydalana oladilar. Movarounnahrga bostirib kirilgan
kundayoq arablar viloyat kuchlarini birmashuviga yo`l qo`ymaslik choralarini
ko`rdilar va buni uddasidan chiqa oldilar.o`zaro olishayotgan hukmdorlarning
biriga ikkinchisini yengishi uchun yordan ko`rsatib, har ikkisini birin-ketin
bo`ysundirdilar. So`ngra ular kuchidan boshqa viloyatlarni ishg’ol qilishda
foydalandilar. Sug`dni zabt etishda Qutayba arab qo`shini bilan bir qatorda
Xorazm, Buxoro va Nasafning harbiy kuchlaridan foydalangan edi. O`n yil davom
etgan jang-u jadallarda saflari siyraklashib qolgan qo`shinga muttasil yangi-yangi
harbiy kuchlar xalifalikning ichki viloyatlaridan safarbar etilib turildi. Nihoyat
arabistonlik fotihlarga keskin qarshilik ko`ratib, ular bilan shiddatli jangler olib
borgan Movarounnahrning mehnatkash xalqi o`z hukmdorlari tomonidan bir necha
bor xionona sotqinlikka uchradi. Xalq ommasining mustaqillik yo`lida dushmanga
qarshi olib brogan kurashida bosqinchilik qilish o`rniga ularning aksariyat
bosqinchilarning tagi puch va`dalariga uchib, arablarga taslim bo`lishni afzal
ko`rdilar. Shu sababli ham vatanparvar xalqimizning arabistonlik fotihlarga qarshi
qahramonona kurashlariga qaramay, xalifalik Movarounnahrni bosib olishga
muvoffaq bo`ldi.
Izohli lug’at
1. Movarounnahr (arabcha — daryoning narigi tomoni)
2. zakot-soliqning bir turi bo’lib molning qirqdan biri tarzida olinadi
3.Jizya-jon solig’i
4. Devon- vazirlar mahkamasi
5. Devonbegi- bosh vazir
6. Oq kiyimlilar- 769-783-yillardagi Muqanna boshchiligidagi qo’zg’olon .
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM
VAZIRLIGI
“MA‘MUN-UNIVERSITETI” NTM
“TASDIQLAYMAN”
o‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
_________ N.Sh.Xudaynazarov
“____” _____________ 2022-yil
“O‘ZBEKISTON TARIXI”
FAN DASTURI
Bilim sohasi:
200000–San’at vа gumanitar soha
Ta’lim sohasi: 220000 – Gumanitar fanlar (tillardan tashqari)
Ta’lim yo‘nalishi: 60220300- Tarix (mamlakatlar va
yo‘nalishlar
bo‘yicha )
Xiva -2022
Mazkur fanning o‘quv dasturi Ma’mun-Universiteti Nodavlat ta’lim
muassasasi Kengashi tomonidan 2022-yil “___” ____________ dagi №___
bayonnomaga asosan tasdiqlangan.
O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
_____________ N.Sh.Xudaynazarov
O‘quv-uslubiy boshqarma
boshlig‘i:
______________ A.A.Nurjonov
Mazkur o`quv dastur Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti Kengashining 2022yil “____”_______ dagi yig’ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchun tavsiya
etilgan. (_-sonli bayonnoma).
Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
dekani:
_______________ PhD.S.B.Xodjayev
Mazkur o`quv dastur “Tarix va psixologiya” kafedrasining 2022-yil “___”
_______dagi yig‘ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchun tavsiya etilgan (_sonli bayonnoma).
“Tarix va psixologiya” kafedrasi
mudiri:
_______________ PhD.,dots.U.M.Abdalov
FAN TO‘G‘RISIDA MA’LUMOT
Fan/modul kodi
UZTB129
O‘quv yili
2022-2023,
2023-2024,
2024-2025.
Fan/modul turi
Majburiy
1
Fanning nomi
O‘zbekiston tarixi
Semestr
1,2,3,4,5,6.
Ta’lim tili
O‘zbek
Auditoriya
mashg‘ulotlari
(soat)
1-semestr – 60
2-semestr – 90
3-semestr – 60
4-semestr – 60
5-semestr – 60
6-semestr – 60
ECTS – Kreditlar
30
1-semestr – 8
2-semestr – 5
3-semestr – 4
4-semestr – 4
5-semestr – 5
6-semestr – 4
Haftadagi dars soatlari
1-semestr – 4
2-semestr – 6
3-semestr – 4
4-semestr – 4
5-semestr – 4
6-semestr – 4
Mustaqil ta`lim
Jami
(soat)
yuklama
(soat)
1-semestr – 180
900
2-semestr – 60
3-semestr – 60
4-semestr – 60
5-semestr – 90
6-semestr – 60
2
I. Fanning mazmuni
Fanni o‘qitishdan maqsad – tarixning davlat va jamiyat taraqqiyoti
natijasi ekanligi, jamiyat rivojlanishida davlatchilikning muhim voqea
hisoblanishi, tarixning keyingi taraqqiyoti bosqichida fuqarolik jamiyatning
paydo bo‘lishi bilan fan, texnika, madaniyat, axborotlar o‘zlashtira borish,
ularni jamiyatga bog‘lik bo‘lgan hodisalarni ko‘rsatishdir
Fanning vazifasi – jamiyat va davlatchilik taraqqiyotidagi uyg‘unlik
farqlarini ajratish, tarix fanidagi yangi nazariyalarni tahlil etish, tarixning
harakatlantiruvchi omillarini talabalarga ko‘rsatib berish, tarix fanining asosiy
yo‘nalishlarini tahlil va tadqiq qilish malakasini hosil qilish, davlat va jamiyat
taraqqiyotning rivojlanish omillarini tahlil qilishda tarix fanining o‘rnini
tushuntirishdan iborat.
II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
II.I. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:
O‘ZBEKISTON TARIXI I QISM
(O‘zbekistonning eng qadimgi davridan to IX asrgacha)
1-mavzu. Kirish. O‘zbekiston tarixi fanining predmeti, maqsadi,
vazifalari, manba va asoslari.
O‘zbekiston tarixi fanining ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o‘rni. Fanning
maqsadi, vazifalari va ahamiyati. Fanning uslubiy, ilmiy-nazariy, g‘oyaviy va
falsafiy asoslari. O‘zbekiston tarixining ilmiy-uslubiy tamoyillari hamda
dolzarb maslalalari. O‘zbekistonning qadimgi va o‘rta asrlar tarixini
davrlashtirish.
Jahon
tarixini
davrlashtirish
to‘g‘risidagi
nazariyalar.Manbashunoslik va tarixshunoslik masalari.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning
asarlaridagi tarix, tarix fani va uning metodologiyasiga oid ilmiy-nazariy
masalalar, tamoyil va yangicha yondashuvlar. Markaziy Osiyoda tarixiymadaniy merosga munosabat, zamonaviy muammolar va ayrim yondashuvlar.
2-mavzu. O‘zbekiston tarixining eng qadimgi davri.
Insoniyatning dastlabki ajdodlari, ularning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi
nazariyalar. Antropogenez jarayoni. Paleolit – qadimgi tosh davri tarixi.
Mezolit – o‘rta tosh davri tarixi. Neolit – yangi tosh davri tarixi. Eneolit – mistosh davri tarixi.
3-mavzu. Bronza davri tarixi
Bronza davri va bronza qurollarning xususiyati. Ziroatchilik va chorvadorlar
madaniyatlari doirasining kengayib borishi. Ijtimoiy – iqtisodiy munosabatlar.
Aholi va etnik jarayonlar.
4-mavzu. O‘zbekiston davlatchiligining shakllanishi asoslari
Ilk davlatlar rivojlanishining davrlashtirilishi. Boshqaruv tizimi va ilk
davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy, va siyosiy asoslari.
Davlatchilik kelib chiqishiga doir nazariyalar. Davlat turlari va shakllari.
Boshqaruv tizimi.
5-mavzu. “Avesto” va zardo‘shtiylik
“Avesto”ning tarixiy manba sifatidagi o‘rni. “Avesto” tili. “Avesto” va
zaratushtra. “Avesto”da geografik-hududiy nomlar, ijtimoiy-iqtisodiy
ma`lumotlar va siyosiy tarix. Diniy falsafa va dafn etish marosimlari. Axloqiy
va huquqiy qoidalar, jinoyat va jazo turlari.
6-mavzu. Qadimgi davlatlar tarixi
Qadimgi fors bitiklari va ilk yunon manbalarida tarixiy – madaniy viloyatlar
va qadimgi davlatlar. Farg‘ona va Choch. Qadimgi Baqtriya. So‘g‘diyona.
Qadimgi Xorazm. Sak-massagetlar. Ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar.
7-mavzu. O‘rta Osiyo Ahamoniylar davlati tarkibida
(mil.avv. VI-IV asrlar)
Yozma manbalar. Ahamoniylar saltanatining tashkil topishi va O‘rta
Osiyoni bosib olishi. Kir II va Doro I ning bosqinlari. To‘maris va SHiroqning
jasoratlari. Frada qo‘zg‘oloni. Ijtimoiy–iqtisodiy hayot. Satrapliklardagi
boshqaruv tizimi. Ahamoniylar davrida xo‘jalik, shaharlar, hunarmandchilik
va savdo. Madaniy aloqalar. Madaniyat va din.
8-mavzu. Makedoniyalik Aleksandrning
Baqriya va So‘g‘diyonaga yurishlari. Yozma manbalar. Arrian, Kurtsiy Ruf
hikoyalari. Strabon “Geografiyasi” ma`lumotlari. Siyosiy voqealar.
Makedoniyalik Aleksandrning harbiy yurishlari. Aleksandr va Spitaman.
Yunon-makedonlarga qarshi kurash. Tarixiy geografiya.
9-mavzu. O‘zbekistonning antik davr davlatchiligi. Salavkiylar va
Yunon–Baqtriya davlatlari
Makedoniyalik Aleksandrning vafoti va saltanatning parchalanishi. Ellin
davlatlarining tashkil topishi. Salavkiylar davlati. Salavka va Antiox davrida
xo‘jalik va madaniy hayot. Salavkiylar davlatining kuchsizlanishi va
parchalanishi. Salavkiylar davrida ellin madaniyatining tarqalishi va aralash
madaniyatning shakllanishi.
Yunon–Baqtriya podsholigi, hududi va chegaralari. Ellin madaniyatining
xususiyatlari.
10-mavzu. Xorazm, Qang‘, Davan, Yuechji–Kushon va Kushon davlatlari
Xorazm davlati: shaharsozlik va me`morchilik. Ijtimoiy–iqtisodiy
munosabatlar. Tasviriy san`at, yozuv va din. Qang‘ davlati: manbalar, tashkil
topishi va chegaralari. Ijtimoiy tuzum, xo‘jaligi va shaharlari. Davan davlati:
manbalar, chegaralari. Ijtimoiy–iqtisodiy hayot. Davan – Xitoy munosabatlari.
Yuechji–Kushon va Kushon davlati. Kushon saltanatining tashkil topishi.
Kanishka hukmronligi. Kushon, Xitoy, Rim munosabatlari. Kushonlar davri
madaniyati. Kushon yozuvi. Kushonlar davri Shimoliy Baqtriya shaharlari.
11-mavzu. Xioniylar, Kidariylar, Eftaliylar davlati.
O‘rta Osiyoda “dehqonlar” tabaqasining vujudga kelishi. Kadivarlar,
kashovarzlar, chokarlar.
IV asrning 70-yillarida Xioniylar davlatining tashkil topishi. Xioniylar va
Eron sosoniylari davlati o‘rtasidagi munosabatlar.
O‘rta Osiyoga toxar kidariylarning (V asrning 20-yillarida) kirib kelishi va
o‘z hukmronligini o‘rnatishi.
V asrning o‘rtalarida Eftaliylarning O‘rta Osiyoga kirib kelishi. V asrning
ikkinchi yarmi va VI asrning boshlarida Eftaliylar davlatining tashkil topishi.
Hududi. Eron sosoniylari ustidan g‘alabasi. Eftaliylar davrida ijtimoiy-
iqtisodiy hayot.
12-mavzu. Turk xoqonligi davrida O‘rta Osiyo.
Turk xoqonligining tashkil topishi. Turk xoqonligining Eron va Vizantiya
bilan munosabatlari. Turk xoqonligining boshqaruv tartibi. Sharqiy turk
davlati va G‘arbiy Turk xoqonligi. G‘arbiy xoqonlikning kuchayishi. Ijtimoiy
hayot. G‘arbiy Turk xoqonligi va Xitoy o‘rtasida iqtisodiy-savdo aloqalari.
Buxorodagi Abruy boshchiligidagi qo‘zg‘olon.
Samarqand ixshidlarining siyosiy nufuzi. Ma’muriy birliklar. Samarqand
(Kan), Buxoro, Maymurg‘, Ishtixon, Kushoniya, Omul, Andxoy, Kesh,
Naxshab mulklari. So‘g‘dning xo‘jaligi va ijtimoiy hayoti. So‘g‘d
ixshidlarining ajdodlari ibodatxonasi.
Farg‘ona, Xorazm va Chochning mustaqil hokimliklari. Farg‘ona
afshinlari. Xorazmning afrig‘iy podsholari. Xorazmning Sharqiy Yevropa
bilan savdo aloqalari. Choch tudunlari va Iloq dehqonlari. Choch va Iloqning
xo‘jaligi va madaniy hayoti. Qazilma boyliklari. Savdo aloqalari.
13-mavzu. Arab xalifaligi davrida Movaraunnahr va Xuroson.
Ilmiy manbalar va tarixshunoslik. VI-VII asr boshlarida Arabiston yarim
oroli va arab qabilalari. Muhammad (s.a.v.). Chahoryorlar. O‘rta Osiyoning
arablar tomonidan fath etilishi. Movaraunnahr va Xuroson arab xalifaligi
hukmronligi ostida. Arab xalifaligi istilosining oqibatlari. Islom dini va uning
O‘rta Osiyoga tarqatilishi. Ma`naviy madaniyatdagi o‘zgarishlar. Arab
xalifaligining mustamlakachilik, soliq siyosati.
Arablar bosqinidan so‘ng Movarounnahr va Xurosonda ijtimoiy-iqtisodiy
hayot. Movarounnahr va Xurosonda arablar bosqiniga qarshi xalq ozodlik
harakatlari. Abu Muslim qo‘zg‘aloni. Sharik ibn Shayx ul-Mahriy qo‘zg‘aloni.
Muqanna qo‘zg‘aloni. Movarounnahr va Xurosonda arab xalifaligi
hukmronligiga qarshi xalq ozodlik harakatlarining oqibatlari.
O‘ZBEKISTON TARIXI II QISM
(O‘zbekiston tarixining IX asrdan – XIV asrgacha bo‘lgan davri)
14-mavzu. Movaraunnahr va Xurosonda mustaqil davlatlarning tashkil
topishi. Tohiriylar va Safforiylar davlati.
Mavzuning manbalari. Mustaqil davlatlarning vujudga kelishidagi tarixiy
shart-sharoitlar. IX asrning birinchi choragida xalifalikdagi ijtimoiy siyosiy
ahvol. Tohir ibn Husayn va tohiriylar davlati. Tohiriylar davrida ijtimoiy
hayot. Tohiriylarning ma`muriy boshqaruv tizimi. Tohiriylar davlatining
mag‘lubiyatga uchrashi. Safforiylar davlatining tashkil topishi. Yoqub ibn
Lays. Amr ibn Lays. Safforiylar davrida ijtimoiy iqtisodiy hayot.
15-mavzu. Somoniylar davlati
Manbalar. Somonxudotlar. Asad va uning o‘g‘illari. IX asrning birinchi
yarmida turli o‘g‘uz qabilalari. Nasr ibn Ahmad (865-892) davrida Somoniylar
hokimiyatining Abossiylar xonligi tomonidan rasman tan olinishi. Ismoil
Somoniy va uning islohotlari. Markazlashgan davlat boshqaruvining tashkil
topishi. Harbiy islohot. Somoniylar davrida Movaraunnahrda ijtimoiy,
iqtisodiy hayot. Somoniylar hukmronligining tugatilishi.
16-mavzu. Qoraxoniylar davlati
Mavzuning tarixshunosligi. Qoraxoniylar sulolasining kelib chiqishi
to‘g‘ridagi yangicha qarashlar. VIII asr boshlarida Yettisuv, Sharqiy Turkiston
va Qashqarda yashovchi turkiy qabilalar (chig‘il, ya`mo, o‘g‘iz va boshqalar).
Qoraxoniylar
sulolasining
hokimiyatga
kelishi.
Qoraxoniylarning
Movaraunnahrga hujumlari. Movaraunnahrda qoraxoniylar hukmronligining
o‘rnatilishi. Sharqiy va G‘arbiy qoraxoniylar. Qoraxitoylarning hujumlari
(1137-1141). Qoraxoniylarning davlat boshqaruvi. Qoraxoniylar davrida
ijtimoiy hayot.
17-mavzu. G‘aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmning siyosiy
munosabatlari.
Manbalar. G‘aznaviylar davlatining tashkil topishi. Alp Tegin. Sabuq tegin.
Mahmud G‘aznaviy (998-1030) va uning somoniylar hamda qoraxoniylar
bilan munosabati. Mahmud G‘aznaviyning harbiy yurishlari. X-XI asrlarda
Janubiy va Shimoliy Xorazm. Dandanakon jangi va g‘aznaviylarning
mag‘lubiyati. G‘aznaviylarning davlat boshqaruvi tizimi.
Sirdaryo etaklarida O‘g‘uz davlatining tashkil topishi. Saljuqiylarning
Mas`udga qarshi olib borgan kurashi. Sulton Sanjar davrida (1118-1157)
saljuqiylar davlatining gullab yashnashi. Qoraxitoylarning hujumi; Qatvon
cho‘lidagi jang (1141) va saljuqiylarning mag‘lubiyati. Saljuqiylar davlat
boshqaruvi tizimi. G‘aznaviylar va Saljuqiylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy
hayot.
18-mavzu. Xorazmshoh - Anushtaginiylar davlati
Anushteginlar hokimiyatining vujudga kelishi. Qutbiddin Muhammad
(1097-1127). Alouddin Muhammad Otsiz (1127-1156) Xorazmshoh el-Arslon
(1156-1172). Alouddin Takesh va uning Xorazm davlati yuksalishdagi tutgan
o‘rni. Qutbiddin Muhammad Xorazmshoh (1200-1220). Xorazmshohlar
davlatining gullab yashnashi. Qoraxitoylar bilan kurash. Xorazmning
Movarounnahrdagi ta`sir doirasining kuchayishi.Buxoroda Malik Sanjar
boshchiligidagi qo‘zg‘olon (1206-1207). 1212-yilgi Samarqand qo‘zg‘aloni.
Xorazmshohlar davlatining inqirozi.
Xorazmshohlar davlatining tuzilishi. Harbiy tizimi. Majburiy umumxalq
harbiy ta`lim tizimi. Qo‘shinning tartibi. Qumondonlik. Davlat va saroydagi
asosiy lavozimlar. Xorazmshohning vazifalari. Vazirlik lavozimi. Vakildorlik
kengashining tuzilishi. Saroy mansablari va unvonlari(hojib ul-kabir, ustozdor,
amiri-oxur, amiri-shikor, tashtdor, sharobdor, qissador, choshnigir, davotdor,
farrosh, ami al-alam va boshq.). Xorazmshohlar davlatida shaharlar. Ichki va
tashqi savdo. Tovar-pul munosabatlari. Tanga zarb etish ishlari. Qishloq
xo‘jaligi va er-suv munosabatlari.
19-mavzu. O‘rta Osiyo xalqlari tarixida IX-XII asrlarda yuz bergan
Uyg‘onish davri. Ajdodlarimizning jahon tsivilizatsiyasiga qo‘shgan
hissasi.
Moddiy va ma`naviy madaniyatning yuksalishini ta`minlagan shartsharoitlar. XI-XII asrlarda fan va madaniyatning yuksak cho‘qqiga ko‘tarilishi.
Buyuk Ipak yo‘lining fan va madaniyat ravnaqidagi tutgan o‘rni. Xorazmdagi
Ma`mun akademiyasi va uning fan rivojidagi ahamiyati. Riyoziyot, falakiyot,
kimyo, tibbiyot, jug‘rofiya va ijtimoiy fanlarning rivoji. Buyuk qomusiy
allomalar. Fanlarni tasniflash. Tarixiy fanlarning rivoji. Adabiyotning
rivojlanishi. Kalom ilmi va grammatika. Hadis va fiqh ilmi taraqqiyoti.
20-mavzu. Buyuk ipak yo‘li – muloqot va hamkorlik yo‘li.
Eng qadimgi aloqa yo‘llari. Lojuard yo‘li. Transmintaqaviy va mintaqaviy
yo‘llar, mahalliy yo‘llar. Dasht yo‘li. Oltin yo‘li. SHoh yo‘li. Buyuk Ipak
yo‘lining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari. Buyuk Ipak yo‘lining
ahamiyati. Savdo yo‘lida joylashgan shaharlar taraqqiyoti. O‘rta asrlar davri
savdo-iqtisodiy yo‘llar. Buyuk Ipak yo‘li va hozirgi zamon.
21-mavzu. Etnogenez va etnik tarix masalalari.
Etnogenez va etnik jarayonlarning xususiyatlari. Qadimgi migratsiyalar va
etnomadaniy jarayonlar. O‘zbek xalqining shakllanish masalasi.
22-mavzu. Movarounnahr va Xurosonning mo‘g‘ullar tomonidan bosib
olinishi.
XII-XIII asrning boshlarida Mo‘g‘ulistondagi qabilalar va birlashgan
mo‘g‘ul davlatining tashkil topishi (1206). Davlatning ichki tuzilishi.
Chingizxonning harbiy islohati va bosqinchilik yurishlari.Chingizxonning
Movarounnahrga hujumi. Buxoro va Termizning bosib olinishi (1220).
Samarqand jangi (1220) va Xorazmshoh Muhammadning Tabaristonga
qochishi. Sig‘noq, O‘zgan, Jandning olinishi (1220). Xo‘jand mudofaasi va
Temur Malikning jasoratlari. Gurganj mudofaasi (Najmiddin Kubro).
23-mavzu. Jaloliddin Manguberdi jasoratlari.
Jaloliddin
Manguberdi.Jaloliddinning
Xurosondagi
dastlabki
muvaffaqiyatlari. Parvon jangi. Sind jangi. Movarounnahr va Xurosonning
mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinishi. Xuroson, Iroq, Ozarbayjon, Gruziyadagi
harakatlari.
Xorazmshohlar davlati inqirozi. Xorazmshohlar davlati mag‘lubiyatining
sabablari.
24-mavzu. Movarounnahr Chig‘atoy ulusi tarkibida.
Mo‘g‘ullar istilosining oqibatlari. Chingizxon tomonidan bosib olingan
hududlarning o‘z o‘g‘illariga bo‘lib berishi. Chig‘atoy ulusi va uning
boshqaruv tizimi. Chig‘atoy ulusida ijtimoiy hayot. Mahmud Tarobiy
qo‘zg‘oloni (1238). Munkaxon (1251-1259) davrida Chig‘atoy ulusining
tugatilishi. XIII asrning 60-yillarida Olg‘o‘xon tomonidan Chig‘atoy ulusining
qayta tiklanishi. Mas`udbekning o‘tkazgan pul islohati (1271). Kepakxonning
ma`muriy va pul islohotlari Chig‘atoy sulolasi hukmronligiga barham
berilishi. XIV-XV asrning birinchi yarmida madaniy hayot.
O‘ZBEKISTON TARIXI III QISM
(O‘zbekiston tarixining XIV asridan – XVIII asr o‘rtalarigacha bo‘lgan
davri)
25-mavzu. Arim Temur buyuk sarkarda va davlat arbobi.
Arim Temur buyuk sarkarda va davlat arbobi. Amir Temur zukko, tajribali
sarkarda va buyuk davlat arbobi. Amir Temurning jahon tarixida tutgan o‘rni.
O‘zbek davlatchiligi asoschisi sifatida. Temur tuzuklari tarixiy muhim manba.
26-mavzu. Amir Temur davlatining tashkil topishi.
Amir Temur davlatining tashkil topishi. Amir Temur davriga oid manba va
adabiyotlar. Amir Tumurning siyosiy maydonga chiqishi. Amir Temur
Movarounnahr hukmdori deb e`lon qilinishi. Markazlashgan Amir Temur
saltanatining tashkil topishi. Amir Temur saltanatining ma`muriy va harbiy
tuzilishi.
27-mavzu. Amir Temur davrida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
Amir Temur markazlashgan davlat boshqaruv siyosati. Ichki va tashqi
siyosat. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi. Pul va islohatlari. Suyurg‘ol
tizimi. Yer-suv taqsimoti. Harbiy va sud ishlari. Qishloq xo‘jaligining ahvoli.
Amir Temurning dehqonchilikni tiklash va rivojlantirishdagi ishlari. Sug‘orish
inshootlarining qurilishi. Soliq tizimi.
28-mavzu. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xuroson.
Temuriylar davriga oid manba va adabiyotlar. Amir Temur vafotidan so‘ng,
temuriylar o‘rtasidagi taxt uchun kurash va Temur saltanatining parchalanishi.
Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosonda siyosiy hayot. SHohruh
Mirzoning va. Mirzo Ulug‘bek davlati siyosiy tarixi. Mirzo Ulug‘bening
harbiy yurishlari. Mirzo Ulug‘bek davrida ichki va tashqi siyosat. Abu Said va
uning avlodlari davrida Movaraunnahr siyosiy jarayonlar.So‘nggi
temuriylarning taxt uchun kurashi.
29-mavzu. Temuriylar hukmronligi davrida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
hayot.
Davlatning boshqaruv tizimi. Unvon va mansablar. Ma`muriy hududiy
tuzilishi. Aholining turmush tarzi. Qishloq xo‘jaligining ahvoli. Soliqlar va
soliq tizimi. Sug‘orish inshootlarining qurilishiIchki va tashqi savdo.
Bozorlarning madaniy markazlar sifatidagi ahamiyati. Xalqaro savdo yo‘llari.
Temuriylar davrida tashqi siyosat masalasi.
30-mavzu. Movarounnahrda Shayboniylar sulolasining hukmronligining
o‘rnatilishi.
Shayboniylar davriga manba va adabiyotlar. Dashti Qipchoq va
Movarounnahr munsabatlari. Shayboniyxon tomonidan Movarounnahr va
Xurosonni bosib olinishi. Temuriylar – Shayboniylar – Safaviylar o‘rtasidagi
siyosiy munosabatlar.
31-mavzu. Buxoro xonligining tashkil topishi va siyosiy hayoti.
Ubaydullaxon hukmronligi va Buxoro xonligining tashkil topishi.
Abdullaxon II ning hokimiyatga kelishi va Shayboniylar davlatining
birlashtirilishi. Movarounnahrda markazlashgan davlatning tashkil topishi.
Abdullaxon davrida Buxoro xonligining yuksalishi. Ichki va tashqi siyosat.
Shayboniylar sulolasining inqirozi.
32-mavzu. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti.
Shayboniylar davlatining ma`muriy tuzilishi va davlat boshqaruv tizimi.
Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi. Mansab va unvonlar.Pul va
islohatlari. Suyurg‘ol tizimi. Yer-suv taqsimoti. Harbiy va sud ishlari. Yer
egaligi munosabatlari: iqto, suyurg‘ol, tanho, jogir. Sug‘orish tizimi va suv
inshootlari. Soliq tizimi. Tashqi siyosat. Hindiston, Eron, Turkiya va Rossiya
bilan munosabatlar.
33-mavzu. Buxoro xonligida Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligining
o‘rnatilishi va siyosiy tarixi.
Buxoro xonligida Shayboniylar hukmronligi inqirozining sabablari.
Ashtarxoniylar sulolasining hokimiyatga kelishi. Xiva xonligining Buxoroga
hujumlari. Subxonqulixon davrida Xivaning bo‘ysundirilishi. Eron – Buxoro –
Hindiston o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar.
34-mavzu. Ashtarxoniylar davrida Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy
hayot.
Ashtarxoniylar davrida davlat boshqaruvi va Buxoro xonligining ma`muriy
tuzilishi. Ijtimoiy tizimi va harbiy ahvoli. Buxoro xonligining iqtisodiy va
harbiy ahvoli. Buxoro xonligining iqtisodiy ahvoli va soliq tizimi. Qishloq
xo‘jaligi: dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilik va savdo markazlari.
O‘ZBEKISTON TARIXI IV QISM
(Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonliklari. O‘zbekiston
tarixining tarixining XVI asridan – XIX asr o‘rtalarigacha bo‘lgan davri)
35-mavzu. Buxoro amirligining tashkil topishi va siyosiy tarixi
Amirlik davriga oid manba va adabiyotlar. Mang‘itlarning hokimiyatga
kelishi. Muhammad Raximxon davrida Markaziy davlat hokimiyatini
mustahkamlanishi va viloyatlarni bo‘ysundirilishi. O‘zbek urug‘lari
amirlarining isyoni va qo‘zg‘alonlarning kuchayishi. Shohmurodning
hokimiyatga kelishi. Markaziy hokimiyatning mustahkamlanishi. Moliya, sud,
ma`muriy va harbiy islohatlar. Xiva xonligining Buxoroga hujumlari.
36-mavzu. Buxoro amirligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
Amirlikda davlat boshqaruv tizimi va ma`muriy tuzilishi. Markaziy
boshqaruv tizimi. Davlat muassasalari. Mahalliy boshqaruv tizimi: viloyatlar
va tumanlar. Diniy mansablar. Harbiy va sud ishlari. Yer-suv mulkchiligi:
amlok, mulk, vaqf yerlari. Soliq va majburiyatlar. Qishloq xo‘jaligi: sun`iy
sug‘orish tizimi, kanallar. Dehqonchilik va chorvachilik.
37-mavzu. Qo‘qon xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi (XVIII–XIX
asrning birinchi yarmi).
Qo‘qon xonligiga oid manba va adabiyotlar Farg‘onada Minglar sulolasining
hokimiyatga kelishi (1710). Shohruhbiy va uneing vorislari davrida Qo‘qon
xonligi hududi kengayishi. Norbo‘tabek davrida markaziy hokimiyatning
mustahkamlanishi. Iqtisodiy hayotning jonlanishi. Olimxon davrida
Qo‘qonning siyosiy mavqei kuchayishi. Toshkent bekligining bo‘ysundirilishi.
Rossiya bilan savdo munosabatlari o‘rnatilishi. Xalq qo‘zg‘oloni. Xudoyorxon
davrida qipchoqlarning kuchayishi va Musulmonqul faoliyati. Qipchoqlar
qirg‘ini. Rossiyaning Qo‘qon xonligiga hujumlari arafasida Qo‘qon
xonligining siyosiy ahvoli.
38-mavzu. Qo‘qon xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
Qo‘qon xonligining davlat boshqaruv tizimi va ma`muriy tuzilishi. Ijtimoiy
tabaqalar. Harbiy-ma’muriy amaldorlar. Iqtisodiy hayot: yer-mulk
munosabatlari, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va savdo. Sug‘orish tizimi.
Soliqlar va sud tizimi.
39-mavzu. Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy hayoti (XVI –XIX
asrning birinchi yarmi).
Xiva xonligiga oid manba va adabiyotlar. Temuriylar inqirozi va Xiva
xonligining tashkil topishi. Eron safaviylar bosqini. Shayboniylar davrida
(1512-1770) siyosiy hokimiyat. Xiva – Buxoro – Eron munosabatlari. Xiva –
Rossiya munosabatlari. Elbarsxon davrida Eron shohi Nodirshoh xujumi.
Xivada siyosiy parokandalik. Qo‘ng‘irot Inoqlarining hokimiyatga kelishi
(1770-1920). Siyosiy va iqtisodiy barqarorlik o‘rnatilishi. Muhammad
Raximxon I davrida Xiva xonligining birlashtirilishi. Qoraqalpoqlarning
Xivaga bo‘ysundirilishi. Qoraqalpoqlar qo‘zg‘aloni. Rossiya bosqini arafasida
Xiva xonligining siyosiy ahvoli.
40-mavzu. Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
Xiva xonligining davlat boshqaruv tizimi. Saroy unvonlari: harbiy-ma`muriy
va diniy amaldorlar. Islohatlar. Kengash (Devon) ta`sis etilishi. Xonlikning
ma`muriy tuzilishi va ijtimoiy tizimi. Harbiy, sud va soliq tizimi. Qishloq
xo‘jaligi: dehqonchilik va chorvachilik. Sug‘orish tizimi va kanallar. Said
Muhammad Raximxon II (Feruz) davrida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayot.
41-mavzu. XVI-XIX asrlarda qoraqalpoqlar.
Qorqalpoqlar yozma manbalarda. Ularning ajdodlari. Qoraqalpoq xalqining
shakllanish jarayoni (VIII-X asr). Orol atrofi va Kerder viloyati.
Qoraqalpoqlarning ko‘chishi hamda o‘troqlashuvi. O‘rta Osiyo manbalarida
alohida xalq sifatida tilga olinishi va davlatchiligi boshlanishi (X1V).
Qoraqalpoq xalqining tashkil topishi (XVI). Qoraqalpoqlarning Surxandaryo
va O‘rta Zarafshonga ko‘chishi (XVI-XVIII). Qoraqalpoqlar xo‘jaligi.
Shaharlari va ovullari.
O‘ZBEKISTON TARIXI V QISM
(O‘zbekiston tarixining XIX asrning o‘rtalaridan – 1991 yilga qadar
bo‘lgan davri)
42-mavzu. XIX asr o‘rtalarida o‘zbek xonliklardagi siyosiy va ijtimoiyiqtisodiy hayot.
XIX asr o‘rtalarida Qo‘qon xonligidagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy ahvol.
Qo‘qon xonligi va Buxoro Amirligi o‘rtasidagi munosabatlar.
Buxoro amirligida siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy ahvol. Amirlikning davlat
boshqaruv tartibi. Buxoro Amirligidagi unvonlar va mansablar. Yer egaligi
shakllari va xo‘jaligi. Soliq siyosati.
Xiva xonligidagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. Davlat boshqaruv
tartibi. Yer egaligi shakllari. Xo‘jaligi. Xonlikdagi madaniy hayot.
43-mavzu. O‘rta Osiyo xonliklarini Rossiya imperiyasisi tomonidan bosib
olinishi. Rossiya imperiyasining Turkiston o‘lkasidagi mustamlaka
ma`muriy boshqaruv tizimi va mustamlakachilik siyosati.
Rossiya imperiyasi qo‘shinlari tomonidan Oqmachit, Pishpek Avliyoota,
Turkiston va Chimkent shaharlarini bosib olinishi. Orenburg generalgubernatorligi tarkibida Turkiston viloyatining tashkil etilishi. Rus
qo‘shinlarining Toshkentga yurishi shaharni egallanishi.
Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy
to‘qnashuv. Samarqand va Kattaqo‘rg‘onning istilo qilinishi. Zarbuloqda
Buxoro qo‘shinlarining mag‘lubiyati Rossiya-Buxoro sulh shartnomalari va
amirlikni Rossiya vassaliga aylanishi. 1873-yil Xiva xonligiga qarshi yurish.
Gandimiyon shartnomasi.
Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi. Rossiya imperiyasining
Turkistondagi mustamlaka ma`muriy-boshqaruv siyosatining mohiyati.
Turkiston o‘lkasini boshqarish hususida 1865-1917-yillar oralig‘ida qabul
qilingan Nizomlar va ularning o‘lkada mustamlakachilik tizimini
mustahkamlashdagi o‘rni.
44-mavzu. XIX asrning 70-90-yillarida Turkiston o‘lkasida xalq
harakatlari.
XIX asrning 70-yillarida Qo‘qon xonligi aholisining siyosiy va iqtisodiy
huquqsizligiga qarshi norozlikning kuchayib borishi. “Po‘latxon”
qo‘zg‘olonining boshlanishi, bosqichlari va mag‘lubiyati sabablari. Qo‘qon
xonligining tugatilishi. Turkiston general-gubernatorligining tarkibida
Farg‘ona viloyatining tashkil etilishi.
1892-yilgi Toshkent «Vabo isyoni». Qo‘zg‘olon kelib chiqishining asosiy
sabablari. Mustamlaka ma`muriyati tomonidan qo‘zg‘olonning ayovsiz
bostirilishi. Qo‘zg‘olon ishtirokchilari ustidan o‘tkazilgan sud jarayoni. Xalq
harakatlarining tarixiy ahamiyati.
1898-yil Andijon qo‘zg‘oloni. Farg‘ona Rossiya imperiyasining asosiy paxta
yetishtiruvchi markazi. Qishloq xo‘jaligining bir yoqlama rivojlanishi, uning
salbiy oqibatlari. Muhammad Ali Dukchi Eshon mustamlaka tuzumga qarshi
kurashda xalq yo‘lboshchisi. Uning siyosiy faoliyati. Farg‘ona vodiysi
qo‘zg‘olonning asosiy markazi ekanligi. Qo‘zg‘olonning tarixiy ahamiyati.
Andijon qo‘zg‘oloni ishtirokchilarining qamoqqa olinishi. Ular ustidan olib
borilgan sud-tergov jarayoni.
45-mavzu. XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva
xonligida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot. XIX asr oxiri - XX asr
boshlarida qoraqalpoqlar, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligidagi
ijtimoiy - siyosiy jarayonlar. Buxoro amirligi va Xiva xonligida xalq norozilik
harakatlarining kuchayib borishi va qo‘zg‘olonga aylanishi. Buxoro amirligi
va Xiva xonligidagi dehqonlar harakatining o‘ziga xos xususiyatlari.
XIX asrning 20-60-yillarida quyi Amudaryo qoraqalpoqlarining siyosiy
ahvoli. Qoraqalpoqlar Rossiya imperiyasi tarkibida. Xiva xonligi tarkibidagi
qoraqalpoqlarining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli.
46-mavzu. Turkiston XX asr boshlarida (1900-1917 -yillar). Birinchi
Jahon urushining Turkiston o‘lkasiga ta`siri. 1916-yil milliy-ozodlik
harakati.
XX asr boshlarida Turkistonda ijtimoiy hayot. Temir yo‘llar qurilishi
(Qizilravot-Ashxabod-Samarqand (1888), Toshkent-Orenburg (1900-1906))
va uning iqtisodiyotga ijobiy ta`siri. Turkistonda sanoat ishlab chiqarishning
rivojlanishi. Rossiya monopolistik kapitalining o‘lka xalq xo‘jaligining barcha
tarmoqlariga kirib kelishi. Turkiston iqtisodiyotida Rossiya monopolistik
mavqeining kuchayib borishi. XX asr boshlarida sanoat ishchilarining
shakllanish jarayoni.
Birinchi jahon urushi yillarida Turkiston o‘lkasida ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy hayot. Mustamlaka zulumning kuchayishi. Turkiston o‘lkasining
Rossiya imperiyasi iqtisodiyotida tutgan o‘rni. 1914-yil 26-iyul Turkiston
o‘lkasining “Favqulodda muhofaza holatida” deb e`lon qilinishi, mirshablik
nazoratining kuchaytirilishi.
1916-yil 25-iyundagi podsho farmoni va uning mohiyati. Turkiston o‘lkasi
mahalliy xalqlarining farmonga munosabati. 1916-yil qo‘zg‘olonining turli
viloyatlardagi o‘ziga xos xususiyatlari (Xo‘jand, Samarqand, Toshkent,
Farg‘ona, Jizzax va boshqalar). Qo‘zg‘olon harakatlarini mustamlakachilariga
qarshi milliy-ozodlik harakatiga aylanishi.
47-mavzu. Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakati va siyosiy harakatlar.
Jadidchilik harakatining vujudga kelishidagi tarixiy shart sharoitlar.
Jadidchilikning ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma`rifiy, g‘oyaviy-mafkuraviy va
istiqlolchilik harakati sifatida maydonga chiqishiga turtki bo‘lgan
omillar.Turkiston o‘lkasi jadidchilik harakati namoyondalari va ularning
milliy uyg‘onishda tutgan o‘rni.
Jadid maktablari tashkil topishi va rivojlanishi. Jadid milliy matbuoti. Jadid
madaniy-ma`rifiy tashkilotlari va jadid adabiyoti. Jadidlarning siyosiy
qarashlari. Turkiston o‘lkasida yangi siyosiy partiya va tashkilotlar. Sotsial
demokratik g‘oyalarning Turkiston o‘lkasiga kirib kelishi.
48-mavzu. 1917-yil fevral inqilobi va Oktyabr to‘ntarishi. Turkiston
muhtoriyati - milliy demokratik davlatchilikning dastlabki tajribasi.
1917-yil boshlarida Rossiyadagi siyosiy vaziyat, Petrograddagi inqilobiy
voqealarning nihoyasiga yetishi. Monarxiyaning ag‘darilishi Rossiyada
tuzilgan qo‘shxokimiyat. Fevral demokratik inqilobining o‘ziga xosligi.
Rossiyadagi fevral burjua-demokratik inqilobining Turkiston o‘lkasi
musulmon aholisining siyosiy jihatdan uyg‘onishiga ta`siri. O‘lkada
qo‘shxokimiyatchilikning tarkib topa boshlashi. Sovetlarning tuzilishi,
Turkiston komiteti va uning faoliyati. Toshkent soveti, Milliy demokratiya,
jadidlar harakati, mahalliy aholining jamoat tashkilotlari. Xalq vakillarining
birinchi majlisi. «Sho‘roi islom» tashkilotining tuzilishi va uning faoliyati.
Toshkentda musulmonlarning butun Turkiston syezdi (1917-yil 17-21-aprel)
va unda ko‘rilgan masalalar. Butunturkiston musulmonlarining II O‘lka s`ezdi
(1917-yil sentabr). “Ittifoqi muslimin”ning tuzilishi. O‘lkada qurolli
to‘ntarishning amalga oshirilishi, shahar va tumanlarda sovet hukumatining
o‘rnatilishi.
Toshkentdagi Xalq Komissarlari Sovetining tashkil etilishi va faoliyati.
Mahalliy siyosiy tashkilotlarning faoliyatini Qo‘qondan turib davom ettirilishi.
1917- yil Qo‘qon shahrida o‘lka musulmonlarining IV favqulodda s`ezdining
ish boshlashi va Turkistonni Rossiya Federativ Respublikasi tarkibida hududiy
jihatdan muhtor deb e`lon qilinganligi. Turkiston muhtoriyati rahbarlari va
ularning faoliyati. Turkistonda xalq hukumatini keng jamoatchilik tomonidan
olqishlanishi. Turkiston muhtoriyati hukumati tuzilganidan keyingi siyosiy
kurashlar. Turkiston muhtoriyatining sovet hukumati tomonidan tor-mor
etilishi. Qo‘qon fojeasi, uning ayanchli oqibatlari va sovetlarning o‘lkada
yakka hukmron bo‘lib qolishlari. Sovetlarning iqtisodiy tadbirlari va ularning
oqibatlari.
49-mavzu. Turkistonda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat
Turkiston o‘lkasida Milliy ozodlik va istiqlol uchun harakatning boshlanishi,
uning sabablari. Siyosiy vaziyat. Milliy vatanparvarlarning qo‘liga qurol
olishlari va bolsheviklar rejimiga qarshi istiqlolchilik harakatini keng tus
olishi. Harakatning kuchlari va bosqichlari. Farg‘ona vodiysida istiqlolchilik
xarakati, ularning namoyondalari. Kichik va Katta Ergashlar. Muhammad
Aminbek Ahmadbek o‘g‘li (Madaminbek), Shermuhammadbek va boshqalar.
O‘lkadagi istiqlolchilik xarakatining o‘ziga xos milliy xarakteri va
xususiyatlari. BXSR va XXSRdagi harakatlarning xususiyatlari. Ayrim
guruhlarning bu harakatdan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanishga intilishi.
Turkistonda mustamlakachilarga qarshi qarshilik harakatining bostirilishi,
uning sabablari va saboqlari.
50-mavzu. Turkistonda sovet boshqaruv tizimining mustahkamlanishi,
ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi o‘zgarishlar
Sovet-mustabid boshqaruv tizimining shakllanishi. Moliya, sanoat
tarmoqlari, transport, hunarmandchilikdagi o‘zgarishlar. Iqtisod sohasidagi
yangi chora tadbirlar. Yangi iqtisodiy siyosat (YaIS) (1921-y.) va uning
mazmun - mohiyati. Soliqlar tizimini joriy etish. Turkiston iqtisodiyotidagi
kelishmovchiliklar. Turkiston Iqtisodiy Kengashi (Turk EKOSO)ning tuzilishi
(1921-y. mart). TurkEKOSO tarkibida Davlat rejalashtirish Komissiyasi
(Gosplan)ni tashkil etilishi. Pul islohoti, markaziy bank bo‘linmalari,
Turkiston banklarini tashkil etilishi. Sanoat va hunarmandchilik sohalariga
nisbatan iqtisodiy siyosatdagi liberallashuv (kelishuvchilik). Agrar sohadagi
munosabatlar, yer munosabatlari, paxtachilik va u bilan bog‘liq sanoat
korxonalari faoliyati. Shirkat xo‘jaliklari, kooperatsiya turlari. Ijtimoiy
hayotdagi ahvol. Sovet hukumati iqtisodiy siyosatining mustamlakachilik
mohiyati.
51-mavzu. Xiva xonligi va Buxoro amirligining qizil armiya tomonidan
tugatilishi. XXSR va BXSRning tashkil topishi. O‘rta Osiyoda Milliy
hududiy chegaralanishning o‘tkazilishi.
1917-1920-yillarda Xiva xonligidagi ijtimoiy - iqtisodiy ahvol. Siyosiy
o‘zgarishlar (Yosh xivaliklar partiyasi faoliyati). Xonlikda vaziyatning
keskinlashib borishi. Asfandiyorxonning olib borgan ichki va tashqi siyosati.
Junaidxonning (1857-1938) faoliyati. Asfandiyorxonning o‘ldirilishi, Said
Abdulloni xon deb e`lon qilinishi va uning taxtdan voz kechishi. Hokimiyatni
muvaqqat inqilobiy xukumat qo‘liga o‘tishi. 1920-1924-yillarda Xorazmdagi
ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, Butunxorazm birinchi qurultoyi va Xorazm Xalq
Sovet respublikasi tuzilganligini e`lon qilinishi (1920-yil 26-aprel). Xukumat
raisi Polvonniyoz Xoji Yusupov, muovinlari - Jumaniyoz Sultonmurodov,
Qo‘shmamedxon Sapievlar faoliyati. G‘oyaviy - siyosiy kurash. Xorazmda
vatanparvarlar harakati. Xalq xo‘jaligining ahvoli, aholi turmush darajasi.
1917-1920 -yillarda Buxoro amirligidagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy holat.
Amir Said Olimxon yurgizgan ichki va tashqi siyosat. «Yosh buxoroliklar»
tashkiloti faoliyati. 1918 yil mart oyi voqealari. Vaziyatning keskinlashib
borishi F.Kolesov voqeasi, Qizil tepa bitimi (1918-yil 25 mart). F. Xo‘jaev,
A.Fitrat va boshqalarni milliy harakatdagi faolliklari. Buxoro amirligining
tugatilishi, Buxoro Xalq Sovet respublikasining tashkil etilishi. 1920-1924yillardagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar.
O‘rta Osiyo - Turkiston xalqlarining yagona va umumiy vatani.
«Markaz»ning tarixan tarkib topgan uchta (Turkiston, Buxoro va Xorazm)
davlatlarini tugatib o‘rniga yangi davlat tuzish g‘oyasi). Milliy respublikalar
va viloyatlar tuzishga ko‘rsatma berilishi va uning siyosiy jihatdan asoslanishi.
TASSRni bo‘lib tashlash, Buxoro hamda Xorazm Xalq Sovet Respublikalarini
tuzish uchun RKP (b) MK hamda Turkkomissiya o‘tkazgan tadbirlari, tuzgan
loyihalari o‘tkazgan tazyiqlar va chiqarilgan qarorlar. Turkkomissiya raisi Ya.
Rudzutak bilan Turor Riskulov boshchiligida bir guruh milliy yetakchilar
o‘rtasidagi munozarali nizolar. O‘rta Osiyoni milliy - hududiy jihatdan qayta
tuzish masalasini partiya organlarida muhokama qilinishi. O‘rta Osiyo byurosi
(Sredazbyuro)ning roli (1922-1923- yy.). O‘rta Osiyoni chegaralab bo‘lish va
milliy respublikalar tuzish masalasini Turkiston, Buxoro va Xorazm
respublikalari MIQ hamda Kompartiya majlislarida muhokama qilinishi va
ularning chegaralanishga bildirgan roziliklari hamda qabul qilgan
rezolyutsiyalari. Milliy – hududiy chegaralanish. O‘zbekiston SSRning
tuzilishi. Yer maydoni, aholisi. O‘zbekiston SSRning SSSR tarkibiga kirishi.
52-mavzu. O‘zbekiston 1925-1941-yillarda
O‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar. SSSRda boshqaruvning
ma`muriy-buyruqbozlik tuzimining qaror topishi va mustahkamlanishi.
Partiyaning davlat apparatini «mahalliylashtirish» niqobi ostida yurgizgan
siyosati. O‘zbekiston SSRning yangi Konstitutsiyasini qabul qilinishi va uning
respublikada ma`muriy-buyruqbozlik tizimini mustahkamlashdagi roli. Sanoat
korxonalarining tashkil etilishi va faoliyati. Kishloq xo‘jaligi, jamolashtirish
siyosati va uning oqibatlari.
Xalq ta`limi, maorif sohasida bajarilgan ishlar, maktab qurilishi.
O‘qitishning shakl va usullari, an`anaviy maktablarni tugatish, maktablarni
pedagogik kadrlar bilan ta`minlanishi. Xalq ta`limiga buyruqbozlik nuqtai
nazaridan turib yondashuvning kuchayib borishi. XX asr 30 – yillar boshlarida
yozuvchi va adiblar faoliyati. O‘zbek Milliy dramaturgiyasi va musiqa, teatr
va kino. Mustabid tuzimning qatog‘on siyosati. «O‘n sakkizlar guruhi»,
«Inog‘omovchilik», «Qosimovchilik». Atoqli ma`rifatchi Munavvar Qori
Abdurashidxonov boshchiligidagi «Milliy istiqlol» tashkilotining tor-mor
etilishi. Partiya, sovet xo‘jalik xodimlari, harbiylar, ziyolilar, ruhoniylar,
ishchilar va kolxozchilar orasida ham «tozalash» ishlarini o‘tkazilishi. Milliy
rahbar kadrlar (Akmal Ikromov, Usmon Yusupov) hayoti va faoliyati. Sovet
qatag‘on siyosatining asoratlari.
53-mavzu. O‘zbekiston ikkinchi jahon urushi yillarida (1941-1945-yillar)
Ikkinchi jahon urushining boshlanishi. O‘zbek xalqining yuksak gumanizmi.
Urushning og‘ir yillarida o‘zbek xalqining asosiy ma`naviy–ahloqiy
hususiyatlari va insorparvarligining yorqin namoyon bo‘lishi. Respublika
ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini urushga safarbar etilishi, frontga safarbar
qilinganlardan tuzilgan milliy brigadalar.
Ikkinchi jahon urushida Qoraqalpog‘iston respublikasi mehnatkashlarining
faol ishtiroki. Qoraqalpog‘istonlik o‘g‘lonlarning jangohlardagi qahramonlik
jasoratlari.
Frontga yuborilgan qishloq xo‘jalik maxsulotlari. Mudofaa uchun shaxsiy
jamg‘armalar. Evakuatsiya qilingan aholiga hamda jangchilar oilalariga
g‘amxo‘rlik va mehribonlik. Urush yillarida fan va madaniyat. Fanlar
Akademiyasi va ilmiy tekshirish institutlarining faoliyati. Adabiyot va san`at.
54-mavzu. 1917-1991-yillarda Qoraqolpog‘iston (sovet xokimiyatini
o‘rnatilishi va mustahkamlanishi)
1917-1918 yillarda Turkiston o‘lkasining Amudaryo bo‘limidagi siyosiy
jarayonlar. Ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat. Yer-suv munosabatlari. “Harbiy
kommunizm” siyosati, yangi iqtisodiy siyosatning o‘tkazilishi. Sovetlar
hukmronligining Amudaryo viloyati iqtisodiyotiga salbiy ta`siri. Kadrlar
masalasi, undagi nomutanosib siyosat, 1917-1924-yillarda Qoraqolpog‘istonda
sovet xokimiyati boshqaruv tizimining mastahkamalanishi va uning milliy
siyosati. Milliy mustaqillik uchun kurashning davom etishi. Qoraqolpog‘iston
muhtor viloyatining tuzilishi (1925-fevral), xo‘jalik tarmoqlaridagi
o‘zgarishlar. Qishloq xo‘jaligidagi o‘zgarishlarning xususiyatlari. 1946-1991yillarda Qoraqolpog‘istondagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar. Qishloq xo‘jaligi,
sanoat sohasi va madaniy-ma`rifiy sohalardagi o‘zgarishlar.
55-mavzu. O‘zbekiston 1946-1985-yillarda
Ijtimoiy siyosiy tuzum. Kompartiya siyosati va mafkurasidagi
ko‘zbo‘yamachiliklar va uning inqirozga yo‘l tutishi. KPSS yakka
hukmronligining xalokat tomon borishi. Sh.R.Rashidovning davlat va jamoat
arbobi sifatidagi faoliyati. Respublika sanoat taraqqiyotining bir tomonlama
yo‘nalishi. Sanoat tarmoqlari. O‘zbekistonning industrial rivojlanishi – ishchi
va mutaxassis kadrlar tayyorlash. Agrar sohadagi yutuq va kamchiliklar,
ma`naviy madaniy hayot. Adabiyot va san`at. Ekologik muammolarning
yuzaga kelishi, keskinlashuvi va oqibatlari. Orol fojeasi.
56-mavzu. 1985-1991-yillarda O‘zbekistondagi
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning xususiyatlari
Mamlakatdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayot. “Qayta qurish” siyosati.
“Qayta qurish” yillarida O‘zbekiston iqtisodiyotidagi inqirozli jarayonlarning
kuchayishi. O‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashining boshlanishi.
O‘zbekistonda
ijtimoiy-siyosiy
inqirozning
yanada
keskinlashuvi.
O‘zbekistonda kadrlarga bo‘lgan munosabat. O‘zbek ishi”, “Paxta ishi” kabi
kampaniyalarning o‘tkazilishi. Millatlararo munosabatlarning keskinlashuvi.
Davlat tili to‘g‘risida qonunning qabul qilinishi. O‘zbekiston bilan Markaz
munosabatlarining keskinlashuvi. Ijtimoiy jarayonlar. O‘zbekistonda
Prezidentlik boshqaruvining joriy etilishi. I.A. Karimovning O‘zbekiston
Prezidenti etib saylanishi. “Mustaqillik Deklaratsiyasi”ning qabul qilinishi.
O‘ZBEKISTON TARIXI VI QISM
(O‘zbekistonning mustaqillik davri tarixi)
57-mavzu. Mustaqil O‘zbekiston Respublikasining tashkil topishi va
uning tarixiy ahamiyati. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqiyot yo‘li.
Davlat mustaqilligi sari tashlangan qadamlar. O‘zbekistonning iqtisodiy
mustaqillik va siyosiy suvereniteti uchun amaliy harakatlar. O‘zbekiston
siyosiy tizimidagi o‘zgarishlar. O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi
va uning tarixiy ahamiyati. O‘zbekiston Respublikasida Prezidentlik
institutining joriy etilishi.I.A.Karimovning O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti etib saylanishi.
“Mustaqillik Deklaratsiyasi” ning qabul qilinishi. O‘zbekiston Davlat
suverenitetining e`lon qilinishi va uning tarixiy ahamiyati. Mustaqil
taraqqiyotning dastlabki bosqichidagi muammolar. O‘zbekistonning o‘ziga
xos taraqqiyot yo‘lini tanlashi. Taraqqiyotning “O‘zbek modeli” va uning
o‘ziga xos xususiyatlari.O‘zbekistonning ijtimoiy-siyosiy rivojlanish
strategiyasi: yangilanish va taraqqiyot yo‘li. O‘zbekistonning iqtisodiy
mustaqilligini ta`minlashga qaratilgan strategiya asoslari. O‘zbekiston
mustaqilligining huquqiy asoslarini yaratilishi. Yangi Konstitutsiyaning qabul
qilinishi.
58-mavzu.O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarining
shakllantirilishi, amalga oshirilgan siyosiy o‘zgarishlar
Milliy davlat tizimining barpo etilishi, boshqaruvda yangi usullari-ning
shakllantirilishi, huquqni boshqarish organlarining yanada rivojlan-tirilishi.
Mustaqil O‘zbekistonda hokimiyatlar bo‘linishi printsipi. O‘zbekistonda
ko‘ppartiyaviylik tizimining shakllanishi va uning ahamiyati. Siyosiy
partiyalar faoliyatidagi xususiyatlar. O‘zbekistonda parlament tizimi va undagi
islohotlar. O‘zbekistonda nodavlat, notijorat tashkilotlar va ularning siyosiy,
ijtimoiy hamda iqtisodiy jarayonlarda tutgan o‘rni. O‘z-o‘zini boshqaruv
organlarining faoliyati va ularning jamiyatni demokrat-lashtirishdagi o‘rni.
Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasining mohiyati.
59-mavzu.Iqtisodiy islohotlar, xususiy mulkchilikning shakllanishi.
O‘zbekistonda bozor munosabatlarining rivojlanishi
O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlarining shakllanishi, uning
yo‘nalishlari, bosqichlari va xususiyatlari. O‘zbekiston Respublikasida bozor
munosabatlariga o‘tishning huquqiy asoslarini yaratilishi. Iqtisodiy
islohotlarning besh tamoyilini amalga oshirilish mexanizmi. Bozor
infratuzilmasining shakllanishi, qishloq xo‘jaligidagi islohotlar, uning
vazifalari va yo‘nalishlari. Sanoat, avtomobilsozlik sohasini rivojlanishi.
Makroiqtisodiyotni barqarorlashtirishga erishish. Jahon moliyaviy inqirozini
yuzaga kelish sabablari, oqibatlari va uni O‘zbekistonda bartaraf etish yo‘llari.
Mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiya va diversifikatsiya qilinishi, bankmoliya tizimini mustahkamlash. Erishilgan yangi marralar. Kuchli ijtimoiy
siyosat kontseptsiyasining shakllanishi, bosqichlari va rivojlantirilishi.
Nodavlat, notijorat tashkilotlarining ijtimoiy himoyani amalga oshirishdagi
ishtiroki.
60-mavzu.Mustaqillik yillarida O‘zbekistonning ma`naviy va madaniy
taraqqiyoti. Ta’lim sohasida amalga oshirilgan islohotlar
Mustaqillik yillarida ma`naviy va ma`rifiy hayot. Milliy istiqlol g‘oyasi va
mafkuraviy masalalar. Milliy urf-odatlar, qadriyatlar va an`analarning
tiklanishi. Mustaqilik yillarida buyuk ajdodlar va tarixiy shaxslarga bo‘lgan
e`tibor. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning
ajdodlar merosi va milliy qadriyatlarni tiklash borasidagi xizmati. Tarixiy
shaharlar (Buxoro, Samarqand, Marg‘ilon, Qarshi, Toshkent, Xiva,
Shahrisabz) yubileylarining jahon miqyosida keng nishonlanishi. Toshkent
shahrining Islom madaniyati poytaxti deb e`lon qilinishi va uning ahamiyati.
Madaniyat va san`at sohasining rivojlanishi. Xalqaro ko‘rik-tanlovlarning
o‘tkazilishi. Milliy sport turlarining rivojlantirilishi. O‘zbekistonda
millatlararo va dinlararo munosabatlardagi barqarorlikni ta`minlash borasidagi
davlat siyosati.
Mustaqillik yillarida ilm-fanning rivojlanishi. Yangi jamiyat qurishda ta`lim
va tarbiyaning roli. “Ta`lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi”ning qabul qilinishi. Dasturning maqsad va vazifalari, uni
amalga oshirish mexanizmi va bosqichlari, uning natijalari.
Ta`lim tizimida yangi islohotlarning boshlanishi.Unda oliy ta`lim tizimini
kelgusida kompleks rivojlantirish bo‘yicha belgilangan vazifalar.
Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollari, jamiyat ehtiyojlari,
ilm-fan, madaniyat, texnika va texnologiyalarning zamonaviy yutuqlaridan
kelib chiqqan holda tubdan takomillashtirish yuzasidan belgilangan vazifalar.
61-mavzu.Mustaqillik yillarida Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Mustaqillik yillari Qoraqalpog‘iston Respublikasining iqtisodiy yangilanishi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida qishloq xo‘jaligi sohasidagi o‘zgarishlar.
Ma`naviy-madaniy sohadagi o‘zgarishlar. Qoraqalpog‘iston Respublikasi
ta`lim tizimidagi islohotlar. Mustaqillik yillari Qoraqalpog‘iston
Respublikasida ekologik ahvolni yaxshilash borasida davlat siyosati.
62-mavzu. O‘zbekiston va jahon hamjamiyati
O‘zbekistonning tinchliksevar tashqi siyosati va uning jahon hamjamiyati
tomonidan tan olinishi. O‘zbekistonning xalqaro tashkilotlar va xorijiy
mamlakatlar bilan iqtisodiy-siyosiy aloqalarining yo‘lga qo‘yilishi.
O‘zbekiston Respublikasining BMTga a`zo bo‘lishi va jahon hamjamiyatidagi
o‘ziga xos o‘rni. O‘zbekistonning MDHdagi o‘rni va mavqeini oshib borishi.
O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan o‘zaro hamkorligi.
O‘zbekistonning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan istiqbolli hamkorliklari.
O‘zbekistonning geosiyosiy va geoiqtisodiy o‘rni. Tashqi siyosiy faoliyat
kontseptsiyasi.
Markaziy Osiyoda xavfsizlik masalalari, terrorizm, giyohvandlik va odam
savdosiga qarshi kurashda O‘zbekiston Respublikasining faoliyati.
O‘zbekistonning SHHT bilan aloqalari. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo,
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi davlatlari bilan yangi strategik sherikchilik
shartnomalarining imzolanishi.O‘zbekiston Respublikasining faol tashqi
siyosatini yangi bosqichi. O‘zbekistonning mintaqada tinchlik va barqarorlikni
ta`minlash borasidagi olib borgan siyosati.
63-mavzu.2017-2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasining qabul qilinishi va uning ahamiyati
Mustaqillik yillari amalga oshirilgan islohotlarning milliy davlatchilikni
tiklash va mustahkamlash, davlatimiz chegaralarini dahlsiz-ligini, jamiyatda
qonun ustuvorligini, inson huquqlari va erkinlik-larini, millatlararo totuvlik va
diniy bag‘rikenglik muhitini ta`minlash. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Harakatlar strategiyasining ishlab chiqilishi, hayotga joriy etilishi va uning
ahamiyati.
Strategiyaning ta`limot izlash va rivojlantirish tizimi ekanligi. Strategiyaning
taktik vazifalarni belgilashdan iborat ekanligi.
“O‘zbekiston Respublikasining xalqaro reyting va indekslardagi o‘rnini
yaxshilash hamda davlat organlari va tashkilotlarida ular bilan tizimli
ishlashning yangi mexanizmini joriy etish” borasidagi davlat siyosati, bu
borada huquqiy-normativ hujjatlarning qabul qilinishi. Mazkur yo‘nalishdagi
ishlarning samaradorligiga to‘siq bo‘layotgan muammolarni bartaraf etish
yuzasidan olib borilayotgan chora-tadbirlar.
O‘zbekiston Respublikasining suveren indeks va indikatorlar tizimiga
integratsiyalashuv jarayonlarining jadallashtirilishi.
“Biznes yuritish” indeksi, Boshqaruv sifati indikatorlari, Elektron hukumatni
rivojlantirish reytingi, “Korruptsiyani qabul qilish” indeksi, “Logistika
samaradorligi”indeksi, Jahon bankining Statistik salohiyat indeksi, Iqtisodiy
erkinlik indeksi, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining (IHTT)
mamlakatlarga xos xatarlarni tasniflash tizimi, Inson kamoloti indeksi, Huquq
ustuvorligi indeksi, Jahon mamlakatlari demokratiyasi indeksi, Matbuot
erkinligi indeksi (umumiy 13 ta).
64-Mavzu. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirishning
ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi.
O‘zbekistonda demokratik islohotlarni chuquralshtirish va mamlakatni
modernizatsiya qilishda Oliy Majlis, siyosiy partiyalarning rolini yanada
kuchaytirish, davlat boshqaruvi tizimini tubdan isloh qilish, jamoatchilik
boshqaruvi tizimini takomillashtirish kabi vazifalarning belgilanishi.
Oliy Majlis rolini oshirish, qonun ijodkorligi faoliyati sifatini tubdan
yangilash, siyosiy tizimni rivojlantirishda davlat va jamiyat hayotida siyosiy
partiyalarning rolini kuchaytirish, mamlakat ijtimoiy-siyo-siy va ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha vazifalarni amalga oshi-rishda o‘zaro
manfaatli hamkorlik samarasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarning
belgilanishi. “Elektron hukumat” tizimini takomillashtirish.
Harakatlar Strategiyasini amalga oshirishda xalq bilan muloqotning samarali
mexanizmlarini joriy qilish, jamoatchilik nazoratini amalga oshirish, mahalla
instituti, OAVlarning rolini kuchaytirish vazifala-rining belgilanishi va amalga
oshirilgan vazifalarning natijalari.
65. Mavzu.2017-2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida qonun ustuvorligini ta`minlash va sud-huquq tizimini
yanada isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi
2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida qonun ustuvorligini
ta`minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlari.
Qonun ustuvorligini ta`minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning
ustuvor yo‘nalishlarini,sud hokimiyati-ning chinakam mustaqilligini,sudning
nufuzini oshirish, sud tizimini demokratlashtirishva takomillashtirish kabi
vazifalarning qo‘yilishi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 21-fevral PF-4966-son
“O‘zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan tako-millashtirish va
faoliyati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘-risida”gi Farmoni.
Farmonda davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari g‘ayriqonuniy
harakatlari ustidan fuqarolarning sudga shikoyat qilish huquqining
konstitutsiyaviy kafolatlarini amalga oshirishni ta`-minlashga xizmat qiladigan
ma`muriy sudlar, xususiy mulkni huquqiy himoya qilishni yanada
kuchaytirishga, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik uchun qulay shartsharoitlar yaratishga va har tomonlama qo‘llab-quvvatlash maqsadida iqtisodiy
sudlarning tashkil etilishi. O‘zbekiston Respubli-kasi Sudyalar oliy
kengashining tuzilishi. Kengashning sudyalar oliy kengashi sudyalar
hamjamiyatining organi ekanligi.
Sud-huquq sohasidagi islohotlarning fuqarolarning sudlarga bo‘lgan
ishonchini yanada oshirishga imkon berilishi.
66.Mavzu. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha
Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni rivojlantirish va
liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi
2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar Strategiyasida iqtisodiyotni
rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha
belgilangan vazifalar. Iqtisodiyotni erkinlashtirish va kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikka yaratilgan sharoitlar. Xususiy mulk huquqi va uning
kafolatlarini himoya qilish, xususiy tadbirkorlik va kichik biznesga to‘liq
erkinlik berish, ularning faoliyatida davlat idoralarining noqonu-niy
aralashuviga yo‘l qo‘ymaslik, davlat mulkni xususiylashtirishni yanada
kengaytirish, xususiylashtirilgan ob`ektlari bazasida xususiy tadbirkor-likni
rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish jarayonlarida davlatning ishtirokini kamaytirish kabi vazifalarning
qo‘yilishi.
O‘zbekistonda tadbirkorlikni qo‘llab-quvatlash, oilaviy tadbirkor-likni
qo‘llab-quvvatlash maqsadida “Har bir oila - tadbirkor” davlat Dasturining
ishlab chiqilishi.
2018 -yil “Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llabquvvatlash yili” deb e`lon qilinishi. Bu yilda xalqaro iqtisodiy hamkorlikni
yanada rivojlantirish, yetakchi xalqaro va chet el moliyaviy institutlari bilan
aloqalarni kengaytirish, xalqaro moliyaviy institut-lar pul mablag‘larini jalb
qilish orqali moliyalashtirilgan investitsiyaviy loyihalarni amalga oshirilishi
kabi vazifalarning belgilanishi.
Valyuta siyosatini erkinlashtirishning kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
uchun imkoniyatlari
67. Mavzu. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini
belgilanishi
2017–2021-yillarga
mo‘ljallangan
O‘zbekiston
Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
Strategiyasida ijtimoiy sohani rivojlantirish bo‘yicha vazifalarning
belgilanishi. Sog‘-liqni saqlash sohasidagi islohotlar va ularning natijalari. Fan
va ta`lim sohasidagi islohotlar. Maktabgacha ta`lim sohasini isloh qilish
maqsadida besh yillik alohida dastur.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
O‘zbe-kiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta`lim tizimini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, “Oliy ma`lumotli mutaxa-ssislar
tayyoralash sifatini oshirishda iqtisodiyot sohalari va tarmoqla-rining
ishtirokini yanada kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, “2019-2023yillarda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetida talab
yuqori bo‘lgan malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomil-lashtirish
va ilmiy salohiyatni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risi-da”gi bir qator
Qaror va Farmonlari va ularda belgilangan vazifalar.
Madaniyat va sport sohasidagi islohotlarning amalga oshirilishi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 15-fevralda “Madaniyat va sport
sohasida boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi Farmoni.O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi hamda
O‘zbekiston Respublikasi jismoniy tarbiya va sport davlat qo‘mitasining
tashkil etilishi. O‘zbekistonda bolalar sportini rivojlantirish va
ommaviylashtirish bo‘yicha olib borilgan ishlar.
Yoshlarga oid davlat siyosati va xoitn-qizlar huquq va manfaatlarini
ta`minlash masalalari.“O‘zbekiston yoshlar ittifoqi” tashkil etilishi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarga oid davlat siyosati
samaradorligini oshirish va O‘zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qo‘llabquvvatlash to‘g‘risida”gi 2017-yil 5-iyul Farmonining qabul qilinishi.
O‘zbekistonda “Yoshlar kuni”ning deb e`lon qilinishi.
Aholining extiyojmand qatlamlarini ijtimoiy himoyalashni yanada
kuchaytirish ishlarini olib borilishi. Uy – joyi bo‘lmagan yoki eski uylarda
yashovchi respublikaning har bir tumani va shahridagi oilalarga arzon uyjoylar berishni yo‘lga qo‘yilishi, respublikaning har bir tumani va shahrida
maishiy texnika yoki bir boshdan qoramol xarid qilib berish ishlarini amalga
oshirilishi. Og‘ir kasalliklar mavjud bo‘lgan taqdirda tibbiy xizmatlar haqini
to‘lash kabilarning amalga oshirilishi.
68. Mavzu. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni
ta`minlash hamda chuqur o‘ylangan, o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi
siyosat sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarni belgilanishi.
O‘zbekistonda chuqur o‘ylangan o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi sisat
sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarning belgilanishi. Davlat mustaqilligi va
suverenitetini mustahkamlash, mamlakatning xalqaro munosabatlarning teng
huquqli sub`ekti sifatidagi o‘rni va rolini oshirish, rivojlangan demok-ratik
davlatlar qatoriga kirish, O‘zbekistonning tevaragida xavfsiz-lik, barqarorlik
va ahil qo‘shnichilik muhitini shakllantirish. O‘zbekiston-Qirg‘iziston
munosabatlari. O‘zbekiston Respublikasi bilan Qirg‘iziston respublikasi
o‘rtasida o‘zbek-qirg‘iz davlat chegarasi to‘g‘risidagi shartnomani
imzolanishi. O‘zbekiston-Qozog‘iston, O‘zbekiston-Turkmaniston, O‘zbekiston-Tojikiston munosabatlari. O‘zbekiston Respublikasi bilan Tojikiston
Respublikasi o‘rtasida o‘zbek-tojik davlat chegarasining alohida uchastkalari
to‘g‘risidagi shartnoma.
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro nufuzini mustahkamlash, jahon
hamjamiyatiga mamlakatda olib borilayotgan islohotlar haqida xolis axborot
yetkazish. O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy
faoliyatini normativ-huquqiy bazasini hamda xalqaro hamkorlikning
shartnomaviy-huquqiy asoslarini takomillashtirish. Davlat chegarasini
dimilitatsiya va demarkatsiya qilish masalalarini hal etish O‘zbekistonda
YHHT faoliyati. YHHTning Loyihalarni Muvofiqlashtiruvchi markazining
O‘zbekistonning inson huquq va erkinliklari masalalaridagi xalqaro
majburiyatlarini bajarish sohasidagi salohiyatini oshirish bo‘yicha bajarilgan
vazifalar. O‘zbekistonning SHHT bilan hamkorligi. 2019-yil Bishkekda bo‘lib
o‘tgan SHHT Davlat rahbarlari kengashining o‘n to‘qqizinchi majlisida
O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyevning ma`ruzasi. Unda qo‘yilgan
takliflar.
III. Seminar mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Seminar mashg‘ulotlarida talabalar O‘zbekiston tarixi fanidan ma`ruza
darslarida olgan nazariy bilimlarini mustahkamlash bilan birga, seminarlar
mavzulari bo‘yicha tayyorgarlik ko‘rish jarayonida qo‘shimcha adabiyotlar va
tarixiy manbalar bilan tanishish orqali qo‘shimcha bilim va xulosalar chiqarish
ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat. Natijada ularning bilim doiralari ilmiy
jihatdan asoslangan holda kengayadi.
“O‘zbekiston tarixi” fani bo‘yicha seminar mashg‘ulotlarining tavsiya
etiladigan mavzulari:
1.Ibtidoiy jamoa davri tarixining manbashunosligi va tarixshunosligi.
2.O‘rta Osiyo ibtidoiy tarixining davri va bosqichlari.
3.Ibtidoiy jamoa davrining tabiiy shart-sharoitlari.
4.Muste davrining xususiyatlari.
5.Ibtidoiy odamlar guruhi va antropogenez jarayoni.
6. O‘zbekiston hududida mezolit va neolit davrlarining xususiyatlari.
7.O‘zbekiston hududida eneolit, bronza va ilk temir davrlarining
xususiyatlari.
8.O‘rta Osiyodagi ilk davlat uyushmalari (VIII-VI asrlar) qadimgi Xorazm,
Baqtriya, So‘g‘diyona davlatlari.
9.Eron Ahamoniylariga qarshi kurashlar.
10.Ellinizm davrida O‘rta Osiyo. Yunon-Baqtriya va Parfiya davlatlari.
11.Qang‘, Davan va Xorazm davlatlari.
12.Kushon davlati.
13.Buyuk Ipak yo‘li.
14.Ilk o‘rta asrlarda yer egaligi munosabatlari.
15.Xioniylar va Kidariylar davlati.
16.Eftaliylar davlati.
17.Turk xoqonligi.
18.VI-VII asrlarda So‘g‘d, Farg‘ona va Xorazm.
19.O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi.
20.Arab xalifaligi hukmronligiga qarshi xalq ozodlik harakatlari.
21.Tohiriylar davlati. Safforiylar davlati.
22.Somoniylar davlati.
23.Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
24.Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi. qoraxoniylar
davlati.
25.Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi.
26.G‘aznaviylar davlati.
27.Saljo‘qiylar davlati.
28.Xorazmshohlar davlati.
29.IX-XII asrlarda Movarounnahr va Xurosonda madaniy hayot.
30.Movarounnahr va Xurosonning mug‘ullar tomonidan bosib olinishi.
31.Movarounnahr Chig‘atoy ulusi tarkibida.
32.Amir Temur davri tarixining asosiy manbalari.
33.Amir Temurning yakka hukmronlik yillari (1370-1405).
34.Amir Temur saltanatining ma`muriy va harbiy tuzilishi.
35.Temuriylar davrida Movarounnahrda siyosiy hayot.
36.Amir Temur va temuriylar davrida ilm fan ravnaqi.
37.Amir Temur va temuriylar davrida me`morchilik.
38.Dashti Qipchoq va Temuriylar davlati.
39.Movarounnahrda shayboniylar hukmdorligi.
40.Buxoro xonligining tashkil topishi.
41.O‘zbek xonliklarining tashkil topishi.
42.O‘zbek xonliklarida etnik –qabilaviy munosabatlar.
43.Shayboniylar davrida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayot.
44.Ashtarxoniylar davrida Movarounnahrda siyosiy jarayonlar.
45.XVII-XVIII asrlarda Buxoro xonligining iqtisodiy va madaniy ahvoli.
46.Qo‘qon xonligining tashkil topishi.
47.Qo‘qon xonligining iqtisodiy va madaniy hayoti.
48.Qo‘qon va Buxoro munosabatlari.
49.Xiva xonligi Shayboniylar davrida.
50.Xiva xonligi qo‘ng‘irotlar davrida.
51.Xiva–Buxoro–Eron munosabatlari. Xiva xonligi va qoraqalpoqlar.
52.Qoraqalpoqlar XVI-XIX asrlarda.
53.Toshkent bekligi va uning O‘rta Osiyo ijtimoiy-siyosiy hayotida tutgan
o‘rni.
54.O‘zbek xonliklarining jahon tarixidagi o‘rni.
55.O‘zbek xonliklari davrida milliy mafkura.
56.Toshkent uchun jang shaxarning egallanishi.
57.Turkiston viloyatining tashkil etilishi.
58.Buxoro amirligiga qarshi harbiy harakatlarning daslabki bosqichi.
59.Jizzaxga xujum.
60.Mustamlaka sharoitida Turkistonda mahalliy maorif.
61.Turkistonda rus-tuzem maktablari va ularning faoliyati.
62.Turkiston o‘lkasida ilmiy jamiyatlarning tashkil etishi.
63.Ularning ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni.
64.Milliy san`at va hunarmandchilik.
65.Chorizmning Turkistondagi ruslashtirish siyosati va uning oqibatlari.
66.Jadidchilik harakatining vujudga kelishidagi tarixiy shart-sharoitlar.
67.Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakati.
68.Jadidchilik harakatining ijtimoiy-siyosiy mohiyati va jadidlar tafakkuri.
69.1917 yil fevral va oktyabr to‘ntarishining Turkistonga ta`siri.
70.Turkiston Muxtoriyati. Sovet hokimiyatiga qarshi kurash va uning
oqibatlari.
71.O‘rta Osiyoda milliy – chegaralanish va uning oqibatlari.
72.Sovetlarning O‘zbekistondagi qatag‘onlik siyosati va uning oqibatlari.
73.XX asrning 30 yillarida O‘zbekistonda ijtimoiy – iqtisodiy va madaniy
hayot.
74.II Jahon urushi yillarida O‘zbekiston.
75.O‘zbekiston 1946-1985- yillarda. Mustaqil O‘zbekiston Respublikasining
tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyati.
76.O‘zbekistonning o‘ziga xos istiqlol va taraqqiyot yo‘li.
77.O‘zbekistonda
demokratik,
fuqarolik
jamiyati
asoslarining
shakllantirilishi, amalga oshirilgan siyosiy o‘zgarishlar.
78.Iqtisodiy islohotlar, xususiy mulkchilikning shakllanishi. O‘zbekistonda
bozor munosabatlarining rivojlanishi.
79.Mustaqillik yillarida O‘zbekistonning ma`naviy va madaniy taraqqiyoti.
80.O‘zbekiston Respublikasida ta`lim sohasida amalga oshirilgan islohotlar.
81.O‘zbekiston Respublikasi tarkibida Qoraqalpog‘iston Respublikasi.
82.O‘zbekiston va jahon hamjamiyati.
83.2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida davlat va jamiyat
qurilishi tizimini takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi.
84.2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida qonun ustuvorligini
ta`minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning ustuvor
yo‘nalishlarini belgilanishi.
85.2017-2021 -yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni
rivojlantirish va liberal-lashtirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi.
86.2017-2021 -yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida ijtimoiy sohani
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilanishi.
87.2017-2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-rishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasida xavfsizlik,
millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta`minlash hamda chuqur
o‘ylangan, o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi siyosat sohasidagi ustuvor
yo‘nalishlarni belgilanishi.
Izoh: Ishchi fan dasturini shakllantirish jarayonida ishchi o‘quv rejada
mazkur mashg‘ulot turiga ajratilgan soat hajmiga mos ishlar tanlab
bajariladi.
IV. Kurs ishi mashg‘ulotlari bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Kurs ishning taxminiy mavzulari:
1. Ibtidoiy jamoa davri tarixining manbashunosligi va tarixshunosligi.
2. Eneolit – mis-tosh davri tarixi.
3. Ibtidoiy e`tiqodlar va tasviriy san`atning paydo bo‘lishi.
4. O‘rta Osiyo ibtidoiy davri tarixining bosqichlari.
5.“Avesto”ning tarixiy manba sifatidagi o‘rni. “Avesto” tili. “Avesto” va
zaratushtra.
6. Ahamoniylar saltanatining tashkil topishi va O‘rta Osiyoni bosib olishi.
7. Makedoniyalik Aleksandrning harbiy yurishlari. Aleksandr va Spitaman.
8.Salavkiylar davrida ellin madaniyatining tarqalishi va aralash madaniyatning
shakllanishi.
9.Yuechji–Kushon va Kushon davlati.
10.Eftaliylar davlati
11.O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi.
12.Arablar bosqinidan so‘ng Movarounnahr va Xurosonda ijtimoiy-iqtisodiy
hayot.
13.Movarounnahr va Xurosonda arablar bosqiniga qarshi xalq ozodlik
harakatlari.
14.Abu Muslim qo‘zg‘aloni.
15.Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi
16.Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot.
17.Qoraxoniylar sulolasining hokimiyatga kelishi. Qoraxoniylarning
Movaraunnahrga hujumlari.
18.Xorazmshohlar davlati.
19.G‘aznaviylar davlatining tashkil topishi.
20. IX-XII asrlarda Movarounnahr va Xurosonda madaniy hayot.
21.Movarounnahr va Xurosonning mug‘ullar tomonidan bosib olinishi.
22.Chig‘atoy ulusida ijtimoiy hayot.
23.Mahmud Tarobiy qo‘zg‘oloni
24.Amir Temur va temuriylar davlatining g‘arb davlatlari bilan aloqalari
25.Amir Temur va temuriylar davlatining sharq davlatlari bilan munosabatlari.
26.Amir Temur davlat boshqaruvi tizimida sud-huquq munosabatlari.
27.Amir Temur davlatining tashkil topishi.
28.Amir Temurning harbiy yurishlari.
29.Anqara jangi va uning ahamiyati.
30.Amir Temur davri me`morchiligi.
31.Amir Temur davrida ijtimoiy va iqtisodiy hayot.
32.Amir Temur davrida ichki va tashqi siyosati.
33.Amir Temur va temuriylar davrida savdo va pul munosabatlari.
34.Temuriylar davrida saroy qabul marosimlari.
35.Amir Temurning suyurg‘ol siyosati.
36.Temuriylar davrida Chig‘atoy “soxta xon”lari faoliyati.
37.Abu Said mirzo davrida Xuroson va Movarounnahr.
38.Temuriylar davrida irrigatsiya tizimi.
39.Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy va iqtisodiy
hayot.
40. Shoxruh mirzo faoliyati.
41. Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va faoliyati.
42. Movarounnahrda Shayboniylar hukmronligining o‘rnatilishi.
43. Abdullaxon hukmronligi davrida Buxoro xonligi.
44. Ubaydullaxon – ma`rifatparvar hukmdor va sarkarda.
45. Shayboniylar va Safaviylar o‘rtasidagi harbiy-siyosiy munosabatlar.
46. Shayboniylar va Boburiylar o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar.
47. Ashtarxoniy hukmdorlari faoliyati.
48. Ashtarxoniylar va Safaviylar o‘rtasidagi munosabatlar.
49. Buxoro amirligida davlat boshqaruvi tizimi.
50. Buxoroning mang‘it amirlari tarixi.
51. Amir Shohmurod – shariatpanoh Buxoro amiri.
52. Amir Nasrulloning tarixiy portreti.
53. Buxoro amirligida savdo-tovar-pul munosabatlari.
54. Buxoro amirligi davlat boshqaruvida mansab va unvonlar.
55. Buxoro xonligida hunarmadchilik va savdo-sotiq munosabatlari.
56. Buxoro xonligining Shayboniylar davrida sud-huquq tizimi.
57. Qo‘qon xonligining tashkil topishi.
58. Qo‘qon xonligi davlat boshqaruvida mansab va unvonlar.
59. Qo‘qon xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.
60. Umarxon – Amiriy faoliyati.
61. Qo‘qon xonligida harbiy qo‘shin va tarkibi.
62. Qo‘qon xonligida yer egaligi va sug‘orish tizimi.
63. Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi o‘rtasidagi munosabatlar.
64. Xiva xonligi Qo‘ng‘irotlar sulolasi davri tarixi.
65. Xiva xonligida yer-suv munosabatlari.
66. Xiva xonligida davlat boshqaruv tizimi va Kengash(Devon) faoliyati.
67. Xiva xonligining tashkil topishi va siyosiy tarixi.
68. Abulg‘oziy Bahodirxon faoliyati.
69. Muhammad Raximxon I – qo‘ng‘irotlari sulolasining yerik namoyandasi.
70. Xiva xonligi va Qoraqalpoqlar ijtimoiy, madaniy xayotining uyg‘unligi.
71. Qoraqalpoq xalqi va davlatining shakllanishi.
72. Qoraqalpoqlar ma`naviy madaniyatining o‘ziga xosliklari.
73. O‘rta Osiyo xonliklarini Rossiya imperiyasisi tomonidan bosib olinishi.
74. Turkiston general-gubernatorligini tashkil etilishi.
75. Rossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlaka ma`muriy-boshqaruv
siyosatining mohiyati.
76. 1873-yil Xiva xonligiga qarshi yurish. Gandimiyon shartnomasi.
77. Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy
to‘qnashuvlar.
78. Toshkent «Vabo isyoni».
79. “Po‘latxon” qo‘zg‘oloni.
80. Andijon qo‘zg‘oloni. Dukchi eshon.
81.Turkiston general-gubernatorligining maorif sohasidagi siyosati.
82.XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi va Xiva xonligida
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayot.
83. Birinchi Jahon urushining Turkiston o‘lkasiga ta`siri.
84. Jadidchilik harakatining vujudga kelishidagi tarixiy shart sharoitlar.
85. Jadid maktablari tashkil topishi va rivojlanishi.
86. Jadid milliy matbuoti.
87.1917-yil fevral inqilobi va Oktyabr to‘ntarishi.
88.Turkiston muhtoriyati - milliy demokratik davlatchilikning dastlabki
tajribasi.
89. Farg‘ona vodiysida istiqlolchilik xarakati, ularning namoyondalari.
90. Xiva xonligi va Buxoro amirligining qizil armiya tomonidan tugatilishi.
91. O‘zbekiston SSRning tashkil topishi.
92. O‘zbekiston ikkinchi jahon urushi yillarida (1941-1945-yillar).
93. O‘zbekiston mustaqillik yo‘lida (1985-1989-yillar).
94. O‘zbekiston Davlat suverenitetining e`lon qilinishi.
95. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining shakllantirilishi.
96. Demokratik saylov tizimini barpo etilishi va uning asosiy tamoyillari.
97.2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi va unda belgilangan ustuvor yo‘nalishlar.
98. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining shakllantirilishi.
99. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va davlat ramzlarining qabul
qilinishi.
100. “Qayta qurish” siyosati.
V. Mustaqil ta`lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta`limdan ko‘zlangan maqsad va vazifalar - bu talabalarda
mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Mustaqil ta`lim seminar mashg‘ulotlariga tayyorgarlik ko‘rishdan tashqari
fan dasturida ko‘rsatilmagan, ammo fan bo‘yicha talabaning bilim doirasini
kengaytiruvchi qo‘shimcha mavzular doirasida berilgan topshiriqlarni
bajarishni o‘z ichiga oladi.
Mustaqil ta'lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
1.O‘rta Osiyoning ibtidoiy davri tarixiga oid adabiyotlar bibliografiyasi
ro‘yhatini tuzish.
2.O‘rta Osiyodagi ilk paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
3.O‘rta Osiyodagi o‘rta paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
4.O‘rta Osiyodagi so‘nggi paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
5. O‘rta Osiyodagi mezolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
6. O‘rta Osiyodagi neolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
7. O‘rta Osiyodagi eneolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
8. O‘rta Osiyodagi bronza davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
9. O‘rta Osiyolik mashhur arxeologlar haqida biografik ma`lumotlar to‘plash.
10. O‘rta Osiyodagi ibtidoiy tasviriy san`at asarlari bo‘yicha albom to‘plash.
11. Har bir mavzuga oid adabiyotlar ro‘yhatini tuzish.
12. O‘zbekiston Davlat tarixi muzeyining ekspozitsiyalarini o‘rganish.
13.Milliy qahramonlar To‘maris, Shiroq va Spitamen haqida tarixiy esse
yozish.
14. Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari xaritasini chizish.
15.Internet sahifalaridan Aleksandr Makedonskiyning O‘rta Osiyoga yurishiga
oid materiallar to‘plash.
16. “Buyuk Ipak yo‘li – muloqot yo‘li” mavzusida ilmiy maqola yozish.
17. O‘rta Osiyoda buddaviylikning yoyilishi haqida referat yozish.
18. Zardo‘shtiylik e`tiqodi va O‘rta Osiyo mavzuida kichik tadqiqot olib
borish.
19. Ellin davrida O‘rta Osiyo madaniyati mavzusida albom tayyorlash.
20. Qadimgi yozuvlar haqida (Xorazm, Kushon, Baqtriya, Eftal yozuvlarining
tarixi) ma`ruza tayyorlash.
21. “Islom va uning mohiyati” mavzusida referat tayyorlash.
22. Islomdagi mazhablar tarixidan tarixiy ma`lumotnoma to‘plash.
23. Arab xalifalari shajarasini tuzish.
24. Xadisi-sharif umuminsoniy qadriyat haqida tarixiy esse yozish.
25. Qur`oni Karimning o‘rganilishi tarixidan mavzusida ilmiy maqola
tayyorlash.
26. «Islom va tasviriy san`at» mavzusidagi munozaraga materiallar tayyorlash.
27.O‘zbekiston tarixi muzeyidan qadimgi davrga oid ekspozitsiyalarni
o‘rganish.
28. O‘zbekistondagi muqaddas qadamjolar ro‘yhatini tuzish.
29. Imom Buxoriy buyuk muhaddis alloma haqida ma`ruza tayyorlash.
30.«Burhoniddin Marg‘inoniy va O‘rta Osiyo fiqh maktabi» mavzusida yozma
ish yozish.
31. Somoniylar shajarsani tuzish.
32. Qoraxoniylar shajarasini tuzish.
33. Saljuqiylar shajarasini tuzish.
34. G‘aznaviylar shajarasini tuzish.
35. Xorazmshohlar shajarasini tuzish.
36. «Vatan Ozodligi va Jaloliddin Manguberdi» mavzusida insho yozish.
37. Ulug‘bek davriga oid olimlar ro‘yhatini tuzish.
38. Temuriy hukmdorlar ro‘yxatini tuzish.
39. Temur davlatining tuzilishi chizmasini chizish.
40.Internet yordamida horijda Temur haqida chop etilgan kitoblarning
ro‘yxatini tuzish.
41.Temur va temuriylar muzeyi ekspozitsiyalari bilan tanishish natijasida
Temurning harbiy yurishlari bo‘yicha xaritalar chizish.
42. Temur va temuriylar davri me`moriy yodgorliklari tarixini aks ettiruvchi
fotoalbom tayyorlash.
43. Temuriylar shajarasini tuzish
44. XVI-XIX asrlarda tarixshunoslik.
45. O‘zbek xonliklari davrida oid manbalar va adabiyotlar.
46. O‘zbek xonliklarining siyosiy xaritasi.
47. O‘zbek xonliklarida etnik qabilalarning joylashuvi.
48. XVI-XIX asrlarda aholining maishiy turmush tarzi.
49. O‘zbek xalqining shakllanish jarayonlari.
50. Shayboniylar davrida ijtimoiy tizimi.
51. Abdullaxon yirik davlat arbobi mavzusida tezis tayyorlash.
52. Shayboniylarning davlat boshqaruvi tizimi.
53. Shayboniylar davlatida mahalliy boshqaruv tizimi.
54. Shayboniylar harbiy qo‘shinining tuzilishi.
55. Buxoro xonligida yer egaligi shakllari.
56. Buxoro amirligida saroy unvonlari va mansablari.
57. Qo‘qon xonligida saroy unvonlari va mansablari.
58. Qo‘qon xonligida harbiy-ma`muriy mansablar va unvonlar.
59. Qo‘qon xonligida diniy unvon va mansablar.
60. Xiva xonligida oliy darajali saroy unvonlari va mansablari.
61. Xiva xonligida Kengash (Devon) tarkibi va faoliyati.
62. O‘zbek xonliklarining o‘zaro munosabatlari va xalqaro savdo-diplomatik
aloqalari.
63. O‘zbek xonliklari va milliy g‘oya.
64. O‘zbekiston Davlat tarixi muzeyi ekspozitsiyalari va zaxira fondlarida
ishlash.
65.O‘rta Osiyo xonliklarini chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishiga
bag‘ishlangan ko‘rgazmalarni yozib chiqish (Qo‘qon, Buxoro, Xiva
xonliklari).
66.Muzey zahira fondlarida saqlanayotgan ko‘rgazmalar katalogini tuzib
chiqish.
67.O‘rganilayotgan davr bo‘yicha arxiv fondlari katalogini tuzish (masalan:
mavzu: 1916-yil milliy-ozodlik harakati. Toshkent shahri misolida).
68. Jadidchilik harakatining ijtimoiy-siyosiy mohiyati va jadidlar tafakkuri.
69. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy Kutubxonasi «Nodir
kitoblar» fondida saqlanayotgan «Turkiston to‘plami» jamlamasi asosida
mustamlaka tarixiga oid maqolalarni o‘rganish.
70.O‘zbekiston tarixiga oid (XIX asr ikkinchi yarmi XX asr II yarmiga oid)
internet saytlarini o‘rganish (masalan Turkiston muhtoriyati mavzusi).
71.Sovetlarning YaIS (NEP) siyosatini adabiyotlarda yoritilishini ilmiy taxlil
qilish.
72. Milliy chegaralanish siyosati. Maqsad va vazifalar.
73. 1917-1924-yillarda Buxoro xududi.
74. Amir Said Olimxonning «Buxoro xalqining xasrati tarixi».T.; «Fan»,1991,
asarining tafsiloti.
75. «Yosh Buxoroliklar» tashkiloti xaqida referat yozish.
76. Fayzulla Xo‘jaev. 1-2-3-tomlar, T.: «Fan», 1976-1980 y. kitoblari ustida
ishlash va maqola yozish.
77. Ma`naviyat va milliylik uchun kurash (1917-1924-y).
78.«Chig‘atoy guringi» (1919-1921-y.) tashkiloti (Munavvar Qori, Fitrat,
Cho‘lpon, A.Qodiriy va b.) faoliyatini o‘rganish va referat yozish.
35
79. O‘zbekistonda mustabid ma`muriy-buyruqbozlik tizimini shakllanishi.
80. Qatag‘onlik va jamolashtirish siyosati va uning fojiyaviy oqibatlari.
81.Qatag‘on qurbonlari muzey materiallarini o‘rganish bo‘yicha referat
yozish.
82. O‘zbekistonlik jangchilarning frontlardagi faoliyati.
83.Mustaqil o‘zlashtiriladigan mavzular bo‘yicha talabalar tomonidan
referatlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi. O‘zbekistonda
ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar.
84.Mustaqillik yillarida davlat boshqaruvi tizimida amalga oshirilgan
islohotlar.
85. Yuksak ma`naviyatli yoshlarni tarbiyalashda O‘rta Osiyo allomalari ilmiy
merosining o‘rni (allomalarning ilmiy faoliyati misolida).
86. O‘zbekiston Respublikasida ommaviy axborot vositalarining faoliyati
(o‘zgarish va muammolar)
87. Qishloq xo‘jaligi va sanoat sohasidagi o‘zgarishlar.
88. O‘zbekistondainsonhuquqlarivaerkinliklarikafolatiningyaratilishi.
89. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning yangi bosqichlari
90. O‘zbekiston Respublikasida ta`lim tizimida yangi islohotlarning amalga
oshirilishi.
91. O‘zbekistonning tashqi siyosati borasidagi yangi davr
3.
VI. Fan o‘qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetensiyalar)
Fanni o‘zlashtirish natijasida talaba:
● O‘zbekiston tarixining asosiy bosqichlari; O‘zbekiston tarixining ma`lum bir
tarixiy hodisalari; jahon tarixida O‘zbekistonning tutgan o‘rni;
● zamonaviy jarayonlarda O‘zbekistonning jahon hamjamiyati bilan
integratsiyasi; tarixiylik va xolislik nuqtai nazaridan O‘zbekiston tarixi
muammolarning ishlab chiqilishi jarayonlarini bilishi kerak;
● O‘zbekiston tarixining dolzarb muammolarini o‘rganish va
metodologiyasini ishlab chiqishda milliy g‘oyaning ahamiyati; O‘zbekiston
tarixining turli davrlaridagi tarixiy jarayonlarning o‘ziga xosligi haqida;
O‘zbekistonning mustaqil davlat sifatida rivojlanishi; tarix fani ijtimoiy
tafakkur mahsuli ekanligi, ijtimoiy fanlar rivojida tarix fanining muhim
voqealar bilan bog‘liqligini bilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
● Vatan tarixini bilish; ma`naviy-milliy va umuminsoniy masalalar bo‘yicha
o‘z qarashlarini ilmiy asoslashni va ifodalashni bilishi, milliy mustaqillik
g‘oyalariga amal qiladigan faol hayotiy dunyoqarashga ega bo‘lishi;
bakalavriat yo‘nalishiga mutanosib ravishda raqobatbardosh umumkasbiy
tayyorgarlikka ega bo‘lishi; yangi bilimlarni mustaqil egallay olishi, o‘z
faoliyatini ilmiy asosda tashkil etishi va o‘zini kamolotga yetkazish ustida
ishlay bilishi; ta`lim yo‘nalishi bo‘yicha oliy ma`lumotli shaxslarga tegishli
lavozimlarning bo‘sh o‘rinlarida mustaqil ishlay olish tajribasiga ega bo‘lishi;
bakalavriatning tegishli yo‘nalishi doirasida tanlangan ixtisoslik bo‘yicha
magistratura oliy ta`limini davom ettirish malakalariga ega bo‘lishi kerak.
VII. Ta`lim texnologiyalari va metodlari:
4.
● ma`ruzalar;
● interfaol keys-stadilar;
● seminarlar (mantiqiy fiklash, tezkor savol-javoblar);
● guruhlarda ishlash;
● taqdimotlarni qilish;
● individual loyihalar;
● jamoa bo‘lib ishlash va himoya qilish uchun loyihalar.
5.
6.
VIII. Kreditlarni olish uchun talablar:
Fanga oid nazariy va uslubiy tushunchalarni to‘la o‘zlashtirish, tahlil
natijalarini to‘g‘ri aks ettira olish, o‘rganilayotgan jarayonlar haqida mustaqil
mushohada yuritish va joriy, oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa va
topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo‘yicha yozma ishni topshirish.
IX. Asosiy adabiyotlar
1.O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun
darslik/I kitob.Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – Toshkent, Donishmand
Ziyosi, 2021.
2.O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun
darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – Toshkent, 2019.
3.Новейшая история Узбекистана. – Ташкент. Адабиёт учқунлари, 2018. С.512.
42017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг
бешта устувор йўналишлари бўйича Ҳаракатлар стратегиясида. –
Тошкент, Ўзбекистон, 2017.
5.Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1, 2, 3-китоблар. –Тошкент.: Шарқ, 2000.
6.Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). 1-2-том. Масъул муҳаррирлар:
Р. Абдуллаев, Қ. Ражабов, М. Раҳимов. –Тошкент: Ўзбекистон, 2019.
7.Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. –
Тошкент, 2000.
8.Эшов Б.Ж., Одилов А.А. Ўзбекистон тарихи. I - II– жилд. – Тошкент:
Янги аср авлоди, 2014.
Qo`shimcha adabiyotlar
1. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Т.1. –Тошкент.: Ўзбекистон. 2017.
2. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини
таъминлаш юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. Тошкент.:
Ўзбекистон. 2017.
3. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. Тошкент.: Ўзбекистон. 2017.
4. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти
лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис
палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. Т.: «Ўзбекистон» 2016.
5. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат,
мафкура. - Тошкент: Ўзбекистон, 1996. Т. 1.
6. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Тошкент: Шарқ,
1998.
7. Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008.
8. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. –
Тошкент. Ўзбекистон, 2011.
9. Каримов И.А. Она юртимиз бахту иқболи ва буюк келажаги йўлида
хизмат қилиш – энг олий саодатдир. –Т., Ўзбекистон. 2015.
10. Азамат Зиё Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Энг қадимги даврдан Россия
босқинига қадар). T., 2000.
11. Азизхўжаев А.А. Мустақиллик: курашлар, изтироблар, қувончлар. –
Тошкент, 2001.
12. Aзизхўжаев А.А. Чин ўзбек иши. – Тошкент, 2003.
13. Абдурахмон Толе. Абулфайзхон тарихи. Т.: Фан, 1959.
14. Абдухолиқ Абдурасул ўғли. Чин ва Мочин. – Т.: Фан, 2006.
15. Абу Бакр ибн Жафар Наршахий. Бухоро тарихи Т.: Камалак, 1995.
16.Абу Райҳон Беруний қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар.
Танланма асарлар I жилд, Т.: Фан, 1968.
17. Aбу Рaйxoн Бeруний. Ҳиндистoн. 2-жилд.-Т., 1965.
18. Абу Наср Фаробий. Фозил одамлар шаҳри. - T., 1993.
19. Абулғози. Шажараи турк. Т.: Чўлпон, 1990.
20. Авесто / Асқар Махкам таржимаси. – Тошкент: Шарқ, 2001.
21. Асқаров А. Энг қадимги шаҳар. - Т., 2001.
22. Асқаров А. Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи. - Т., 2007.
23. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. - Т., Ўзбекистон.
2015.
24. Аҳмад ибн Маҳмуд Бухорий. Тарихи Муллозода / Сўз боши, форс
тилидан таржима, изоҳлар муаллифлари Ш.Воҳидов, Б.Аминов. – Т.:
Янги аср авлоди. 2009.
25. Ахмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. - T.: Ўқитувчи, 2001.
26. Ахмедов Б.А. Ўзбекистоннинг атоқли тарихшунос олимлари. - Т.,
2003.
27. Ахмедов Э. Ўзбекистон шаҳарлари мустакиллик йилларида. – Т.: Абу
Али ибн Сино нашр., 2002.
28. Ахмаджонов Россия империяси Марказий Осиёда. Т., 2003
29. Исмоилова Ж. Фарғона водийсида миллий озодлик курашлари. Т.,
2003.
30. Бунёдов З.М. Ануштегин-Хоразмшоҳлар давлати. - T., 1998.
31. Гаспиринский И. Ҳаёт ва мамот масаласи. –Т.: Маънавият, 2006.
32. Гумилев Л.Н. Қадимги турклар. -Т., 2007.
33. Дaдaбoeв Ҳ. Aмир Тeмурнинг ҳaрбий мaҳoрaти. - Т.,1996.
34. Ёрматов И. Илоқ тарихи. - Т., 2005.
35. Ermetov A. O‘zbekistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarda
ichki ishlar organlarining ishtiroki (1917-1945 yillar). O‘quv qo‘llanma. Toshkent: “Navo‘z” nashriyoti, 2020.
36. Жўраев Н. Ўзбекистон тарихи: (Миллий истиқлол даври). – Тошкент:
Шарқ, 2011.
37. Жабборов И. Ўзбеклар. – Тошкент, Шарқ. 2008.
38. Замонов А.Т. Бухоро хонлигининг ҳарбий бошқарви ва қўшин
тузилиши (Шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: “Баёз”, 2018.
39. Замонов А., Тўхтабеков К. Бухоро хонлигида сиёсий ва ижтимоийиқтисодий жараёнлар (Шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: “Тафаккур”,
2018.
40. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. - T., 1964.
41. Зиёев Ҳ.З. Буюк Амир Темур салтанати ва унинг тақдири. – Т.:
Маънавият. 2008.
42. Зиёев Х. Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши
кураш. Т., 1998.
43. Зoҳидoв В. Уч дaҳo (Фaрoбий, Бeруний, Ибн Синo). - Т., 1987.
44. Ибн Арабшоҳ. «Амир Темур тарихи». - Т.: Меҳнат, 1992.
45. Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. – Тошкент: Адолат, 2007.
46. Исмoил Aкa. Буюк Тeмур дaвлaти.- Т., 1996.
47. Левитин Л. Ўзбекистон туб бурилиш палласида – Т.: Ўзбекистон,
2005.
48. Люсeн Кэрeн. Aмир Тeмур сaлтaнaти. - Т., 1999.
49. Мaxмуд Қoшғaрий. Дeвoни лўғoти турк. 1-3 жилдлaр. -Т.: Фaн, 19601963.
50. Маънавият юлдузлари. - T., 2001.
51. Миллий истиқлол ғояси. Масъул муҳаррир И.Эргашев. – Тошкент:
Академия, 2005.
52. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунчалар ва атамалар. – Тошкент:
Янги аср авлоди, 2002.
53. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. - T., 1994.
54.Мусаев Н.У. Ўрта Осиёда деҳқончилик маданияти ва аграр
муносабатлар тарихидан (Тош даври охиридан - XX аср бошларига
қадар). – Тошкент: Фан, 2005.
55. Муҳаммадиёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-билод. / Форс тилидан
таржима, изоҳлар муаллифлари И. Бекжонов, Д. Сангирова. – Тошкент:
Янги аср авлоди. 2009.
56. Муҳаммаджонов А. Темур ва темурийлар салтанати. -T., 1994.
57. Насавий. Сийрат ас-Султон Жалолиддин Мангуберди. -T.: 1999.
58. Низомулмулк. Сиёсатнома. - Т.: Адолат, 1997.
59. Низомиддин Шомий. Зафарнома. -T.: Ўзбекистон, 1996.
60. Рахмонов Н. Турк хоқонлиги. - T., 1993.
61. Расулов М. Бозор иқтисодиёти асослари: Олий ўқув юрти талабалари
учун дарслик. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999.
62. Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаев Е.В. Қадимги Ўзбекистон
цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. - T., 2001.
63. Сулаймонова Ф. Шарқ ва ғарб. - Т.: Фан, 1991.
64. Темур тузуклари. -T.: 1991, 1996.
65. Темур ва Улуғбек даври тарихи. -T.: 1996.
66. Шамсуддинов Р. Ўзбекистонда советларнинг қулоқлаштириш сиёсати
ва унинг фожеали оқибатлари. -Т., 2001.
67. Шарафиддин Али Яздий. «Зафарнома». - Т.: Шарқ. 1997.
68. Шониёзов К. Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни. - Т., 2001.
69. Сагдуллаев А.С. Қадимги Ўрта Осиё тарихи. T., 2004.
70. Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари: чоризм ва совет мустамлакачилиги
даврида Ўзбекистон миллий бойликларининг ўзлаштирилиши. \ Лойиҳа
раҳбари, Масъул муҳаррир: Д.А.Алимова. – Т.: Шарқ, 2001.
71.Муртазаева Р.Ҳ. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва
бағрикенглик. –Тошкент: Универститет, 2007.
72. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 13 жилдлик. Т.: ЎзМЭ, 20002006.
73. Ўзбекистон тарихи. Т.: Университет, 1997.
74. Ўзбекистон тарихининг энг асосий саналари. - Т., 2006.
75. Ўзбекистон халқининг дини, маданияти ва урф-одатлари: тарих ва
ҳозирги ҳолат. – Т: ТИУ, 2011.
76. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва бағрикенглик: тарихий
тажриба ва ҳозирги замон. Масъул муҳаррир Р.Ҳ.Муртазаева. – Тошкент:
Мумтоз сўз, 2010.
77. Тўраев Б. Абу Райҳон Беруний. - Т.: Тафаккур. 2010.
78. Умаров Ш. Бурхониддин Марғиноний. - Т.: Мавароуннаҳр. Тафаккур.
2010.
79. Шайх Муҳаммад Юсуф. Фикҳ йўналишлари ва китоблар. - Т.: Шарқ.
2011.
80. Эшов Б.Ж. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. – Т.:
Янги аср авлоди, 2012.
81.Эшов Б.Ж. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи. (ўқув қўлланма). –
Тошкент: Маърифат, 2009.
82. Юнусова Х.Э. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва маънавий
жараёнлар (ХХ аср 80-йиллари мисолида). – Тошкент: Abu matbuotkonsalt, 2009.
83. Қорақалпоғистон тарихи (1917-1994 йй.). – Нукус, 1995.
84. Ғаффоров Ш.С. Тарих ва тақдир: Россия империясидан Туркистонга
кўчирилганлар. -Т., 2006.
85. Haydarov М. O‘zbekistonda sovet davlat boshqaruv tizimi: bosqichlari va
mohiyati (1925-1941 yy). O‘quv qo‘llanma. – Т., 2019.
86. Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. I-II жилд. Т.: Шарқ, 1999-2000.
Axborot manbalari
1. www.ziyonet.uz.
2. www.edu.uz.
7.
8.
9.
3. www.google.uz.
4. www.fvat.uz.
5. www.mirknig.ru.
6.www.kungrad.com.
Ma’mun-Universitetida ishlab chiqilgan va tasdiqlangan.
Fan/modul uchun mas’ullar:
Аbdalov. U - PhD.dots. Tаriх va psixologiya kаfеdrаsi mudiri.
Tadjiyeva. F - PhD.Tаriх va psixologiya kаfеdrаsi o`qituvchisi.
Bekchanov D - Tаriх va psixologiya kаfеdrаsi o`qituvchisi.
Taqrizchilar:
Q.Sobirov – UrDU, “Tarix” kafedrasi prof. v.b., t.f.n.
S.Navruzov – UrDU, “Tarix” kafedrasi dotsenti, tarix fanlari nomzodi.
O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI
MA`MUN – UNIVЕRSITЕTI NTM
“TASDIQLAYMAN”
O`quv ishlari bo`yicha prorektor
__________ N.Xudaynazarov
____ - ______________ 2022 yil
“O’ZBEKISTON TARIXI”
FANI BO’YICHA
SILLABUS (ISHCHI O’QUV DASTURI)
Oliy ta’limning
Bilim sohasi: 200000 – Gumanitar soha
Ta’lim sоhasi:
220000 – Gumanitar fanlar
Ta’lim yo’nalishi: - 60220300 –Tarix (mamlakatlar va yo`nalishlar bo’yicha)
(1-bosqich (sirtqi ta`lim) 1-2 semestrlar uchun)
Xiva - 2022
Mazkur fanning ishchi o‘quv dasturi Ma’mun-Universiteti Nodavlat ta’lim
muassasasi Kengashi tomonidan 2022-yil “___” ____________ dagi №___
bayonnomaga asosan tasdiqlangan “O’zbekiston tarixi” fanining o`quv dasturi
asosida tuzilgan.
Mazkur o‘quv dasturi Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti Kengashining 2022yil “____”_________dagi yig`ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchn tavsiya
etilgan. (__-sonli bayonnoma).
Ijtimoiy-gumanitar fanlar
fakulteti dekani:
__________________
PhD.S.B.Xodjayev
Mazkur o‘quv dasturi Tarix va psixologiya kafedrasining 2022-yil
“____”_________dagi yig`ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchn tavsiya
etilgan. (__-sonli bayonnoma).
Tarix va psixologiya kafedrasi mudiri:___________ PhD.,dots.U.M.Abdalov
FAN TO‘GʻRISIDA MA’LUMOT
Fan/modul kodi
UZTB129
O‘quv yili
2022-2023
Ta’lim tili
O‘zbek
Fan/modul turi
Majburiy
Fanning nomi
1.
Semestr
1-2
O`zbekiston tarixi
Auditoriya
mashg‘ulotlari
(soat)
1-semestr – 26,
2-semestr – 24,
ECTS - Kreditlar
1-semestr –6,
2-semestr – 5,
Haftadagi dars soatlari
1-semestr – 7
2-semestr – 6
Mustaqil ta’lim
(soat)
1-semestr – 154
2-semestr – 126
Jami
yuklama
(soat)
1-semestr –
180
2-semestr –
150
FAN O‘QITUVCHILARI HAQIDA MA’LUMOT:
Kafedra:
Dastur muallifi:
Telefon raqami
E-mail:
Tashkilot:
Tarix va psixologiya
D.Salaev,D.Bekchanov
+998937552255
dilshod-salaev@mail.ru
Ma’mun-Universiteti NTM Ijtimoiy-gumanitar fanlar
fakulteti
Fanning mazmuni
Fanni o’qitishdan maqsad – tarixning davlat va jamiyat taraqqiyoti
natijasi ekanligi, jamiyat rivojlanishida davlatchilikning muhim voqеa
hisoblanishi, tarixning kеyingi taraqqiyoti bosqichida fuqarolik jamiyatning paydo
bo’lishi bilan fan, tеxnika, madaniyat, axborotlar o’zlashtira borish, ularni
jamiyatga bog’lik bo’lgan hodisalarni ko’rsatishdir
Fanning vazifasi – jamiyat va davlatchilik taraqqiyotidagi uyg’unlik
farqlarini ajratish, tarix fanidagi yangi nazariyalarni tahlil etish, tarixning
harakatlantiruvchi omillarini talabalarga ko’rsatib bеrish, tarix fanining asosiy
yo’nalishlarini tahlil va tadqiq qilish malakasini hosil qilish, davlat va jamiyat
taraqqiyotning rivojlanish omillarini tahlil qilishda tarix fanining o’rnini
tushuntirishdan iborat.
I. Ma’ruza mashg’ulotlari 1-semestr
№
1
2
3
4
5
6
Ma’ruzalar mavzusi
1-semestr
Kirish. O’zbеkiston tarixi fanining prеdmеti, maqsadi, vazifalari,
manba va asoslari. O’zbеkiston tarixining eng qadimgi davri
O’zbеkiston davlatchiligining shakllanishi asoslari. Qadimgi Baqtriya.
So’g’diyona. Qadimgi Xorazm. Sak-massagеtlar.
O’rta Osiyo Ahamoniylar davlati tarkibida (mil.avv. VI-IV asrlar).
Makеdoniyalik Alеksandrning Baqriya va So’g’diyonaga yurishlari.
O’zbеkistonning antik davr davlatchiligi. Xorazm, Qang’, Davan,
Yuеchji–Kushon va Kushon davlatlari.
Turk xoqonligi davrida O’rta Osiyo.
Arab xalifaligi davrida Movaraunnahr va Xuroson. Islom dini va
uning O’rta Osiyoga tarqatilishi.
Jami:
Soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
12 soat
1-semestr jami: 12 soat
1
2
3
4
5
Ma’ruza mashg’ulotlari 2-semestr
Movaraunnahr va Xurosonda mustaqil davlatlarning tashkil topishi.
Tohiriylar va Safforiylar davlati.
Somoniylar davlati. Qoraxoniylar davlati. Saljuqiylar davlati.
X-XI asrlarda Janubiy va Shimoliy Xorazm.
Xorazmshoh - Anushtaginiylar davlati.
O'rta Osiyo xalqlari tarixida IX-XII asrlarda yuz bergan Uyg'onish
davri. Ajdodlarimizning jahon sivilizatsiyasiga qo'shgan hissasi.
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
6
Jaloliddin Manguberdi jasoratlari. Movarounnahr Chig'atoy ulusi 2 soat
tarkibida.
Jami:
12 soat
1-semestr jami: 12 soat
Ma’ruza mashg’ulotlari modul tizimida va multimediya qurilmalari bilan
jixozlangan auditoriyalarda o’tkaziladi.
Seminar mashg‘ulotlar tashkillashtirishda zamonaviy pedogogik
texnologiyalardan foydalanish bir akademik guruhga bitta professor-o‘qituvchi
tomonidan o‘tkazilishi zarur.
Seminar mashg’ulotlari 1-semestr
№
Seminar mashg’ulot mavzulari
I-semestr
1 Ibtidoiy jamoa davri tarixining manbashunosligi va tarixshunosligi.
2 O’rta Osiyo ibtidoiy tarixining davri va bosqichlari. Ibtidoiy odamlar
guruhi va antropogеnеz jarayoni.
3 O’zbеkiston hududida paleolit, mеzolit va nеolit, enеolit, bronza va
ilk tеmir davrlarining xususiyatlari.
4 O’rta Osiyodagi ilk davlat uyushmalari (VIII-VI asrlar) qadimgi
Xorazm, Baqtriya, So’g’diyona davlatlari.
5 Qang’, Davan va Xorazm davlatlari. Kushon davlati.
6 Ilk o’rta asrlarda еr egaligi munosabatlari. Xioniylar, Kidariylar,
Eftaliylar davlati.
7 Arab xalifaligi hukmronligiga qarshi xalq ozodlik harakatlari. Islom
dini
Jami:
Soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
14 soat
1-semestr jami: 14 soat
Seminar mashg’ulotlar 2-semestr
1
2
3
4
5
6
Tohiriylar davlati. Safforiylar davlati.
Somoniylar davlati.
Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi. G'aznaviylar davlati. Saljuqiylar
davlati.
Xorazmshohlar davlati.(IX-XI asrlar). Xorazmshohlar davlati.(XI-XII
asrlar)
IX-XII asrlarda Movarounnahr va Xurosonda madaniy hayot.
Movarounnahr va Xurosonning mo`g'ullar tomonidan bosib olinishi.
Movarounnahr Chig'atoy ulusi tarkibida.
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
2 soat
Jami:
12 soat
2-semestr jami: 12 soat
Kurs ishi mashg‘ulotlari bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Kurs ishi fan mavzulariga taalluqli masalalar yuzasidan talabalarga yakka
tartibda topshiriq shaklida beriladi. Kurs ishining hajmi, rasmiylashtirish shakli,
baholash mezonlari fan ishchi dasturda va tegishli kafedra tomonidan belgilanadi.
Kurs ishining bajarish talablarida fanga oid bilim, ko‘nikma va malakalarini
shakllantirishga xizmat qilishi kerak.
Shuningdek, kurs ishining maqsadi talabalarni mustaqil ishlash qobiliyatini
rivojlantirish, olgan nazariy bilimlarini qo‘llashda amaliy ko‘nikmalar hosil qilish
va zamonaviy bilim ko‘nikmalarini shakllantirishdir.
Kurs ishlari (loyihalari) fan bo‘yicha o‘quv faoliyati turi sifatida qaraladi va
uni o‘rganishga ajratilgan soat chegarasida bajariladi.
Kurs ishi mashg’ulotlari uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
O’rta Osiyo Ahamoniylar davlati tarkibida (mil.avv. VI-IV asrlar).
O’zbеkistonning antik davr davlatchiligi.
Qadimgi Xorazm va Qadimgi Baqtriya davlatlari (mil.avv.VII-VI asrlar)
Makеdoniyalik Alеksandrning Baqriya va So’g’diyonaga yurishlari.
O'rta Osiyodagi so'nggi paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari
O’rta Osiyodagi mеzolit davri ibtidoiy manzilgohlari
Xorazm, Qang’ davlatlari
Davan, Kushon davlatlari
O’rta Osiyodagi enеolit davri ibtidoiy manzilgohlari
O’rta Osiyodagi bronza davri ibtidoiy manzilgohlari
O'rta Osiyolik mashhur arxeologlar
O'rta Osiyodagi ibtidoiy tasviriy san'at asarlari namunalari
Aleksandr Makedonskiyning O'rta Osiyoga harbiy yurishi
“Buyuk Ipak yo'li – muloqot yo'li”
O'rta Osiyoda buddaviylikning yoyilishi
Zardushtiylik e'tiqodi va O'rta Osiyo
Ellinizm davrida O'rta Osiyo madaniyati
Xorazm Ma’mun akademiyasining faoliyati
IX-XII asrlar Movarounnahr va Xurosonda uyg`onish davri
Turk xoqonligi davrida O’rta Osiyo.
“Avesto” va Xorazm
Arab xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson.
Islom dini va uning O’rta Osiyoga tarqalishi
Somoniylar davlati Ismoil Somoniy davrida
Imom Buxoriy va Imom at-Termiziy buyuk hadis ilmi namoyondalari
26 Al-Xorazmiy va Abu Rayhon Beruniylarning ilmiy faoliyati
27 Movarunnahr va Xurosonda Arab xalifaligidan mustaqil mahalliy davlatlarning
tashkil topishi (IX-X asr)
28 “Bayt ul-hikma” faoliyati (Bag’dod akademiyasi)
29 Somoniylar,Qoraxoniylar,G’aznaviyalar,Saljuqiylar davlati
30 Anushtegin-Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi
Mustaqil ish mavzulari 1-semestr
Mustaqil ta’limdan ko’zlangan maqsad va vazifalar - bu talabalarda
mustaqil bilim olish ko’nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Mustaqil ta’lim sеminar mashg’ulotlariga tayyorgarlik ko’rishdan tashqari fan
dasturida ko’rsatilmagan, ammo fan bo’yicha talabaning bilim doirasini
kеngaytiruvchi qo’shimcha mavzular doirasida bеrilgan topshiriqlarni bajarishni o’z
ichiga oladi. Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
№
Mustaqil ish mavzusi
Ajratilgan
soat
I-semestr
4 soat
1 O'rta Osiyoning ibtidoiy davri tarixiga oid adabiyotlar bibliografiyasi
ro'yhatini tuzish.
4 soat
2 O'rta Osiyodagi ilk paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
3 O'rta Osiyodagi o'rta paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
4 O'rta Osiyodagi so'nggi paleolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
5 O’rta Osiyodagi mеzolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
6 O’rta Osiyodagi nеolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini tuzish.
4 soat
7 O’rta Osiyodagi enеolit davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
8 O’rta Osiyodagi bronza davri ibtidoiy manzilgohlari xaritasini
tuzish.
4 soat
9 O'rta Osiyolik mashhur arxeologlar haqida biografik ma'lumotlar
to'plash.
4 soat
10 O'rta Osiyodagi ibtidoiy tasviriy san'at asarlari bo'yicha al`bom to'plash.
4 soat
11 Har bir mavzuga oid adabiyotlar ro’yhatini tuzish.
4 soat
12 O’zbеkiston Davlat tarixi muzеyining ekspozisiyalarini o’rganish.
4 soat
13 Milliy qahramonlar To'maris haqida tarixiy esse yozish.
4 soat
14 Milliy qahramonlar Shiroq haqida tarixiy esse yozish.
15 Milliy qahramonlar Spitamen haqida tarixiy esse yozish.
16 Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari xaritasini chizish.
17 Internet sahifalaridan Aleksandr Makedonskiyning O'rta Osiyoga
yurishiga oid materiallar to'plash.
18 “Buyuk Ipak yo'li – muloqot yo'li” mavzusida ilmiy maqola yozish.
19 O'rta Osiyoda buddaviylikning yoyilishi haqida referat yozish.
20 Zardo'shtiylik e'tiqodi va O'rta Osiyo mavzuida kichik tadqiqot olib
borish.
21 Ellin davrida O'rta Osiyo madaniyati mavzusida albom tayyorlash.
22 Qadimgi yozuvlar haqida (Xorazm yozuvining tarixi) ma'ruza
tayyorlash.
23 Qadimgi yozuvlar haqida (Kushon yozuvining tarixi) ma'ruza
tayyorlash.
24 Qadimgi yozuvlar haqida (Baqtriya yozuvining tarixi) ma'ruza
tayyorlash.
25 Qadimgi yozuvlar haqida (Eftal yozuvining tarixi) ma'ruza tayyorlash.
26 “Islom va uning mohiyati” mavzusida referat tayyorlash.
27 Islomdagi mazhablar tarixidan tarixiy ma'lumotnoma to'plash.
28 Arab xalifalari shajarasini tuzish.
29 Xadisi-sharif umuminsoniy qadriyat haqida tarixiy esse yozish.
30 Qur'oni Karimning o'rganilishi tarixidan mavzusida ilmiy maqola
tayyorlash.
31 Seminar mashg`ulotiga tayyorgarlik ko`rish
Jami soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
4 soat
6 soat
6 soat
4 soat
4 soat
8 soat
24 soat
154 soat
1-semestr jami: 154 soat
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Mustaqil ish mavzulari 2-semestr
«Islom va tasviriy san'at» mavzusidagi munozaraga materiallar
tayyorlash.
O'zbekiston tarixi muzeyidan qadimgi davrga oid ekspozitsiyalarni
o'rganish.
O'zbekistondagi muqaddas qadamjolar ro'yhatini tuzish.
Imom Buxoriy buyuk muhaddis alloma haqida ma'ruza tayyorlash.
«Burhoniddin Marg'inoniy va O'rta Osiyo fiqh maktabi» mavzusida
yozma ish yozish.
Somoniylar shajarsani tuzish.
Ismoil Somoniy va unng faoliyati. Ismoil Somoniy maqbarasi.
Qoraxoniylar shajarasini tuzish.
Somoniylar shajarasini tuzish
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
10
11
12
13
14
15
16
Qoraxoniylar davri me’morchiligi. Minorai Kalon.
Saljuqiylar shajarasini tuzish.
G'aznaviylar shajarasini tuzish.
Xorazmshohlar shajarasini tuzish.
«Vatan Ozodligi va Jaloliddin Manguberdi» mavzusida insho yozish.
Xorazm Ma’mun akademiyasining faoliyati
IX-XII asrlar Movarounnahr va Xurosonda uyg`onish davri
Jami soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
8 soat
6 soat
126 soat
2-semestr jami: 126 soat
Jami: 280 soat
Mustaqil o‘zlashtiriladigan mavzular bo‘yicha talabalar tomonidan
referatlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi.
2.
Fan o‘qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetensiyalar)
Fanni o‘zlashtirish natijasida talaba:
● O’zbekiston tarixi qadimgi va o’rta asrlar davri xususiyatlari,
hunarmandchilikning qishloq xo‘jaligidan ajralishi, ishlab chiqaruvchi kuchlarning
o‘sishi, feodal shaharlarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi, tovar-pul munosabatlari,
feodal jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va diniy hayotidagi o‘zgarishlar
haqida tasavvurga ega bo‘lishi kerak;
● qadimgi va o’rta asrlar davrning rivojlanib, o‘zining eng xususiyatlarini yo‘qotishi
va o‘z o‘rnini yangi iqtisodiy munosabatlarga bo‘shatib berishi, kapitalistik ishlab
chiqarish munosabatlarining vujudga kelishini to‘g’ri tushunish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi kerak;
3.




Ta’lim texnologiyalari va metodlari:
ma’ruzalar;
•seminarlar (mantiqiy fiklash, tezkor savol-javoblar);
•guruhlarda ishlash;
•taqdimotlarni qilish;
4.
Kreditlarni olish uchun talablar:
Fanga oid nazariy va uslubiy tushunchalarni to‘la o‘zlashtirish, tahlil
natijalarini to‘g’ri aks ettira olish, o‘rganilayotgan jarayonlar haqida mustaqil
mushohada yuritish va joriy, oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa va
topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo‘yicha yozma ishni topshirish.
5.
Asosiy adabiyotlar
1.O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik/I
kitob.Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – Toshkent, Donishmand Ziyosi, 2021.
2.O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik /
Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – Toshkent, 2019.
3.Новейшая история Узбекистана. – Ташкент. Адабиёт учқунлари, 2018. С.512.
42017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта
устувор йўналишлари бўйича Ҳаракатлар стратегиясида. –Тошкент,
Ўзбекистон, 2017.
5.Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1, 2, 3-китоблар. –Тошкент.: Шарқ, 2000.
6.Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). 1-2-том. Масъул муҳаррирлар: Р.
Абдуллаев, Қ. Ражабов, М. Раҳимов. –Тошкент: Ўзбекистон, 2019.
7.Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. –
Тошкент, 2000.
8.Эшов Б.Ж., Одилов А.А. Ўзбекистон тарихи. I - II– жилд. – Тошкент: Янги
аср авлоди, 2014.
Qo`shimcha adabiyotlar
1. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Т.1. –Тошкент.: Ўзбекистон. 2017.
2. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш
юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. Тошкент.: Ўзбекистон. 2017.
3. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. Тошкент.: Ўзбекистон. 2017.
4. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига
киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг
қўшма мажлисидаги нутқ. Т.: «Ўзбекистон» 2016.
5.Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Тошкент: Ўзбекистон, 1996. Т. 1.
6. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Тошкент: Шарқ, 1998.
7. Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008.
8. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Тошкент.
Ўзбекистон, 2011.
9. Каримов И.А. Она юртимиз бахту иқболи ва буюк келажаги йўлида хизмат
қилиш – энг олий саодатдир. –Т., Ўзбекистон. 2015.
10.Азамат Зиё Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Энг қадимги даврдан Россия
босқинига қадар). T., 2000.
11. Азизхўжаев А.А. Мустақиллик: курашлар, изтироблар, қувончлар. –
Тошкент, 2001.
12. Азизхўжаев А.А. Чин ўзбек иши. – Тошкент, 2003.
13. Абдурахмон Толе. Абулфайзхон тарихи. Т.: Фан, 1959.
14. Абдухолиқ Абдурасул ўғли. Чин ва Мочин. – Т.: Фан, 2006.
15. Абу Бакр ибн Жафар Наршахий. Бухоро тарихи Т.: Камалак, 1995.
16. Абу Райҳон Беруний қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар. Танланма
асарлар I жилд, Т.: Фан, 1968.
17. Aбу Рaйxoн Бeруний. Ҳиндистoн. 2-жилд.-Т., 1965.
18. Абу Наср Фаробий. Фозил одамлар шаҳри. - T., 1993.
19. Абулғози. Шажараи турк. Т.: Чўлпон, 1990.
20. Авесто / Асқар Махкам таржимаси. – Тошкент: Шарқ, 2001.
21. Асқаров А. Энг қадимги шаҳар. - Т., 2001.
22. Асқаров А. Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихи. - Т., 2007.
23. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. - Т., Ўзбекистон. 2015.
24. Аҳмад ибн Маҳмуд Бухорий. Тарихи Муллазода / Сўз боши, форс тилидан
таржима, изоҳлар муаллифлари Ш.Воҳидов, Б.Аминов. – Т.: Янги аср авлоди.
2009.
25. Ахмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. - T.: Ўқитувчи, 2001.
26. Ахмедов Б.А. Ўзбекистоннинг атоқли тарихшунос олимлари. - Т., 2003.
27. Ахмедов Э. Ўзбекистон шаҳарлари мустақиллик йилларида –Т.: Абу Али
ибн Сино нашр., 2002.
28. Ахмаджонов Россия империяси Марказий Осиёда. Т., 2003
29. Исмоилова Ж. Фарғона водийсида миллий озодлик курашлари. Т., 2003.
30. Бунёдов З.М. Ануштегин-Хоразмшоҳлар давлати. - T., 1998.
31. Гаспиринский И. Ҳаёт ва мамот масаласи. –Т.: Маънавият, 2006.
32. Гумилев Л.Н. Қадимги турклар. -Т., 2007.
33. Дaдaбoeв Ҳ. Aмир Тeмурнинг ҳaрбий мaҳoрaти. - Т.,1996.
34. Ёрматов И. Илоқ тарихи. - Т., 2005.
35.Ermetov A. O‘zbekistondagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarda ichki
ishlar organlarining ishtiroki (1917-1945 yillar). O‘quv qo‘llanma. - Toshkent:
“Navo‘z” nashriyoti, 2020.
36. Жўраев Н. Ўзбекистон тарихи: (Миллий истиқлол даври). – Тошкент:
Шарқ, 2011.
37. Жабборов И. Ўзбеклар. – Тошкент, Шарқ. 2008.
38. Замонов А.Т. Бухоро хонлигининг ҳарбий бошқарви ва қўшин тузилиши
(Шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: “Баёз”, 2018.
39. Замонов А., Тўхтабеков К. Бухоро хонлигида сиёсий ва ижтимоийиқтисодий жараёнлар (Шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: “Тафаккур”, 2018.
40. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. - T., 1964.
41. Зиёев Ҳ.З. Буюк Амир Темур салтанати ва унинг тақдири. – Т.: Маънавият.
2008.
42. Зиёев Х. Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш. Т.,
1998.
43. Зoҳидoв В. Уч дaҳo (Фaрoбий, Бeруний, Ибн Синo). - Т., 1987.
44. Ибн Арабшоҳ. «Амир Темур тарихи». - Т.: Меҳнат, 1992.
45. Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. – Тошкент: Адолат, 2007.
46. Исмoил Aкa. Буюк Тeмур дaвлaти.- Т., 1996.
47. Левитин Л. Ўзбекистон туб бурилиш палласида – Т.: Ўзбекистон, 2005.
48. Люсeн Кэрeн. Aмир Тeмур сaлтaнaти. - Т., 1999.
49. Мaxмуд Қoшғaрий. Дeвoни луғoтит турк. 1-3 жилдлaр. -Т.: Фaн, 1960-1963.
50. Маънавият юлдузлари. - T., 2001.
51. Миллий истиқлол ғояси. Масъул муҳаррир И.Эргашев. – Тошкент:
Академия, 2005.
52. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунчалар ва атамалар. – Тошкент: Янги
аср авлоди, 2002.
53. Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи. - T., 1994.
54. Мусаев Н.У. Ўрта Осиёда деҳқончилик маданияти ва аграр муносабатлар
тарихидан (Тош даври охиридан - XX аср бошларига қадар). – Тошкент: Фан,
2005.
55. Муҳаммадиёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-билод. / Форс тилидан
таржима, изоҳлар муаллифлари И. Бекжонов, Д. Сангирова. – Тошкент: Янги
аср авлоди. 2009.
56. Муҳаммаджонов А. Темур ва темурийлар салтанати. -T., 1994.
57. Насавий. Сийрат ас-Султон Жалолиддин Мангуберди. -T.: 1999.
58. Низомулмулк. Сиёсатнома. - Т.: Адолат, 1997.
59. Низомиддин Шомий. Зафарнома. -T.: Ўзбекистон, 1996.
60. Рахмонов Н. Турк хоқонлиги. - T., 1993.
61. Расулов М. Бозор иқтисодиёти асослари: Олий ўқув юрти талабалари учун
дарслик. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999.
62. Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаев Е.В. Қадимги Ўзбекистон
цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. - T., 2001.
63. Сулаймонова Ф. Шарқ ва ғарб. - Т.: Фан, 1997.
64. Темур тузуклари. -T.: 1991, 1996.
65. Темур ва Улуғбек даври тарихи. -T.: 1996.
66. Шамсуддинов Р. Ўзбекистонда советларнинг қулоқлаштириш сиёсати ва
унинг фожеали оқибатлари. -Т., 2001.
67. Шарафиддин Али Яздий. «Зафарнома». - Т.: Шарқ. 1997.
68. Шониёзов К. Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни. - Т., 2001.
69. Сагдуллаев А.С. Қадимги Ўрта Осиё тарихи. T., 2004.
70. Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари: чоризм ва совет мустамлакачилиги
даврида Ўзбекистон миллий бойликларининг ўзлаштирилиши. \ Лойиҳа
раҳбари, Масъул муҳаррир: Д.А.Алимова. – Т.: Шарқ, 2001.
71. Муртазаева Р.Ҳ. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва
бағрикенглик. –Тошкент: Универститет, 2007.
72. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 13 жилдлик. Т.: ЎзМЭ, 2000-2006.
73. Ўзбекистон тарихи. Т.: Университет, 1997.
74. Ўзбекистон тарихининг энг асосий саналари. - Т., 2006.
75. Ўзбекистон халқининг дини, маданияти ва урф-одатлари: тарих ва ҳозирги
ҳолат. – Т: ТИУ, 2011.
76.Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва бағрикенглик: тарихий
тажриба ва ҳозирги замон. Масъул муҳаррир Р.Ҳ.Муртазаева. – Тошкент:
Мумтоз сўз, 2010.
77. Тўраев Б. Абу Райҳон Беруний. - Т.: Тафаккур. 2010.
78. Умаров Ш. Бурхониддин Марғиноний. - Т.: Мавароуннаҳр. Тафаккур.
2010.
79. Шайх Муҳаммад Юсуф. Фикҳ йўналишлари ва китоблар. - Т.: Шарқ. 2011.
80. Эшов Б.Ж. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. – Т.: Янги
аср авлоди, 2012.
81. Эшов Б.Ж. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи. (ўқув қўлланма). – Тошкент:
Маърифат, 2009.
82. Юнусова Х.Э. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва маънавий
жараёнлар (ХХ аср 80-йиллари мисолида). – Тошкент: Abu matbuot-konsalt,
2009.
83. Қорақалпоғистон тарихи (1917-1994 йй.). – Нукус, 1995.
84. Ғаффоров Ш.С. Тарих ва тақдир: Россия империясидан Туркистонга
кўчирилганлар. -Т., 2006.
85. Haydarov М. O’zbekistonda sovet davlat boshqaruv tizimi: bosqichlari va
mohiyati (1925-1941 yy). O’quv qo’llanma. – Т., 2019.
86. Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. I-II жилд. Т.: Шарқ, 1999-2000.
Axborot manbalari.
1. www.ziyonet.uz.
2. www.edu.uz.
3. www.google.uz.
4. www.fvat.uz.
5. www.mirknig.ru.
6.kungrad.com.
6
TALABALAR BILIMINI BAHOLASH
Nazorat turlari
Ushbu fandan talabalar bilimini nazorat qilish oraliq va yakuniy nazorat
turlarini o’tkazish orqali amalga oshiriladi.
Oraliq nazorat o’quv jarayonining 3-haftasida talabaning bilim va amaliy
ko’nikmalarini
o’quv mashg’ulotlari davomida mustaqil ishni topshirishi
orqali baholab boriladi .
1.3.Talabaning amaliy (yoki bo’lsa seminar xam) mashg’ulotlari va ushbu
mashg’ulotlardagi faolligi fan o’qituvchisi tomonidan baholab boriladi.
Baholash talabalar bilimini baholash mezonlari nazarda tutilgan mezonlar
asosida amalga oshiriladi:
1.4. Talabani oraliq nazorat turi bo’yicha baholashda mustaqil ishi yozma va
og’zaki javobi bahosi (baholash mezonida nazarda tutilgan mezonlar asosida)
hamda uning o’quv mashg’ulotlari davomida olgan baholari o’rtachasi
hisoblanib yaxlitlab qo’yiladi.
1.5. Yakuniy nazorat turi semestr yakunida ushbu fan bo’yicha talabaning
nazariy bilim va amaliy ko’nikmalarini o’zlashtirish darajasini aniqlash
maqsadida (talabalar bilimini baholash mezonlarida nazarda tutilgan mezonlar)
30 ta test orqali elektron shaklda o’tkaziladi:
Yakuniy nazorat turini o’tkazish ushbu shakli kafedra tomonidan belgilangan.
Talabalar bilimini baholash mezonlari
Talabalarning bilimi quyidagi mezonlar asosida:
talaba mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay oladi, mustaqil
mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo’llay oladi, fanning (mavzuning)
mohiyatini tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu)
bo’yicha tasavvurga ega deb topilganda — 5 (a’lo) baho;
talaba mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo’llay oladi,
fanning (mavzuning) mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi
hamda fan (mavzu) bo’yicha tasavvurga ega deb topilganda — 4 (yaxshi)
baho;
talaba olgan bilimini amalda qo’llay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatni
tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo’yicha
tasavvurga ega deb topilganda — 3 (qoniqarli) baho;
talaba fan dasturini o’zlashtirmagan, fanning (mavzuning) mohiyatini
tushunmaydi hamda fan (mavzu) bo’yicha tasavvurga ega emas deb topilganda
— 2 (qoniqarsiz) baho bilan baholanadi.
TALABALAR BILIMINI BAHOLASH TARTIBI
№
Reytingni
baholash turlari
Maks.
ball
1.
ORALIQ
NAZORAT
50
Joriy baholash,
shundan
20
1.1
1.1.1
Dars
mashg’ulotlarida
gi ishtiroki*
10
1.1.2
1.2.
Amaliy
mashg’ulotlarda
gi faolligi
10
Oraliq baholash
30
YAKUNIY
NAZORAT
50
2.
JAMI
Bajariladigan
topshiriqlar
Oraliq nazorat ishi 2
qismdan, ya’ni joriy
va oraliq
baholashdan iborat
talabaning dars
jadvaliga muvoffiq
seminar, amaliy,
laboratoriya
mashgʼulotlarida
ishtirok etishi.
fanning
xususiyatidan kelib
chiqqan holda,
seminar, laboratoriya
va amaliy
mashgʼulotlarda
ogʼzaki soʼrov, test
oʼtkazish, suhbat,
nazorat ishi,
kollokvium, keys
stadi, kazus yoki
vaziyatli topshiriqlar,
loyiha, kurs ishi va
boshqa uy vazifalari.
Har bir talaba
fanning xususiyatlari
va auditoriya
soatlaridan kelib
chiqib kamida 3
marta baholanadi
Fanning
xususiyatidan kelib
chiqqan holda
mustaqil ish shaklida
Fanning
xususiyatidan kelib
chiqqan holda
og’zaki, yozma ish
yoki test shaklida
Topshiriqlarni bajarilish muddati*
O‘quv jarayonining jadvali
bo‘yicha
Fanning dars jadvalidagi auditoriya
vaqtiga mos holda
Fanning dars jadvalidagi auditoriya
vaqtiga mos holda
Ma’ruza mashg’ulotlarining zzzz
70 foizi tugagandan so’ng
O’quv fani mashg’ulotlari to’liq
tugagandan so’ng
100
Tuzuvchilar:
_____________
Imzo
_____________
Imzo
PhD., D.Salayev
D.Bekchanov
Glossariy
Agora – Qadimgi Yunoniston shaharlarida xalq yig’ilishi joyi, markaziy
maydon.
Altamir – Ispaniyadagi so’nggi paleolitga oid qoya rasmlari topilgan g’or.
Amfiteatr – sahna atrofida tomoshabinlar o’tirishiga mo’ljallangan qurilmalar
bilan qurshalgan tomsiz katta inson.
Amulet – misrliklar fikricha, mabodo inson o’zi bilan birga olib yursa, yvuz
ruhlar va balo-ofatlardan himoya qiluvchi kichik uyumlar, tumor.
Animizm – insonni qurshab turgan muhitda jonlar va ruhlarning mavjudligiga
e’tiqod.
Antik tarix – Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi.
Argonavtlar – oltin mo’nani (sehrli qo’chqor terisini) izlab “Argo” degan
ko’p eshkakli kemada daryoga chiqqan Ellada qahramonlari.
Arxeologiya– ashyoviy manbalarni o’rganuvchi va ular bo’yicha tarixiy
o’tmishni qayta tiklovchi fan, qadimshunoslik.
Arxiv – davlatga oid hujjatlar saqlanadigan joy.
Architecture – binolar va boshqa inshootlarni barpo etish san’ati.
Danays – Gomer “Illiada”da yunonlarni shunday ataang.
Diadoh – makediniyalik Aleksandr v.
Ellada – Encient Greece. Fotidan keyin turli hududlar ustidan hokimiyatni
egallab olgan harbiy sarkardalar, vorislar
Ellin – qadimgi yunonlar, dastlab Yunonistonning barcha aholisi shunday
atalgan.
Firavn – Misr hukmdori.
Forum – yig’ilish joyi v.a bozor maydoni bo’lib xizmat qilgan shahar markazi
Ibodatxona – muqaddas deb e’lon qilingan, odamlar xudolarga sig’ingan bino
,,Iliada’’ – Gomerning Troya urushi haqidagi dostoni.
Italics – Apennin yarimorolida istiqomat qilgan qadimiy qabilalar.
Kapitoliy tepaligi – Rimdagi eng baland tepalik.
Glossary
Agora – Ascuasre for meetings population in Ecient Greece.
Altamir – Cave in Spain with pictures belong to Last Paleolit.
Amfiteatr - A bulding that among the stage with constuction for sitting
without.
Amulet – to egyptian’s Idal if people own thih amulet of , charm, they defend
from wickend and malicios ghostsand spirits.
Animizm - believing in that in the surrondings of human has a ghosts and
spirits.
Antik history – The history of Encient Greece and Rome.
Argonaut – heroes of Ellada. They seached for gold Fur. An the ship ,,Argo’’.
Arxeology – this subjekt studies item, investigetes historical things .
Arxive – Aplace for documents keeping bearing on state.
Architecture – an artot buildings.
Danays – Gomer named and called Greeks in ,,Iliada’’.
Diadoh – It maens ,,successor, heir’’ . Military commanders which ruled
Greek lands after death Alexandr Makedon.
Ellada – Encient Greece.
Ellin – population of Greece.
Firavn – Ruler and head of Egypt it can be translated ,,happy family’’.
Forum – A meeting place in the centre of polis in Roman Empire.
Ibodatxona – Temple – Aplace that people pray God.
,,Iliada’’ – Gomer’s poem about Troyan war.
Italics – tribes which live in the Apennin peninsula.
Kapitoly hill – The highest hill in Rome.
Скачать