Загрузил jsmxojiakbar119

aralashgan

Реклама
`
О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOShKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Himoyaga ruxsat berildi
________________Kafedra mudiri
2021 y. «____» _______________
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Mavzu nomi: “ZAMONAVIY SIMSIZ TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA
PERSONAL TARMOQLARNI QURISHNING O’ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI”
Bitiruvchi
_________________Jamoldinov I.I
imzo
Rahbar
f.i.sh.
___________________Sultonova M.O.
imzo
f.i.sh
HFX va ekologiya
bo‘yicha maslahatchisi____________ Oxunov F
imzo
Taqrizchi
f.i.sh
_______________
imzo
________
f.i.sh.
1
`
Toshkent – 2021
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
_____Radio va mobil aloqa_____fakulteti ______MAT______ kafedrasi____
Yo‘nalish 5350100 -Telekommunikatsiya texnologiyalari (Mobil tizimlar)
TASDIQLAYMAN
________________Kafedra mudiri
«___»___________2021 y.
Talaba
Jamoldsinov Iqboljon Inomjon o’g’li
(familiyasi, ismi, otasining ismi)
Zamonaviy simsiz texnologiyalar asosida personal tyarmoqlarni qurishning
o’ziga xos xususiyatlari mavzusidagi bitiruv malakaviy ishiga
TOPSHIRIQ
1. Mavzu universitetning __2020 yil__31.12__ № __1420_ sonli buyrug‘i
bilan tasdiqlangan.
2. Ishni himoyaga topshirish muddati ___24.05.2021 y._____________________
3. Ishga oid dastlabki ma’lumotlar: 1. ZigBee Green Power-dan foydalanishning
afzalliklari va arxitekturasi, 2. ZigBee Green Power ning asosiy elementlari va
ishlash printsipi.
4. ZigBee Green Power texnologiyasining qo’llanilishi, ilova va qurilmalari, 2.
ZigBee Green Power asosida quriladigan Smart Home loyihasining ishlash prinspi
3. Hayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya. Xulosa.
5. Grafik materiallar ro‘yxati, Taqdimot slaydlari.
6.Topshiriq berilgan sana__25.01.2021y._____________________________
Rahbar __________________________
(imzo)
Topshiriq oldim ___________________
2
`
( imzo)
7. Ishning ayrim bo‘limlari bo‘yicha maslahatchilar:
Imzo, sana
Bo‘lim nomi
Maslahatchi
Topshiriq
Topshiriq
berildi
oldim
1 – 2 bo‘limlar
Sultonova M.O.
25.01.2021 y.
25.01.2021 y.
3 - bo‘lim
Sattarov X.A.
21.05.2021 y.
31.05.2021 y.
8. Ishni bajarish grafigi
№
Bo‘lim nomi
Bajarish muddati
Rahbar
(maslahatchi)
imzosi
1
Kirish
1.02.20218.02.2021
2
Zigbee green power tehnologiyasi
15.02.202115.03.2021
3
Zigbee green power tehnologiyasini
16.04.2021-
qo’llashni o’ziga xos xususiyatlarini
16.05.2021
taxlil qilish
4
5
Hayot faoliyati xavfsizligi va
21.05.2021-
ekologiya
30.05.2021
Xulosa
31.05.2021
Bitiruvchi_________________ «__»_____2021 y.
imzo
Rahbar____________________ « __»____2021 y.
3
`
imzo
MUNDARIJA
KIRISH......................................................................................................
6
I
ZIGBEE GREEN POWER TEHNOLOGIYASI..................................
8
1.1
ZigBee Green Power texnologiyasi haqida umumiy ma’lumot………….
8
1.2
ZigBee
Green
Power-dan
foydalanishning
afzalliklari
va
arxitekturasi................................................................................................
1.3
ZigBee
Green
Power
ning
asosiy
elementlari
va
14
ishlash
printsipi………………………………………………………................... 23
II
ZIGBEE GREEN POWER TEHNOLOGIYASINI QO’LLASHNI
O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARINI TAXLIL QILISH....................... 37
2.1
ZigBee Green Power texnologiyasining qo’llanilishi, ilova va
qurilmalari………………………………………………………………... 37
2.2
ZigBee green power texnologiyasi IoT da qo’llanilishi.............................
2.3
ZigBee Green Power asosida quriladigan Smart Home loyihasining
45
ishlash tamoili…….……………………………………………………… 53
III
HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIYA
60
3.1
Radioaktiv nurlanish normalari..................................................................
60
3.2
Ko‘chma elektr qurilma, elektrik armatura va o‘lchov asboblariga
IV
xavfsizlik talablari………………………………………………………..
63
XULOSA...................................................................................................
66
QOLLANILGAN ADABIOTLAR RO’YHATI....................................
68
4
`
Bitiruv malakaviy ishida Zigbee texnologiyaisni qo‘llanishini tahlil qilish
amalga oshirilgan, shu jumladan simsiz sensorli tarmoqlarda ZigBee texnologiyasi
tizimlarning qo‘llanishining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqilgan, ZigBee
texnologiyasida ishlovchi eshik va oynak datchiklarida, suv va gaz sizish
xolatlarida, xavfsizligini simsiz monitoring qilish, tahlil qilingan, mobil ilovalar
yordamida xavfsizlikni avtomatlashtirilgan simsiz monitoring qilish tizimi ko’rib
chiqilgan.
Hayot xavfsizligi va ekologiya masalalari ham alohida ta'kidlangan.
В
выпускной
квалификационной
работе рассмотрены
вопросы,
технологии Zigbee в беспроводных сенсорных системах для обеспечения
безопасности объектов, в том числе рассмотрены особенности применения
технологии
ZigBee
в
беспроводных
сенсорных
сетях,
рассмотрены
особенности применения технологии ZigBee в дверных и оконных датчиках,
работающих по технологии ZigBee, случаи утечки воды и газа, проведен
анализ
беспроводного
мониторинга
безопасности,
рассмотрена
автоматизированная система беспроводного мониторинга безопасности с
использованием мобильных приложений.
А также освещены вопросы безопасности жизнедеятельности и
экологии.
In graduation qualification work , analysis of the application of Zigbee
technology in wireless sensor systems to ensure the safety of objects, including the
features of the application of ZigBee technology in wireless sensor networks, the
features of the application of ZigBee technology in door and window sensors
operating on ZigBee technology, cases of water and gas leaks, the analysis of
wireless security monitoring, the automated system of wireless security monitoring
using mobile applications.
The issues of life safety and ecology are also highlighted.
5
`
KIRISH
O‘zbekiston
Respublikasi
mustaqillikka
erishishi
bilan
axborot-
kommunikatsion tizimlarni kompleks ishlab chiqish, Internet va global axborot
tizimlaridan foydalanish, axborot-kommunikatsion tizimlar va tarmoqlarning
samaradorligini kengaytirish,
davlat boshqaruvini rivojlantirishda istiqbolli
echimlarning qo‘llanishi va boshqa qator masalalarda ma’lum taraqqiyotga
erishildi. O‘zbekiston Respublikasini 2017 — 2021 yillarda rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalilari bo‘yicha harakatlar dasturida “axborot-kommunikatsion
texnologiyalarni iqtisod, ijtimoiy soha, boshqarish tizimlariga joriy etilishi”
bo‘yicha vazifalar belgilab olingan. Bu vazifalarning bajarilishi, xususan,
оbyektlarning xavfsizligini monitoring qilish simsiz tizimlarining qo’llnishiga ham
bog‘liq. Aholi va tadbirkorlarni o‘ylantirayotgan dolzarb masalalarni har
tomonlama o‘rganish, amaldagi qonunchilik, huquqni qo‘llash amaliyoti va ilg‘or
xorijiy tajribani tahlil qilish, shuningdek keng jamoatchilik muhokamasi natijasida
ishlab chiqilgan hamda quyidagilarni nazarda tutadigan 2017 — 2021-yillarda
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi (keyingi o‘rinlarda — Harakatlar strategiyasi) 1-ilovaga
muvofiq tasdiqlansin:
Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirishga yo‘naltirilgan demokratik
islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilishda parlamentning
hamda siyosiy partiyalarning rolini yanada kuchaytirish, davlat boshqaruvi tizimini
isloh qilish, davlat xizmatining tashkiliy-huquqiy asoslarini rivojlantirish,
“Elektron hukumat” tizimini takomillashtirish, davlat xizmatlari sifati va
samarasini oshirish, jamoatchilik nazorati mexanizmlarini amalda tatbiq etish,
fuqarolik jamiyati institutlari hamda ommaviy
axborot vositalari rolini
kuchaytirish;
qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishga
yo‘naltirilgan sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini hamda fuqarolarning
huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini mustahkamlash,
6
`
ma’muriy, jinoyat, fuqarolik va xo‘jalik qonunchiligini, jinoyatchilikka qarshi
kurashish va huquqbuzarliklarning oldini olish tizimi samarasini oshirish, sud
jarayonida tortishuv tamoyilini to‘laqonli joriy etish, yuridik yordam va huquqiy
xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash. Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va
liberallashtirishga yo‘naltirilgan makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va
yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini saqlab qolish, milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshirish, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va jadal
rivojlantirish, iqtisodiyotda davlat ishtirokini kamaytirish bo‘yicha institutsional va
tarkibiy islohotlarni davom ettirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish
yuzasidan Obektlarning Himoya choralarini kuchaytirish, extimolligi mavjud
bo`lgan gaz, suv, is gazlari, mulklarning o`zga shaxslar tomonidan talon taroj
qilinishini oldini olish va bunday ishlarda inson omilini kamaytirish, Obektlarning
o`zizni o`zi avtomatik shaklga o`tqazish , xavf mavjud bo`lganda kerakli
tashkilotlarga,
biriktirilgan
korxona
rahbarlariga ogohlantirish
signallarini
yetqazish, kerak bo`lganda masofadan boshqaruv shakli yordamida obektga
yetadigan zarar miqdorini kamaytirishga erish yo`llari va qurilmalari taxlili
keltirilgan.
7
`
I BOB. Zamonaviy Simsiz texnologiyalar
1.1 Bluetooth, ZigBee, RFID texnologiyalari haqida umumiy ma’lumot
Simsiz shaxsiy tarmoq (WPAN) bu past quvvatli PAN bo'lib, u qisqa masofada
simsiz tarmoq texnologiyalari yordamida o'rnatiladi, masalan:
 ZigBee
 Bluetooth
 RFID
Mobil telefondan Wi-Fi ulanishi orqali boshqa qurilmalar uchun hotspot sifatida
foydalanish faqat bitta foydalanuvchi tomonidan ishlatilishi mumkin bo'lsa-da, u
hali ham PAN hisoblanmaydi.
Simsiz shaxsiy tarmoq (WPAN)
Simsiz shaxsiy tarmoq tarmoqlari (WPAN) standarti IEEE 802.15 ishchi guruhi
tomonidan ishlab chiqilgan tarmoqlardir.
WPAN-lar turli qurilmalarni, jumladan, kompyuter, maishiy va ofis jihozlari, aloqa
uskunalari va boshqalarni ulash uchun ishlatiladi.Jismoniy va ma'lumot uzatish
qatlamlari IEEE 802.15.4 standarti bilan tartibga solinadi.WPAN diapazoni bir
necha metrdan bir necha o'n santimetrgacha. WPAN alohida qurilmalarni bir-biriga
8
`
ulash uchun ham, ularni yuqori darajadagi tarmoqlarga, masalan, global Internetga
ulash uchun ham ishlatiladi. WPAN Bluetooth, ZigBee, 6loWPAN va boshqalar
kabi turli tarmoq texnologiyalari yordamida joylashtirilishi mumkin.
WPAN diapazoni bir necha o'n santimetrdan bir necha metrgacha o'zgarib turadi,
shuning uchun barcha qurilmalar bir xil ish maydonida joylashgan. PAN USB va
FireWire kabi simli kompyuter avtobuslari yordamida ham o'rnatilishi mumkin.
Simsiz kompyuter tarmog’i
Simsiz shaxsiy tarmoq (WPAN) shaxsiy hudud tarmog'i bilan bir xil, ammo unda
barcha ulanishlar simsizdir. Simsiz PAN IEEE 802.15 standartiga asoslangan.
WPAN ikki xil simsiz texnologiyalardan foydalanadi. Bular Bluetooth va infraqizil
ma'lumotlar assotsiatsiyasi.
Simsiz shaxsiy tarmoqlar turli xil qurilmalarni (portativ va ish stoli), jumladan,
kompyuterlar, maishiy va ofis uskunalari, aloqa va boshqalarni ulash uchun
ishlatiladi. Bunday tarmoqlar, shuningdek, ko'proq maxsus maqsadga ega bo'lishi
mumkin, masalan, tibbiyotda.
WPAN texnologiyasidagi asosiy tushuncha "ulanish" dir. Ideal holda, WPAN bilan
jihozlangan har qanday ikkita qurilma markaziy serverdan yaqin masofada (birbiridan bir necha metr masofada) yoki bir necha kilometr uzoqlikda joylashganida,
ular xuddi kabel orqali ulangandek muloqot qilishlari mumkin. Yana bir muhim
xususiyat - ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishning oldini olish uchun har bir
qurilmaning boshqa qurilmalar bilan aloqani tanlab bloklash qobiliyati.
9
`
WPAN texnologiyasi hozir boshlang'ich bosqichida va tez rivojlanmoqda. Hozirgi
vaqtda raqamli rejimda 2,4 gigagertsli ish chastotalari taklif etiladi. Ular ushbu
texnologiyada erishmoqchi bo'lgan maqsad WPAN-dan foydalanadigan barcha
tizimlarning barqaror va uzluksiz ishlashini ta'minlashdir. WPAN-dagi har bir
qurilma bir xil WPAN tarmog'idagi istalgan boshqa qurilmaga ulanishi mumkin,
agar ular bir-birining ko'rish chizig'ida bo'lsa. Bundan tashqari, kelajakda butun
dunyo bo'ylab barcha simsiz shaxsiy tarmoqlar o'zaro bog'lanadi. Masalan,
Gretsiyadagi arxeolog Minneapolisdagi Minnesota universitetidagi ma'lumotlar
bazalariga to'g'ridan-to'g'ri kirish uchun qo'l kompyuteridan foydalanishi va
natijalarni ushbu ma'lumotlar bazasiga o'tkazishi mumkin.
PAN xususiyatlari tahrirlash
 Kichik obunachilar soni (tarmoq 8 tagacha ishtirokchini qo'llab-quvvatlashi
kerak)
 Qisqa masofa, 30 metrgacha (100 fut)
 MTBF uchun tanqidiy emas.
 PAN tarmog'iga kiritilgan barcha qurilmalarni boshqarish mumkin.
 OAV arbitrajining yo'qligi. Bu shuni anglatadiki, ushbu turdagi tarmoq bilan
kim va qanday ishlashi mumkinligi haqida o'rnatilgan boshqaruv elementlari
mavjud emas.
Zigbee
Tarix
ZigBee tarmoqlari ko'plab o'rnatuvchilar WiFi va Bluetooth protokollari ko'plab
ilovalar uchun yaroqsiz bo'lib qolganini anglagan 1998 yildan beri ko'rib chiqiladi.
Xususan, ko'plab muhandislar o'z-o'zidan tashkil etilgan vaqtinchalik tarmoqlarga
ehtiyoj borligini ko'rdilar.
IEEE 802.15.4 standarti 2003 yil may oyida yaratilgan
2003 yilning yozida asosiy tarmoq yetkazib beruvchi Philips Semiconductors
investitsiya qilishni to'xtatdi. Biroq, Philips Lighting ZigBee alyansi direktorlar
10
`
kengashida homiy (promouter) bo'lib qolgan ushbu korporatsiyadan ishtirok
etishda davom etdi.
ZigBee Alliance 2004 yilda e'lon qilingan. Keyingi yili a'zolar soni ikki baravar
ko'payib, 22 mamlakatdagi 100 dan ortiq kompaniyalarni tashkil etdi. 2005 yilning
aprelida ishtirokchilar soni 150 dan ortiq kompaniyaga, 2005 yil dekabriga kelib
esa 200 ta kompaniyaga yetdi.
ZigBee spetsifikatsiyalari 2004 yil 14 dekabrda ratifikatsiya qilingan.
ZigBee Alliance 2005-yil 13-iyunda (hozirda ZigBee 2004 spetsifikatsiyasi sifatida
tanilgan) Spetsifikatsiya 1.0 ning ommaviy mavjudligini e'lon qiladi.
ZigBee Alliance ZigBee 2006 spetsifikatsiyasi sifatida tanilgan ZigBee
standartining kengaytirilgan versiyasining 2006 yil sentyabrida tugallanganligi va
a'zolarining darhol mavjudligini e'lon qiladi.
2007 yilning oxirgi choragida ZigBee PRO, ZigBee kengaytirilgan spetsifikatsiyasi
yakunlandi.
Protokolning maqsadi: Mesh tarmoq topologiyasini qurish qobiliyatiga ega, kam
iste'molga ega qurilmalar o'rtasida simsiz aloqa.
Spetsifikatsiya: IEEE 802.15.4
Dasturchi: ZigBee ittifoqi.
ZigBee - bu IEEE 802.15.4 standarti bilan tartibga solinadigan MAC media
kirishni boshqarish qatlami va jismoniy qatlami - pastki qatlam xizmatlaridan
foydalanadigan yuqori qatlamli tarmoq protokollarining (API dastur qatlami va
NWK tarmoq qatlami) spetsifikatsiyasi. ZigBee va IEEE 802.15.4 simsiz shaxsiy
tarmoq tarmoqlarini (WPAN) tavsiflaydi. ZigBee spetsifikatsiyasi nisbatan past
tezlikda kafolatlangan xavfsiz ma'lumotlarni uzatishni va avtonom quvvat
11
`
manbalaridan (batareyalar) tarmoq qurilmalarining uzoq muddatli ishlashini talab
qiladigan ilovalarga qaratilgan.
ZigBee moduli (chapda) va diametri 23 mm bo'lgan 1 yevro tanga (o'ngda) hajmini
taqqoslash uchun.
ZigBee texnologiyasining asosiy xususiyati shundaki, u kam quvvat iste'moli bilan
nafaqat oddiy tarmoq topologiyalarini ("nuqtadan nuqtaga", "daraxt" va
"yulduzcha"), balki o'z-o'zini tartibga soluvchi va o'z-o'zidan tiklanadigan tarmoqni
ham qo'llab-quvvatlaydi. o'tkazish va xabar yo'naltirish bilan topologiyasi. Bundan
tashqari, ZigBee spetsifikatsiyasi dastur talablari va tarmoq sharoitlariga qarab
marshrutlash algoritmini tanlash imkoniyatini, dasturni standartlashtirish
mexanizmini - dastur profillarini, standart klaster kutubxonasini, so'nggi
nuqtalarni, ulanishlarni, moslashuvchan xavfsizlik mexanizmini o'z ichiga oladi,
shuningdek, joylashtirish qulayligini ta'minlaydi. , texnik xizmat ko'rsatish va
yangilash. Rossiya Federatsiyasida ZigBee tarmoqlaridan 2.405-2.485 GGts
chastota diapazonida foydalanish chastota ruxsatnomalari va qo'shimcha
tasdiqlarni olishni talab qilmaydi (Rossiya Axborot va kommunikatsiyalar vazirligi
huzuridagi Radiochastotalar davlat qo'mitasining 07.05.2007 yildagi № 23-son
qarori). 07-20-03-001).
12
`
ZigBee texnologiyasini qo'llashning asosiy yo'nalishlari - simsiz sensorli
tarmoqlar, uy avtomatizatsiyasi (Smart Home va Smart Building), tibbiy asbobuskunalar, sanoat monitoringi va nazorat qilish tizimlari, shuningdek, maishiy
elektronika va shaxsiy kompyuterlarning periferik qurilmalari.
Tavsif
ZigBee - bu qisqa to'lqinli radio to'lqinlar orqali mobil telefonlarga ulangan simsiz
minigarnituralar kabi simsiz shaxsiy tarmoq tarmoqlari uchun IEEE 802.15.4-2006
standartiga asoslangan kichik, kam quvvatli raqamli qabul qiluvchilar yordamida
yuqori darajadagi aloqa protokollari to'plami uchun standartdir. Texnologiya
ZigBee spetsifikatsiyasi bilan belgilanadi, Bluetooth kabi boshqa shaxsiy tarmoq
tarmoqlariga qaraganda soddaroq va arzonroq bo'lishi uchun mo'ljallangan. ZigBee
uzoq batareya quvvati va tarmoq uzatish xavfsizligi muhim bo'lgan RF ilovalari
uchun mo'ljallangan.
ZigBee Alliance - bu ZigBee standartlarini qo'llaydigan va nashr etuvchi organ,
shuningdek, OEMlarga o'zaro ishlashga yaroqli mahsulotlar yaratishga imkon
berish uchun dastur profillarini nashr etadi. Ilova profillarining joriy roʻyxati chop
etilgan yoki ishlab chiqarilmoqda:
 uyni avtomatlashtirish
 Energiya samaradorligi (ZigBee Smart Energy 1.0/2.0)
 Tijorat binolarni avtomatlashtirish
 Telekommunikatsiya dasturlari
 Shaxsiy, uyda va kasalxonada parvarishlash
 O'yinchoqlar
IEEE 802.15.4 va ZigBee o'rtasidagi hamkorlik IEEE 802.11 va Wi-Fi Alliance
o'rtasidagi hamkorlikka o'xshaydi. ZigBee 1.0 spetsifikatsiyasi 2004 yil 14
13
`
dekabrda ratifikatsiya qilingan va ZigBee alyansi a'zolari uchun mavjud. Yaqinda,
2007 yil 30 oktyabrda ZigBee 2007 spetsifikatsiyasi e'lon qilindi.Birinchi dastur
profili ZigBee Home Automation 2007 yil 2 noyabrda e'lon qilindi.ZigBee sanoat,
ilmiy va tibbiy (ISM diapazoni) radio diapazonlarida ishlaydi: 868 MGts.
Yevropada, AQSH va Avstraliyada 915 MGts va dunyoning aksariyat
mamlakatlarida 2,4 GGs (dunyoning aksariyat yurisdiktsiyalarida). Qoidaga ko'ra,
Jennic JN5148, Freescale MC13213, Ember EM250, Texas Instruments CC2430,
Samsung Electro-Mechanics va ZBS2410 At ZBS2410 kabi ishlab
chiqaruvchilarning 60K dan 128K gacha Flash xotira o'lchamlari bilan
birlashtirilgan radio va mikrokontrollerlar bo'lgan ZigBee chiplari sotiladi. Radio
moduli har qanday protsessor va mikrokontroller bilan alohida ishlatilishi mumkin.
Odatda, radio ishlab chiqaruvchilari ZigBee dasturiy ta'minot to'plamini ham taklif
qilishadi, ammo boshqa mustaqil steklar mavjud.
ZigBee 15 millisekund yoki undan kamroq vaqt ichida uygʻonishi (yaʼni uyqudan
uygʻonish davriga oʻtishi) tufayli qurilmaning javob kutish vaqti, ayniqsa, uyqudan
uygʻonishgacha boʻlgan kechikish odatda uch soniyaga yetadigan Bluetooth bilan
solishtirganda juda past boʻlishi mumkin.[2] ZigBee ko'pincha uyqu rejimida
bo'lgani uchun quvvat sarfi juda kam bo'lishi mumkin, natijada batareyaning
ishlash muddati uzoqroq bo'ladi.
Stackning birinchi relizi hozirda ZigBee 2004 nomi bilan tanilgan. stekning
ikkinchi relizi ZigBee 2006 deb nomlanadi va asosan ZigBee 2004 da ishlatilgan
MSG/KVP ramkasini "klaster kutubxonasi" bilan almashtiradi. 2004 yilgi stek endi
ko'proq yoki kamroq eskirgan. ZigBee 2007 ilovasi hozirda mavjud va ikkita stek
profilini o'z ichiga oladi, uy va kichik biznes uchun 1-stek profili (bu oddiygina
ZigBee deb ataladi) va Stack profili №2 (bu ZigBee Pro deb ataladi). ZigBee Pro
translyatsiya, koʻpdan birga marshrutlash va kuchli simmetrik kalit xavfsizligi
14
`
(SKKE) kabi koʻproq funksiyalarni taklif etadi, ZigBee (Stack Profile #1) esa
kamroq operativ xotira va Flash joy egallaydi. Ikkala profil ham to'liq tarmoq
tarmog'ini o'rnatishga va barcha ZigBee ilova profillari bilan ishlashga imkon
beradi.
Zigbee Alliance ushbu rivojlangan kompaniyalar bilan hamkoprlik qiladi.
ZigBee 2007 ZigBee 2006 qurilmalari bilan to'liq mos keladi. ZigBee 2007
qurilmasi ZigBee 2006 tarmog'iga ulanishi va u bilan ishlashi mumkin va aksincha.
Marshrutlash opsiyalaridagi farqlar tufayli ZigBee Pro qurilmalari faqat ZigBee
2006 tarmoq so‘nggi qurilmalari (ZED) bo‘lishi mumkin va aksincha, ZigBee 2006
va ZigBee 2007 qurilmalari faqat ZigBee Pro tarmog‘idagi oxirgi qurilmalar
bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, qurilmalarda ishlaydigan ilovalar stek profilini
amalga oshirishdan qat'i nazar, bir xil ishlaydi.
15
`
Litsenziyalash
ZigBee spetsifikatsiyasi notijorat maqsadlarda foydalanish uchun keng omma
uchun mavjud. Adopter deb nomlangan ZigBee alyansi a'zoligiga kirish darajasi
hali nashr etilmagan spetsifikatsiyalarga kirishni ta'minlaydi va spetsifikatsiyadan
tijorat maqsadlarida foydalanish uchun mahsulotlar yaratishga ruxsat beradi.
ZigBee spetsifikatsiyasidan foydalanganda ro'yxatdan o'tish uchun tijorat ishlab
chiquvchisi ZigBee alyansiga qo'shilishi kerak. "Ushbu spetsifikatsiyaning hech bir
qismi ZigBee Alliance a'zoligisiz mahsulot ishlab chiqarish yoki sotish uchun
ishlatilishi mumkin emas." GNU General Public License bilan yillik toʻlov
ziddiyati mavjud. 2-b bandiga ko'ra: "Siz tarqatadigan yoki nashr etadigan har
qanday asarda dastur mavjud bo'lsa yoki dasturdan yoki uning biron bir qismidan
olingan bo'lsa, ushbu ish butunlay litsenziyalangan bo'lishi kerakligiga ishonch
hosil qilishingiz kerak. uchinchi shaxslarga o'tkazmasdan, ushbu litsenziya
shartlariga muvofiq. GPL litsenziyasi tijorat va notijorat maqsadlarda
foydalanishni ajratmaganligi sababli, GPL ostida ZigBee stekini litsenziyalash yoki
ZigBee ijrosini GPL litsenziyalangan kodi bilan birlashtirish mumkin emas. Ishlab
chiquvchining ZigBee alyansiga qo'shilish talabi boshqa bepul dasturiy ta'minot
litsenziyalariga ham zid keladi.
Ilovalar
ZigBee protokollari past ma'lumotlar tezligi va kam quvvat sarfini talab qiluvchi
o'rnatilgan ilovalarda foydalanish uchun mo'ljallangan. ZigBee-ning maqsadi keng
ko'lamli muammolarni hal qilish uchun mo'ljallangan tarmoqli topologiyaga ega
bo'lgan arzon, o'zini o'zi tashkil etadigan tarmoq yaratishdir. Tarmoq sanoat
nazorati, o'rnatilgan sensorlar, tibbiy ma'lumotlarni yig'ish, kirish yoki tutun
signalizatsiyasi, bino va uyni avtomatlashtirish va hokazolarda qo'llanilishi
mumkin. Natijada paydo bo'lgan tarmoq juda kam quvvat sarflaydi - ZigBee
16
`
sertifikatlash ma'lumotlariga ko'ra, alohida qurilmalar energiya batareyalarining
ishlashiga imkon beradi. ikki yil .
Odatda qoʻllash sohalari:
Uydagi o‘yin-kulgi va nazorat – aqlli yoritish, ilg‘or harorat nazorati, xavfsizlik va
xavfsizlik, filmlar va musiqa.
Uy xabarnomasi - suv va energiya sensorlari, energiya monitoringi, tutun va
yong'in sensorlari, oqilona kirish va aloqa sensorlari.
Mobil xizmatlar - mobil to'lov, monitoring va nazorat, xavfsizlik va kirishni
nazorat qilish, sog'liqni saqlash va teleyordam.
Tijorat qurilishi - energiya monitoringi, HVAC, chiroqlar, kirishni boshqarish.
Sanoat uskunalari - jarayonni boshqarish, sanoat qurilmalari, energiya va mulkni
boshqarish.
Zigbee IEEE 802.15.4 simsiz standartidan ishlab chiqilgan va Zigbee Alliance
tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan simsiz PAN (Shaxsiy tarmoq) texnologiyasidir.
IEEE 802.15.4 standarti jismoniy va ma'lumotlar havolasi qatlamlarini mustahkam
radioaloqa va o'rta kirishni boshqarish haqidagi barcha tafsilotlar bilan belgilaydi.
Zigbee Alliance tarmoq sathidan amaliy qatlamga uzatiladigan xabarlarning
mazmunini standartlashtirishni ta'minlaydi. Bu ochiq global Zigbee standartlarini
ishlab chiqish uchun mas'ul bo'lgan notijorat uyushmasi. Google, Amazon,
Qualcomm, Samsung, Silicon Labs, Philips, Huawei, Toshiba va boshqalar kabi
kompaniyalar Zigbee Alliance a'zolaridir.
Zigbee simsiz aloqa texnologiyasi litsenziyasiz chastota diapazonlarida, jumladan
2,4 GGs, 900 MGts va 868 MGts, 100 m diapazonda ishlaydi. U 2,4 gigagertsli
chastota diapazonida 250 Kbit/s gacha va 900/868 MGts chastota diapazonida 40
Kbit/s/20 Kbit/s gacha tezlikni ta'minlaydi. 2,4 gigagertsli chastota diapazonida
17
`
Zigbee texnologiyasi 16 kanalda tashkil etilgan bo'lib, 5 MGts bosqichlarida
siljiydi. Ushbu texnologiya nazariy jihatdan bitta simsiz tarmoqda tashkil etilgan
65000 tagacha tugunlarni qo'llab-quvvatlaydi. Zigbee tarmog'ida uchta turdagi
tugunlar mavjud - mantiqiy qurilmalar:
 Zigbee Koordinatori - umumiy Zigbee tarmog'ini, uning xavfsizligini,
abonentlar ro'yxatini va boshqalarni o'rnatish, bajarish, boshqarish va
boshqarish uchun mas'ul bo'lgan qurilma. Zigbee tarmog'ida faqat bitta
koordinator mavjud.
 Zigbee Router - oxirgi qurilmalar o'rtasida yoki oxirgi qurilmalar va
koordinator o'rtasida paketlarni yo'naltirish uchun mas'ul bo'lgan oraliq
tugun. Bitta Zigbee tarmog'ida bir nechta router bo'lishi mumkin.
 Zigbee End Device - kerakli ma'lumotlarni kuzatuvchi va to'playdigan
sensor yoki tugunni ifodalaydi. Routerlar yoki koordinatorlardan farqli
o'laroq, bu tugunlar odatda batareya bilan ishlaydi. Shunday qilib, nazorat
qilinadigan faoliyat bo'lmaganda batareya zaryadini kamaytirish va
energiyani tejash uchun ularni ma'lum vaqt davomida uyquga qo'yish
mumkin. Yakuniy qurilmalar trafikni yo'naltira olmaydi yoki boshqa
tugunlarning tarmoqqa qo'shilishiga ruxsat bera olmaydi.
Zigbee topologiyalari. Zigbee bir necha tarmoq topologiyasini qo'llabquvvatlaydi, lekin eng ko'p ishlatiladigan konfiguratsiyalar yulduz bor, gibrid, va
Klaster daraxt topologies. Har qanday topologiya bir yoki bir necha
koordinatorlardan iborat. Yulduz topologiyasida tarmoq qurilmalarni tarmoq orqali
ishga tushirish va boshqarish uchun mas'ul bo'lgan yagona koordinatordan iborat.
Boshqa barcha qurilmalar koordinatori bilan bevosita muloqot end qurilmalar
deyiladi.
Bu barcha oxirgi qurilmalar Markaziy tekshiruvi bilan muloqot qilish uchun
zarur bo'lgan tarmoqlarda ishlatiladi, va bu topologiya oddiy va tarqatish oson.
Panjara va daraxt topologiyalarida ZigBee tarmog'i bir nechta routerlar tomonidan
kengaytiriladi, bu erda koordinator ularni ko'rish uchun mas'uldir. Ushbu
18
`
tuzilmalar har qanday qurilma ma'lumotlar ortiqcha ta'minlash uchun har qanday
boshqa qo'shni tugun bilan muloqot qilish imkonini beradi.
Agar biron-bir tugun bajarilmasa, axborot avtomatik ravishda ushbu
topologiyalar yordamida boshqa qurilmalarga yo'naltiriladi. Artıklığı sanoatda
asosiy omil bo'lgani uchun, shuning uchun grid topologiyasi asosan ishlatiladi. Bir
Klaster daraxt tarmog'ida, har bir Klaster end tugunlari bilan muvofiqlashtiruvchisi
iborat, va bu koordinatorlari butun tarmoq tashabbus bir ota-koordinatori ulangan.
Zigbee texnologiyasining afzalliklari, masalan, arzon narxlardagi va kam
quvvatli ish usullari, shuningdek, uning topologiyasi tufayli, bu qisqa masofali
aloqa texnologiyasi Bluetooth, Wi-Fi va boshqalar kabi boshqa xususiy aloqalarga
nisbatan bir nechta ilovalar uchun juda mos keladi. Bu taqqoslashlar ba'zi, Zigbee
qator kabi, standartlar, va hokazo., quyida berilgan.
Zigbee texnologiyasi uch turdagi tarmoq topologiyalarini qo'llab-quvvatlaydi yulduz, to'r va gibrid mash.
 Yulduzli tarmoqda, bitta markazda, koordinator barcha aloqalarning
markaziy nuqtasi bo'lib, tarmoq qamrovini uning diapazoni va ishlov berish
quvvati bilan cheklaydi. Zigbee yulduz topologiyasi tarmog'idagi eng
muhim tugun sifatida u bitta nosozlik nuqtasini ifodalaydi.
 To'r tarmog'ida barcha so'nggi tugunlar bir vaqtning o'zida marshrutizator
tugunlari bo'lib, tarmoq ishga tushirilgandan so'ng koordinatorni o'z ichiga
oladi, bu topologiyani mustahkam va bitta nosozliksiz holga keltiradi (3rasmda keltirilgan).
 Gibrid mesh topologiyasi dastlabki ikki turni birlashtiradi - bu topologiyada
bir nechta yulduz tarmoqlari bo'lishi mumkin va ularning marshrutizatorlari
tarmoqli tarmoqda tasvirlanganidek muloqot qilishi mumkin.
Tarmoqni rejalashtirish bosqichida topologiyani tanlashni uning maqsadi, mavjud
elektr ta'minoti echimlari, diapazon va o'tkazish talablari, oxirgi tugunlar
(sensorlar) faoliyati jadvali, xarajatlar va muayyan foydalanish holatlari uchun
muhim bo'lgan boshqa omillarni hisobga olgan holda ko'rib chiqishimiz kerak.
19
`
Texnologiya evolyutsiyasining cheksiz jarayonida Zigbee Alliance Zigbee
standartini yaxshilashda davom etmoqda. Zigbee standartining so'nggi versiyasi
turli ishlab chiqaruvchilarning aqlli qurilmalarining keng assortimenti o'rtasida
o'zaro ishlashni ta'minladi va oxirgi foydalanuvchilarga birgalikda muammosiz
ishlaydigan innovatsion mahsulot va xizmatlardan foydalanish imkonini beradi.
1.3-rasm. Zigbee Modem.
1990 yilda o'z-o'zini tashkil etish bilan raqamli radio tarmoqlari joriy etildi.
IEEE 802.15.4-2003 kabi Zigbee spetsifikatsiyasi 2004 yil, 14 dekabrda
tasdiqlangan. 1.0 spetsifikatsiyasi Zigbee Alliance tomonidan 2005 yil, 13 iyun
kuni ZigBee 2004 spetsifikatsiyasi deb e'lon qilindi.
2006 yil sentyabr oyida Zigbee 2006 spetsifikatsiyasi 2004 yil to'plamini
almashtirish orqali e'lon qilindi. Shunday qilib, bu spetsifikatsiya asosan asosiyqiymati bug ' tuzilishi, shuningdek, Klaster kutubxona orqali 2004-yil suyakka
ishlatiladigan xabar o'rnini.
Kutubxonada uy avtomatizatsiyasi, aqlli energiya va ZigBee yorug'lik
aloqasi kabi nomlar bilan guruhlar deb ataladigan guruhlarda rejalashtirilgan
ketma-ket buyruqlar to'plami mavjud. 2017 da Kutubxona Zigbee Alliance
tomonidan Dotdot deb o'zgartirildi va yangi protokol deb e'lon qilindi. Shunday
qilib, bu Dotdot taxminan barcha Zigbee qurilmalari uchun standart dastur
darajasida ishladi.
20
`
2007 yilda Zigbee pro, Zigbee 2007 kabi, yakunlandi. Bu eski Zigbee
tarmog'ida ishlaydigan qurilmalarning bir turi. Marshrut parametrlaridagi farqlar
tufayli, ushbu qurilmalar Zigbee eski tarmog'idagi Zigbee (Zed) routersiz Zed yoki
oxirgi qurilmalarga aylanishi kerak. Eski Zigbee qurilmalari Zigbee Pro
tarmog'idagi Zigbee so'nggi qurilmalariga aylanishi kerak. Bu ism 2,4 gigagertsli
qator ishlaydi, va shuningdek, sub-gigagertsli qator o'z ichiga oladi.
Zigbee texnologiyasi turli xil qurilmalar bir-biri bilan muloqot qilish
imkonini beruvchi raqamli radiostantsiyalar bilan ishlaydi. Ushbu tarmoqda
ishlatiladigan qurilmalar yo'riqnoma, koordinator va oxirgi qurilmalardir. Ushbu
qurilmalarning asosiy vazifasi koordinatordan lampochka kabi alohida yakuniy
qurilmalarga ko'rsatmalar va xabarlarni etkazishdir.
Ushbu tarmoqda koordinator tizimning boshida joylashgan eng muhim
qurilma. Har bir tarmoq uchun turli vazifalarni bajarish uchun faqat bitta
koordinator mavjud. Ular kanalni skanerlash uchun mos kanalni tanlaydilar,
shuningdek, minimal aralashuvlar bilan eng mos kanalni qidirishadi, tarmoqdagi
har bir qurilma uchun maxsus identifikatorni va manzilni ta'kidlashadi, shuning
uchun xabarlar va ko'rsatmalar tarmoq orqali uzatilishi mumkin.
Routerlar koordinator o'rtasida, shuningdek, turli tugunlar orasidagi
xabarlarni yo'naltirish uchun mas'ul bo'lgan oxirgi qurilmalar orasida joylashgan.
Routerlar koordinatordan xabarlarni qabul qilishadi va ularning oxirgi qurilmalari
ularni olish imkoniyatiga ega bo'lmaguncha ularni ushlab turadilar. Ular,
shuningdek, boshqa so'nggi qurilmalarga va routerlarga tarmoqqa ulanishga ruxsat
berishlari mumkin;
Ushbu tarmoqda Zigbee tarmog'ining turiga qarab, yo'riqnoma yoki
koordinator kabi ota-ona tuguniga ulanish orqali so'nggi qurilmalar tomonidan
kichik ma'lumotlar boshqarilishi mumkin. Oxirgi qurilmalar bir-biri bilan bevosita
muloqot qilmaydi. Birinchidan, barcha trafik ota-ona tuguniga yo'naltirilishi
mumkin, masalan, qurilmaning qabul qiluvchi tomoni xabardor bo'lgan holatda
bo'lmaguncha, bu ma'lumotlarni saqlaydigan yo'riqnoma. Yakuniy qurilmalar otaonadan kutilgan har qanday xabarni so'rash uchun ishlatiladi.
21
`
Arxitekturasi. Zigbee tizimining tuzilishi Zigbee koordinatori, router va
oxirgi qurilma kabi uch xil turdagi qurilmalardan iborat. Har bir Zigbee tarmog'i
ildiz va tarmoq ko'prigi vazifasini bajaradigan kamida bitta koordinatordan iborat
bo'lishi kerak. Koordinator ma'lumotlarni qabul qilish va uzatish operatsiyalarini
amalga oshirishda axborotni qayta ishlash va saqlash uchun javobgardir.
Zigbee routerlari boshqa qurilmalarga ma'lumotlarni oldinga va orqaga
o'tkazish imkonini beruvchi qidiruv qurilmalar sifatida ishlaydi. Oxirgi qurilmalar
ota-ona tugunlari bilan bog'lanish uchun cheklangan funksiyalarga ega, shuning
uchun batareya quvvati rasmda ko'rsatilgandek saqlanadi. Routerlar, koordinatorlar
va oxirgi qurilmalar soni yulduz, daraxt va uyali tarmoqlar kabi tarmoqlarning
turiga bog'liq.
Zigbee protokoli arxitekturasi IEEE 802.15.4 ning jismoniy darajalari va
Mac darajalari bilan belgilanadigan turli darajadagi to'plamdan iborat bo'lib, ushbu
protokol Zigbee ning o'z tarmoq va amaliy darajalarini to'plash bilan to'ldiriladi.
1.4-rasm. ZigBee Texnologiyasi arxitekturasi.
22
`
Fizik daraja: bu daraja signallarni uzatish va qabul qilishda modulyatsiya va
demodulyatsiya operatsiyalarini amalga oshiradi. Ushbu darajadagi chastotalar,
ma'lumotlar uzatish tezligi va kanallar soni quyida keltirilgan.
Mac darajasi: ushbu daraja carrier sense (CSMA) ning bir nechta kirishni
oldini olish tizimi orqali turli tarmoqlarga kirish orqali ishonchli ma'lumotlarni
uzatish uchun javobgardir. Bu, shuningdek, aloqa sinxronlashtirish uchun mayoq
lavhalardan uzatadi.
Tarmoq darajasi: ushbu daraja tarmoqni sozlash, oxirgi qurilmani ulash va
tarmoqdan ajratish, marshrutlash, qurilma konfiguratsiyasi kabi barcha tarmoq
bilan bog'liq operatsiyalarni amalga oshiradi.
Ilovalarni qo'llab-quvvatlash uchun pastki qatlam: ushbu daraja Zigbee
qurilmalari va dastur ob'ektlari uchun zarur bo'lgan xizmatlarni ma'lumotlarni
boshqarish xizmatlari uchun tarmoq darajalari bilan ishlashga imkon beradi. Ushbu
daraja ikkita qurilmani o'z xizmatlari va ehtiyojlari bo'yicha moslashtirish uchun
javobgardir.
Ilova tarkibi: ikki xil ma'lumot xizmatlarini kalit-qiymat va umumiy xabar
xizmatlari sifatida taqdim etadi. Umumiy xabar-ishlab chiquvchi tomonidan
belgilangan ramka, bir juft kalit qiymati esa dastur ob'ektlarida atributlarni olish
uchun ishlatiladi. Zdo Zigbee qurilmalaridagi dastur ob'ektlari va APS darajalari
o'rtasidagi interfeysni ta'minlaydi. Boshqa qurilmalarni tarmoqqa aniqlash, ishga
tushirish va ulash uchun mas'uldir.
23
`
1.6-rasm. Tasodifiy tuzilish modelini simulyatsiya qilishning marshrut tartibi.
Bugungi kunda Zigbee 3.0 IoT qurilmalarida joriy qilingan eng keng tarqalgan
simsiz standartlardan biridir. Bu aqlli uylar va aqlli binolarning rivojlanishiga
sezilarli darajada ta'sir qiladi, chunki kam quvvat iste'moli, uzoq batareya quvvati,
tarmoq tarmog'i va IP uchun o'rnatilgan qo'llab-quvvatlash, aloqa xavfsizligi va
ishonchliligini ta'minlash, 2,4 gigagertsli va sub-gigagertsli chastota diapazonlarida
o'zaro faoliyat diapazonli aloqa, Zigbee eng muhim texnologiyalardan biriga
aylandi va uyni avtomatlashtirish uchun global standartga aylandi. U jihozlarni
boshqarish, kundalik qulaylikni yaxshilash, xavfsizlik va energiyani boshqarish
imkonini berish orqali aqlli uyni yaratishga yordam beradi.
Zigbee 3.0 qurilmalari energiya yig‘ishni qo‘llab-quvvatlashi va batareyaning uzoq
ishlash muddatiga ega bo‘lgani uchun biz odatda bu texnologiyani kam quvvatli
Wi-Fi deb ta’riflaymiz.
24
`
Uning aqlli uylar va aqlli binolarda qo'llanilishi aqlli vilkalar yoki harakat
sensorlari, yorug'lik kalitlari, termostatlar, eshik qulflari va xavfsizlik, HVAC va
energiya yoki suv iste'moli kabi tizimlarni masofadan boshqarish imkonini berdi.
Zigbee 3.0 qurilmalari o'rtasida butun dunyo bo'ylab muvofiqlik yoqilgan, bu
meros bo'lib qolgan o'zaro ishlash muammolarini yaxshilaydi. Shu bilan birga,
operatsion va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlari kamayadi, bu ham oxirgi
foydalanuvchilar (xodimlar, ijarachilar yoki tashrif buyuruvchilar) va provayderlar
uchun g'alaba qozongan yechimga aylanadi.
Zigbee - aqlli uy va aqlli qurilish ilovalari uchun simsiz texnologiyalarni tanlash
standarti, lekin uning ba'zi kamchiliklari ham e'tirof etilgan, masalan, qisqa
masofali aloqa, sensor uzatish portlashlari uchun optimallashtirilgan, ammo oqim
uchun emas, balki ma'lumotlar uzatish qobiliyati, ilg'or texnologiyalarning
etishmasligi. xatolarni tuzatish mexanizmlari, ba'zan murakkabroq muammolarni
bartaraf etish, yulduz topologiyasining yagona nosozlik nuqtasi va boshqalar.
ZigBee qurilmalarining uch xil turi mavjud.
ZigBee Koordinatori (ZC) eng mas'uliyatli qurilma bo'lib, tarmoq daraxtining
yo'llarini shakllantiradi va boshqa tarmoqlar bilan aloqa qila oladi. Har bir
tarmoqda bitta ZigBee koordinatori mavjud. U tarmoqni boshidan boshlaydi. U
tarmoq haqidagi ma'lumotlarni, shu jumladan Ishonch markazi tomonidan ishlab
chiqarilgan maxfiy parollar do'konini saqlashi mumkin.
ZigBee Router (ZR) - Router boshqa qurilmalardan ma'lumotlarni uzatuvchi oraliq
router vazifasini bajarishi mumkin. Shuningdek, u ilova funksiyasini ishga
tushirishi mumkin.
25
`
ZigBee End Device (ZED) - uning funktsional yuki ona tugun (yoki koordinator
yoki yo'riqnoma) bilan ma'lumot almashish imkonini beradi, u boshqa
qurilmalardan ma'lumotlarni uzata olmaydi. Bunday munosabat tugunga vaqtning
sher ulushini uxlash imkonini beradi, bu esa batareya quvvatini tejaydi. ZED
minimal xotira hajmini talab qiladi va shuning uchun ishlab chiqarish ZR yoki ZC
ga qaraganda arzonroq bo'lishi mumkin.
Protokollar
Protokollar yangi ishlab chiqilgan algoritmga asoslangan AODV (Mobil Ad-hoc
tarmoqlari (MANET) va boshqa simsiz tarmoqlar uchun dinamik marshrutlash
protokoli) va NeuRFon maxsus tarmoqlarni (tasodifiy obunachilar tomonidan
tashkil etilgan markazlashtirilmagan simsiz tarmoq) yoki tugunlarni shakllantirish
uchun mo'ljallangan. Aksariyat hollarda tarmoq klasterlar klasteridir. U tarmoq
yoki yakka klaster shaklida ham bo'lishi mumkin. Joriy profillar ZigBee
protokollari va mayoqlar yoqilgan yoki o'chirilgan qo'llab-quvvatlash
tarmoqlaridan olinadi.
Mayoq tarmoqlarida maxsus tarmoq tugunlari, ZigBee routerlari boshqa tarmoq
tugunlarida mavjudligini tasdiqlash uchun davriy mayoqlarni uzatadi. Tugunlar
mayoqlar orasidagi harakatsiz holatda bo'lishi mumkin, bu ularning ish aylanishini
qisqartiradi va batareyaning ishlash muddatini oshiradi. Mayoq intervallari 250
kbit/s uchun 15,36 ms dan 15,36 ms * 214 = 251,65824 s gacha, 24 ms dan 24 ms
* 214 = 393,216 s gacha 40 kbit / s va 48 ms 4 ms 2 dan 484 ms * 2 gacha
o'zgarishi mumkin. 20 kbit/s. Biroq, past ish tsikli operatsiyalari (signallari) uzoq
mayoq intervallari bilan birga aniq vaqtni talab qiladi, bu esa mahsulotning
arzonligi talabiga zid bo'lishi mumkin.
Umuman olganda, ZigBee protokollari radio uzatgichlarni yoqish vaqtini
qisqartiradi va quvvat sarfini kamaytiradi. Mayoq tarmoqlarida tugunlar faqat
mayoq uzatilayotgan vaqtda faol bo'lishi kerak. Mayoqsiz tarmoqlarda quvvat
26
`
iste'moli mutlaqo assimetrikdir, ba'zi qurilmalar doimo faol bo'lsa, boshqalari ko'p
vaqtlarini uyqu rejimida o'tkazadilar. ZigBee qurilmalari IEEE 802.15.4-2003
simsiz shaxsiy tarmoq tarmog'iga mos kelishi kerak ("energiyani boshqarish"
profili 2.0 bundan mustasno). Standart protokolning pastki qatlamlarini - jismoniy
qatlamni (PHY) va ma'lumotlar qatlamiga (DLL) ulanishning kirishni boshqarish
(MAC) qismini belgilaydi. Ushbu standart 2,4 GGts (butun dunyo bo'ylab,
litsenziyalanmagan chastota), 915 MGts (Amerika) va 868 MGts (Yevropa) ISM
diapazonida ishlashni belgilaydi. 2,4 gigagertsli chastotada 16 ta ZigBee kanali
mavjud, har bir kanal uchun 5 MGts tarmoqli kengligi talab qilinadi. Har bir kanal
uchun asosiy chastotani FC = (2405 5 * (ch - 11)) MGts sifatida hisoblash
mumkin, bu erda ch = 11, 12, ..., 26.
Radiolar modulyatordagi bit tezligi bilan boshqariladigan to'g'ridan-to'g'ri
tarqalgan spektrli keng polosali modulyatsiyadan foydalanadi. 868 va 915 MGts
diapazonlarida ikkilik fazani o'zgartirish tugmasi qo'llaniladi va 2,4 gigagertsli
diapazonda har bir belgi uchun 2 bitni uzatuvchi ofset to'rtburchak fazali o'tish
tugmasi qo'llaniladi. Eng sof shaklda havoda ma'lumotlar uzatish tezligi 2,4
gigagertsli diapazonda har bir kanal uchun 250 kbps, 915 MGts diapazonda har bir
kanal uchun 40 kbps va 868 MGts diapazonda 20 kbps ni tashkil qiladi. Uzatish
masofasi 10 dan 75 metrgacha va Zigbee pro uchun 1500 metrdan oshadi, garchi u
individual uskunaga juda bog'liq. Radioning maksimal chiqish quvvati asosan
0dBm (1mVt) ni tashkil qiladi. O'chirilgan mayoqlari bo'lgan tarmoqlarda
(mayoqlarning tartibi 15 ta bo'lsa) kanalga kirish mexanizmi qo'llaniladi. Ushbu
turdagi tarmoqda ZigBee marshrutizatorlari odatda o'zlarining qabul qiluvchilarini
uzoq vaqt davomida yoqilgan holda ushlab turadilar, bu esa kuchliroq quvvatni
talab qiladi. Biroq, bu heterojen tarmoqlarga imkon beradi, bunda ba'zi qurilmalar
doimiy ravishda qabul qilinadi, boshqalari esa faqat tashqi signallar
aniqlanayotganda uzatadi. Heterojen tarmoqning odatiy misoli simsiz chiroq
kalitidir. Chiroqdagi ZigBee tuguni asosiy quvvatga ulangan ekan, doimiy ravishda
27
`
qabul qilishi mumkin, chiroqni batareyaga ulaydigan kalit esa kalit o'chirilgan
ekan, uyqu rejimida qoladi. Keyin kalit faol rejimga o'tadi, chiroqqa buyruq
yuboradi, tasdiqlashni kutadi va uyquga qaytadi. Bunday tarmoqlarda chiroq
tugunlari kamida ZigBee routeri bo'lishi kerak, agar koordinator bo'lmasa, asosiy
tugun, odatda ZigBee so'nggi qurilmasi.
Kanalga kirishning asosiy rejimi "tashuvchining chastotasini boshqarish, bir nechta
kirish / ramka to'qnashuvining oldini olish" (CSMA / CA - kanal (MAC)
qatlamining ehtimollik tarmoq protokoli). Ya'ni, tugunlar insoniy ma'lumot
almashish yo'li bo'ylab uzatishni boshlashdan oldin, ular umumiy ishni
boshlashdan oldin ularning hech biri uzatilmasligini qisqacha tekshiradilar. CSMA
faoliyatida uchta muhim istisno mavjud. Mayoqlar belgilangan vaqt oralig'ida
yuboriladi va CSMA ishlatilmaydi. Xabarni tasdiqlashda ham CSMA
ishlatilmaydi. Nihoyat, mayoqqa yo'naltirilgan tarmoqlardagi real vaqtda yashirin
talablarga ega bo'lgan qurilmalar, shuningdek, ta'rifi bo'yicha CSMA dan
foydalanmaydigan kafolatlangan vaqt oralig'idan foydalanishi mumkin.
ZigBee RF4CE
2009 yil 3 martda RF4CE (Iste'molchi elektroniği uchun radio chastotalari) RF
masofadan boshqarish uchun standartlashtirilgan spetsifikatsiyani birgalikda
tarqatish uchun ZigBee Alliance bilan ishlashga kelishib oldi. ZigBee RF4CE
televizorlar va pristavkalar kabi masofadan boshqariladigan audio/video
mahsulotlarda keng foydalanish uchun moʻljallangan. Bu masofadan
boshqarishning mavjud yechimlariga nisbatan ko'plab afzalliklarni va'da qiladi,
jumladan aloqani oshirish, operatsion ishonchlilikni oshirish, qobiliyat va
28
`
moslashuvchanlikni oshirish, birgalikda ishlash va ko'rish chizig'i to'sig'idan
qochish.
Dasturiy ta'minot va apparat
Dasturiy ta'minot kichik, arzon mikroprotsessorlarni yaratish jarayonini
soddalashtirish uchun mo'ljallangan. ZigBee-da ishlatiladigan radio dizaynlari
ushbu yo'nalishdagi ko'plab mahsulotlar orasida eng past narxga erishish uchun
ehtiyotkorlik bilan optimallashtirilgan. Raqamli sxemalar ishlatilishi mumkin
bo'lgan bir nechta analog bosqichlar mavjud.
Radio uzatgichlarning o'zi arzon bo'lsa-da, ZigBee malaka jarayoni to'liq jismoniy
qatlam talablarini tekshirishni o'z ichiga oladi. Jismoniy qatlamni bunday batafsil
sozlash ko'plab afzalliklarga ega, chunki yarimo'tkazgich elementlarining ushbu
to'plamidan olingan barcha radiolar bir xil chastotali xususiyatlarga ega bo'ladi.
Boshqa tomondan, agar jismoniy qatlam sertifikatlanmagan bo'lsa, noto'g'ri ishlash
ZigBee tarmog'iga kiritilgan boshqa qurilmalarda batareyaning ishlash muddatini
qisqartirishi mumkin. Boshqa protokollar zaif sezgirlikni yoki boshqa yashirin
muammolarni, masalan, buzilgan pasaytirilgan javobni yashirishi mumkin bo'lgan
hollarda, ZigBee radiolari quvvat manbai va tarmoqli kengligi bo'yicha jiddiy
muhandislik cheklovlariga ega. Shunday qilib, radiostantsiyalar 802.15.4-2006
standartining 6-bandiga binoan ISO 17025 standarti bo'yicha sinovdan o'tkaziladi.
Aksariyat savdogarlar radio va mikrokontrollerni bitta chipga birlashtirishni
rejalashtirmoqda.
29
`
Bluetooth Low Energy
TARIX
2007 yil 12 iyunda Bluetooth SIG Wibree Bluetooth Ultra past energiya
texnologiyasi (ULP Bluetooth) sifatida Bluetooth spetsifikatsiyasining bir qismi
bo'lishini e'lon qildi. Natijada, ZigBee-dan foydalanadigan sxemalar kabi
taqqoslanadigan kam quvvat iste'moli va batareyaning ishlash muddati juda uzoq
bo'lgan simsiz texnologiya bo'lishi kerak edi.
2009-yil 20-aprelda Bluetooth SIG yangi Bluetooth Low Energy texnologiyasini
boshqa mavjud Bluetooth protokollari steklari bilan toʻliq mos keladigan
qoʻshimcha stek protokoli sifatida taqdim etdi. Wibree va ULP Bluetooth (Ultra
Low Power) kabi oldingi nomlar Bluetooth kam energiya (Bluetooth past energiya)
texnologiyasi uchun qabul qilingan nom bilan almashtirildi.
2009 yil 17 dekabr. Bluetooth SIG Bluetooth spetsifikatsiyasi yadrosining 4.0
versiyasining xususiyati sifatida Bluetooth Low Energy simsiz texnologiyasini
qabul qilishni e'lon qildi.
Bluetooth Low Energy-ning asosiy spetsifikatsiyaga integratsiyalashuvi 2010 yil
boshida yakunlandi va birinchi mahsulotlar kalendar yili oxirigacha mavjud
bo'lishi kerak. Yakuniy foydalanuvchilar uchun Bluetooth v.4.0 o'rnatilgan
qurilmalar 2011 yil oxiri yoki 2012 yil boshida bozorga chiqishi kutilmoqda.
Bluetooth kam energiyali simsiz texnologiyasi - 2009 yil dekabr oyida Bluetooth
simsiz texnologiyasining asosiy spetsifikatsiyasining versiyasi chiqarildi, eng
muhim afzalliklari ultra past quvvat sarfi, o'rtacha quvvat iste'moli va bo'sh quvvat
30
`
sarfi. Bluetooth kam quvvatidan foydalanadigan qurilmalar oldingi avlodlarning
boshqa Bluetooth qurilmalariga qaraganda kamroq quvvat sarflaydi. Ko'pgina
hollarda, qurilmalar qayta zaryadlanmasdan, bitta miniatyura batareyasida bir
yildan ortiq vaqt davomida ishlay oladi. Shunday qilib, masalan, mobil telefon
yoki PDA kabi boshqa qurilmalar bilan aloqada bo'lgan doimiy ishlaydigan kichik
sensorlarga (masalan, harorat sensori) ega bo'lish mumkin bo'ladi.
Bluetooth spetsifikatsiyasining ushbu yangi versiyasi keng ko'lamli ilovalarni
qo'llab-quvvatlash imkonini beradi va sog'liqni saqlash, fitnes va sport, xavfsizlik
tizimlari va uy o'yin-kulgilarida qulay foydalanish uchun oxirgi qurilma hajmini
kamaytiradi.
31
`
BLE arxitekturasi
Bluetooth Low Energy arxitekturasi quyidagi rasmda ko'rsatilgan:
Komponentlar quyidagilardan iborat:
• Fizik qatlam: Radio uzatish/qabul qilishni boshqaradi.
• Bog'lanish qatlami: Paket tuzilishini belgilaydi, davlat mashinasi va radio
boshqaruvini o'z ichiga oladi va havola darajasi darajasida shifrlashni
ta'minlaydi
Ushbu ikki qatlam ko'pincha Controllerga, qolgan qatlamlar esa xostga
guruhlanadi. Xost-nazoratchi interfeysi (HCI)
kontroller va xost o'rtasidagi aloqani standartlashtiradi. Xost qatlamlari
quyidagilardir:
• L2CAP: Mantiqiy havolani boshqarish va moslashtirish protokoli. L2CAP
protokol multipleksor sifatida ishlaydi va paketlarni segmentlash va qayta
yig'ish bilan shug'ullanadi. Shuningdek, u bir yoki bir nechta mantiqiy
havolalar orqali multiplekslangan mantiqiy kanallarni taqdim etadi. Bluetooth
32
`
kam energiya texnologiyasida ishlatiladigan L2CAP klassik Bluetooth L2CAP
asosida optimallashtirilgan va soddalashtirilgan protokoldir. Odatda, dastur
Ishlab chiquvchilar L2CAP qatlami bilan o'zaro ta'sir qilish tafsilotlariga e'tibor
berishlari shart emas. O'zaro aloqa Bluetooth orqali boshqariladi
stek va L2CAP operatsiyasi tafsilotlari ushbu hujjatda yoritilgan.
• ATT: Atribut protokoli. Atribut protokoli Bluetooth past energiya qurilmalari
o'rtasida ma'lumotlarni uzatish vositalarini taqdim etadi. a ga tayanadi
Bluetooth kam energiya ulanishi va ushbu ulanish orqali atribut qiymatlarini
o'qish, yozish, ko'rsatish va xabardor qilish tartiblarini ta'minlaydi.
ATT ko'pgina Bluetooth kam energiya ilovalarida va vaqti-vaqti bilan
BR/EDR ilovalarida qo'llaniladi.
• GATT: Umumiy atribut profili. GATT individual atributlarni mantiqiy
xizmatlarga guruhlash uchun ishlatiladi, masalan, yurak urish tezligi
Yurak urishi tezligi sensori ishini ochib beruvchi xizmat. Haqiqiy
ma'lumotlarga qo'shimcha ravishda, GATT ham haqida ma'lumot beradi
atributlar, ya'ni ularga qanday kirish mumkinligi va qanday xavfsizlik darajasi
kerakligi.
• GAP: Umumiy kirish profili. GAP qatlami kam quvvatli Bluetooth
qurilmalari uchun o'zlarini yoki boshqalarni reklama qilish uchun vositalarni
taqdim etadi
qurilmalar, qurilmalarni topish, ulanishlarni ochish va boshqarish va
ma’lumotlarni translyatsiya qilish.
• SM: Xavfsizlik menejeri. Qurilmalarni ulash, ma'lumotlarni shifrlash va
shifrini ochish va qurilma maxfiyligini ta'minlash uchun vositalarni taqdim
etadi.
BLE arxitekturasi ushbu komponentlardan iborat .
33
`
Tahrirlash
Bluetooth taxminan 10 metrgacha bo'lgan masofalar uchun qisqa masofali radio
to'lqinlardan foydalanadi. Bluetooth qurilmalariga misollar: simsiz klaviatura;
sichqoncha; audio naushniklar; PDA ga ulanishi mumkin bo'lgan printerlar; simsiz
ulangan mobil telefonlar yoki kompyuterlar.
Bluetooth-PAN, shuningdek, piconet deb ataladi ("pico" prefiksi juda kichik
qiymatni, ya'ni bir trillionni bildiradi) va master-slave rejimida ishlaydigan 8 ta
faol qurilmadan iborat (juda ko'p sonli qurilmalarni bir vaqtning o'zida ulash
mumkin). "to'xtab turish" rejimi). ). Piconetdagi bitta Bluetooth qurilmasi asosiy,
qolgan barcha qurilmalar esa birlamchi bilan aloqa qiladigan ikkinchi darajali
qurilmalardir. Pikonet odatda 10 metr (33 fut) masofaga ega, ammo ideal
sharoitlarda 100 metr (330 fut) gacha bo'lgan masofalarga erishish mumkin.
Hozirgi holat
Bluetooth Low Energy spetsifikatsiyasi Bluetooth Core Spetsifikatsiyasining
4.0versiyasining bir qismi sifatida keng omma uchun mavjud. Aslida, ushbu
bosqichda spetsifikatsiya ba'zi qo'shimcha funktsiyalarni o'z ichiga oladi. Hozirda
keng tarqalgan nashr etilgan hujjatlarning hech biri ushbu variantlardan qaysi biri
chipning yakuniy tatbiqiga kiritilishini oshkor qilmaydi.
Chiqarish sanasi haqida ko'plab e'lonlarga qaramay, e'lon qilingan Bluetooth Low
Energy chiplarining hech biri hozirda nufuzli sotuvchilardan mavjud emas. Mobil
telefon sanoatidagi imtiyozli mijozlar ehtimoli bor, lekin hali oshkor etilmagan
(2010-01-27).
Texnik tafsilotlar
Kam quvvat sarflaydigan Bluetooth kam energiya texnologiyasi uzoq muddatli
ulanishni taklif qiladi va sensorlar va mobil qurilmalar kabi kichik qurilmalarni
34
`
Shaxsiy Tarmoqlar (PAN) ichida ulash imkonini beradi. Bluetooth kam energiya
texnologiyasi ikkita bir xil muhim muqobil ilovalar bilan ishlab chiqilgan: bitta
rejimli va ikkita rejimli. Yagona rejimli Bluetooth modullari asosidagi soatlar va
sport sensorlari kabi kichik qurilmalar kam quvvat sarfidan foyda oladi va yuqori
integratsiya va ixcham qurilma hajmini saqlab qoladi. Ikki rejimli dastur Bluetooth
kam quvvat funksiyasini mavjud Classic Bluetooth-ga birlashtiradi. Ushbu dastur
mavjud chiplarni yangi kam energiyali Bluetooth stekiga ega bo'lib, klassik
Bluetooth qurilmalariga yangi imkoniyatlarni qo'shadi.
Foydalanish holatlari
Bluetooth Low Energy - bu asosiy Bluetooth simsiz texnologiyasi
spetsifikatsiyasining kengaytmasi bo'lib, u yangi funksiyalarni qo'shadi va
masofadan boshqarish, tibbiy kuzatuv, sport sensorlari va boshqa qurilmalar uchun
ilovalarni yoqish imkonini beradi. Bluetooth Low Energy Bluetooth
texnologiyasining qo'llanilishi va funksionalligini kengaytirish orqali mavjud
ilovalarni yaxshilash imkoniyatini beradi.
Tegishli chiplar mobil telefonlar, shaxsiy raqamli yordamchilar (PDA) va shaxsiy
kompyuterlar (kompyuterlar) kabi qabul qiluvchi (host) qurilmalarga ulanishi
mumkin bo'lgan qo'l soatlari, simsiz klaviaturalar, geympadlar va tana sensorlari
kabi mahsulotlarga birlashtirilishi mumkin.
Biroq, hozirda, Nokia ixtirochisi Wibree-ni birinchi marta nashr etganidan (2001)
o'n yil o'tib, hozirgi kompyuter yoki PDA-ga o'xshash mahsulotlar yoki mobil
telefonlar uchun chip va stekga asoslangan ilovalar mavjud emas.
35
`
Shuning uchun Bluetooth kam energiya texnologiyasi IEEE 802.15 WPAN
standartiga muvofiq har qanday shaxsiy tarmoqni soatlar va o'yinchoqlar, sport va
sog'liqni saqlash uskunalari, foydalanuvchi interfeysi (HIDs) va ko'ngilochar
qurilmalarni qamrab olishi mumkin.
Dasturiy ta'minot yangilanishlari
Mavjud qurilmalar uchun mos ilovalar yangilanish orqali Bluetooth Low Energy
texnologiyasidan foydalanish uchun ochilishi mumkin. Bu mavjud Bluetooth
texnologiyasi dasturiga Bluetooth Low Energy dan ma'lumotlarni olish imkonini
beradi. Biroq, to'liq dupleksda muloqot qilish imkoniyati an'anaviy Bluetooth
texnologiyasining ma'lum chastotalarni taqsimlash sxemalari bilan cheklangan.
Mobil telefonlar, shaxsiy raqamli yordamchilar (PDA) va shaxsiy kompyuterlar
(kompyuterlar) kabi keng tarqalgan qurilmalar Bluetooth past energiya qurilmalari
orqali uzatiladigan ma'lumotlarni murakkab vazifalar uchun qabul qiluvchi
qurilmalar sifatida qabul qilishi mumkin.
Shuning uchun Bluetooth kam energiya texnologiyasi murakkab vazifalarni
bajarish uchun har bir oddiy qurilma bilan bog'lanadigan har qanday IEEE 802.15
shaxsiy tarmoq (WPAN) ni boshqa qurilmalar bilan bog'lashi, shuningdek, boshqa
tarmoq ob'ektlariga ma'lumot uzatish uchun shlyuzni qo'llab-quvvatlashi mumkin.
Ba'zan nurlanishning tarqoq energiyasini yoki harakat energiyasini "qayta tiklash"
mumkin. Bunday "axlatni tozalash" tizimlari Bluetooth ultra past energiyani
quvvatlantirishi mumkin, buning natijasida chang datchiklari, juda kichik,
mustaqil, foydalanish mumkin bo'lgan tarmoq sensorlari atrofida butun rasm
haqida xabar beradi, ular hamma joyda tarqalib ketadi va energiya tugamaydi.
Bundan tashqari, ular ishonchli.
36
`
Standartlashtirish
Xususiy ulanish yechimlari bozorida Bluetooth Low Energy texnologiyasi o'zini
quyidagicha belgilaydi:
 keng tarqalgan sanoat standart protokollari (Bluetooth SIG)
 uzatish uchun xalqaro miqyosda qabul qilingan sanoat standarti (IEEE
802.15.1)
 chip integratsiyasi tufayli past narx
 yangilanishlar orqali mavjud Bluetooth qurilmalari bilan muvofiqligi
Radiochastota identifikatsiyasi (RFID)
Radiochastota identifikatsiyasi (RFID) - bu turli ob'ektlarni identifikatsiyalash,
holatni boshqarish va boshqarish uchun keng tarqalgan texnologiya. Bu
odamlarning identifikatsiyasi uchun juda muhim, chunki u odatda so'nggi
biometrik pasportlarda qo'llaniladi.
U 125 kHz dan 134 kHz gacha bo'lgan past chastota diapazoni, 13,56 MGts ishchi
chastotali yuqori chastota diapazoni, 433 MGts ish chastotali ultra yuqori chastota
diapazoni va 860 - 960 MGts pastki diapazon kabi bir nechta chastota
diapazonlarida ishlaydi.
Ultra yuqori chastotali diapazonlarda RFID tizimlarining ikki turi mavjud - faol va
passiv.
 Faol RFID tizimi 433 MGts radio chastotasida va juda yuqori chastota
diapazonidan 2,4 gigagertsli chastotada ishlaydi. U 30 dan 100+ metrgacha
masofani qo'llab-quvvatlaydi.
37
`
 Passiv RFID tizimi 860 - 960 MGts chastotada ishlaydi va 25 m gacha
diapazonni qo'llab-quvvatlaydi.
Odatda, RFID tizimi uchta asosiy komponentdan iborat: RFID yorlig'i, RFID
o'quvchi va RFID dastur dasturi.
 RFID teglari faol (mikrochip, antenna, sensorlar va quvvat manbai bilan)
yoki passiv (elektr ta'minotisiz) bo'lishi mumkin.
 RFID o'quvchi - bu RFID yorlig'ini aniqlaydigan va uning holatini RFID
dasturiy ta'minot dasturiga uzatuvchi boshqa apparat komponenti.
 RFID dasturiy ta'minot ilovalari (ko'pincha mobil ilovalar) RFID teglarini
nazorat qiladi va boshqaradi. Ular odatda RFID o'quvchilari bilan turli
mayoq texnologiyalari yoki Bluetooth orqali ma'lumot almashadilar.
RFID texnologiyasi turli xil IoT ilovalari, shu jumladan aqlli uylar va aqlli binolar
uchun juda muhimdir. Qo'llaniladigan chastota diapazonlariga ko'ra, RFID
tizimlarining ba'zi afzalliklari va cheklovlari 1-jadvalda keltirilgan.
RFID tizim turi
Past chastota diapazoni
Afzalliklari

Cheklovlar

Boshqa RFID
tizimlariga
Qo’llanilishi
juda qisqa
hayvonlarni kuzatish,
diapazon
kirishni nazorat qilish,
nisbatan noyob

10 sm
suyuqlik va metallarning
qo'llanilishi

RFID
yuqori hajmiga ega
Global
qurilmalarining
ilovalar
standartlashtirish
cheklangan
ni qo'llab-
xotirasi


quvvatlash
past ishlab
chiqarish

yuqori ishlab
chiqarish
xarajatlari
Yuqori chastotali
diapazoni

NFC global

qisqa masofa - 30
DVD kiosklari, kutubxona
sm
kitoblari, shaxsiy
past
guvohnomalar, o'yin
o'tkazuvchanlik
chiplari va boshqalar.
protokollari va
standartlarini
qo'llab-

38
`
quvvatlash

xotiraning yuqori
sig'imi
Faol RFID tizimlari

uzoqroq diapazon

yuqori teg narxi
transport vositalarini

passiv RFID bilan

batareya quvvat
kuzatish, avtomobil ishlab
solishtirganda
manbai tufayli
chiqarish, konchilik,
past infratuzilma
cheklovlar
qurilish, aktivlarni
murakkab
kuzatish.

xarajatlari

yuqori xotira
dasturiy
hajmi
yechimlar


yuqori
o'tkazuvchanlik
metall va
suyuqliklarning
aralashuviga
moyillik

global
standartlashtirish
yordamining
etishmasligi
Passiv RFID tizimlari

uzoq

oralig'i

past teg narxi

teg o'lchamlari va
shakllarining
xilma-xilligi

yuqori
ta'minot zanjirini kuzatish,
infratuzilma narxi
ishlab chiqarish,
o'rtacha xotira
farmatsevtika, elektron
hajmi
tolling, inventarni
metall va
kuzatish, poyga vaqti,
suyuqliklarning
aktivlarni kuzatish va
aralashuviga
boshqalar.
o'qish
global
standartlarni


moyillik
qo'llabquvvatlash

yuqori
o'tkazuvchanlik
RFID teglari IoT ekotizimlari va obunachilar o'rtasidagi interfeys sifatida amalga
oshiriladi. Ushbu texnologiya salohiyati arzonligi va kam quvvat xususiyatlari
tufayli muhim ahamiyatga ega.
Aqlli kiyimlar RFID texnologiyasini aqlli uyda qo'llashning yorqin namunasidir.
O'rnatilgan RFID teglari bo'lgan kiyimlar hayot sifatini yaxshilashga yordam
berish uchun aqlli maishiy texnika bilan ma'lumot almashishi mumkin. Aqlli
39
`
qutilar yuk hajmini muvozanatlashda kiyim-kechak buyumlarini mantiqiy
guruhlarga ajratishga yordam beradi. Aqlli uylar yoki binolardagi aqlli kir yuvish
mashinalari aqlli kiyimlarga o'rnatilgan RFID teglarini o'qishi va taqdim etilgan
ko'rsatmalarga muvofiq optimal yuvish davrini sozlashi mumkin. Aqlli binolarda
taqdim etiladigan aqlli tozalash/kir yuvish xizmatlari bino ijarachilari bilan real
vaqt rejimida aloqa o'rnatishi va ularni so'ralgan xizmat holati haqida xabardor
qilishi mumkin.
RFID texnologiyasining afzalliklari va kamchiliklari
RFID texnologiyasi, har qanday boshqa kabi, o'zining afzalliklari va
kamchiliklariga ega. Professionallardan boshlaylik :
 transponder va o'quvchi o'rtasida ma'lumotlar almashinuvi diapazoni - 300 m
gacha;
 RFID qurilmalarining yuqori tezligi va ishlashining aniqligi;
 RFID skanerlarining harakatlanuvchi ob'ektlardan ma'lumotlarni o'qish
qobiliyati;
 radioto'lqinlarni uzatuvchi har qanday material bilan ishlash qobiliyati;
 uzoq xizmat muddati - ham teglar, ham RFID uskunalari;
 transponderlarning atrof-muhit ta'siriga yuqori qarshiligi;
 radio teglarni bir necha marta qayta yozish va bir vaqtning o'zida bir nechta
ob'ektlardan ma'lumotlarni o'qish imkoniyati;
 yorliqlarni qalbakilashtirishdan yuqori darajadagi himoya;
 nisbatan katta hajmdagi mikrochip xotirasi - 128 bitdan;
 tegga yozilgan ma'lumotlarga kirishni parol bilan himoyalash imkoniyati.
Kamchiliklari :
40
`
 RFID texnologiyasini joriy etishning yuqori narxi. Shunday qilib, mikrochipda
ma'lumotlarni yozish va RFID yorliqlarini chop etish uchun qurilma shtrix kod
teglarini ishlab chiqaradigan an'anaviy printerdan bir necha barobar qimmatroq
bo'lishi mumkin;
 shikastlangan radio teglar o'qib bo'lmaydigan holga keladi, Data Matrix ramziy
identifikatorlari esa 30% buzilgan taqdirda ham tan olinadi;
 shovqin va shovqinlarga sezgirlik. Ular signalni to'xtatishi yoki "tiqilib qolishi"
va ma'lumotlarning o'qilishining oldini olishi mumkin.
 Ob'ektiv ravishda, chipping ob'ektlarni aniqlash va hisobga olish uchun barcha
oldingi texnologiyalardan ustundir. RFID teglari asta-sekin odatiy shtrix
kodlarini almashtiradi, deb ishonish uchun jiddiy sabablar mavjud.
Mutaxassislarning fikricha, RFID tizimini ulashning afzalliklari uning
kamchiliklarini to'liq qoplaydi.
RFID shuningdek, ichki joylashuv ilovalarini ishlab chiqish va kelish burchagi
(AOA) texnologiyasi uchun ham muhimdir. AOA texnologiyasi mobil teg
signallarining kelish burchagini kamida ikkita qo'shni manbadan
optimallashtirishni, santimetr aniqligi bilan real vaqt rejimida joylashishni aniqlash
tizimini o'rnatishni nazarda tutadi. Mahalliylashtirish tizimlari va bino ichida
qo'llanilishi nuqtai nazaridan, bu sezilarli yaxshilanishdir.
RFID texnologiyasi aqlli uylar va binolar uchun yangi iste'molchi ilovalari va
xizmatlarini taqdim etadi, masalan, aqlli javonlar, aqlli nometalllar, o'z-o'zidan
ro'yxatdan o'tish yoki chiqish, cheklangan hududga kirishni boshqarish va
boshqalar.
41
`
Aqlli uy va qurilish ilovalari uchun ba'zi muhim RFID texnologiyasi afzalliklari
past narx, kam quvvat iste'moli, katta amalga oshirish potentsiali, turli xil
foydalanuvchilar uchun qulay dasturiy ta'minot (mobil) ilovalarni ishlab chiqish
istiqbollari va boshqalar. RFID texnologiyasi cheklovlari turli ob'ektlar yoki
qurilmalar tomonidan yuzaga keladigan shovqinlarga moyillikdir, tinglash va
DDoS hujumlari, standartlashtirishni qo'llab-quvvatlamaslik, signal to'qnashuvi va
boshqalar.
Simsiz texnologiyalar va aqlli uy - aqlli qurilish mahsulotlari
Amazon, Google, Apple, Samsung aqlli termostatlardan tortib aqlli yoritish
moslamalarigacha bo'lgan barcha turdagi mahsulotlarni taklif qiluvchi aqlli uy
bozorida eng ustun kompaniyalardir. Energiya yoki boshqa kommunal xizmatlarni
ishlab chiqarish va tarqatish xarajatlarining oshishi, texnologiyalar va ommaviy
ishlab chiqarish tannarxining pasayishi, davom etayotgan hukumat siyosati,
energiya iste'molini tejash bo'yicha kampaniyalar, atrof-muhit uchun uglerod izi
oqibatlaridan xabardorlikni oshirish aqlli uy qurilmalarining mashhurligini oshirish
uchun katta turtki hisoblanadi. .
Philips’dan Hue kabi aqlli yoritish tizimlari odamlar borligini aniqlay oladi va
kerak bo‘lganda yoritishni sozlashi mumkin. Aqlli lampochkalar quyosh nuri
intensivligiga asoslangan avtomatik tartibga solish bilan quvvatlanadi.
Nest Labs Inc. kompaniyasining Nest kompaniyasi aqlli termostatning yorqin
namunasidir. U o'rnatilgan Wi-Fi bilan birga keladi, bu foydalanuvchilarga uy
haroratini rejalashtirish, kuzatish va masofadan boshqarish imkonini beradi. Aqlli
termostatlar, shuningdek, energiya iste'moli haqida xabar berishi yoki
foydalanuvchilarga texnik xizmat ko'rsatish muammolari, filtrlarni o'zgartirish va
hokazolar haqida eslatishi mumkin.
42
`
Smart qulflar foydalanuvchilarga o'z binolariga kirishga ruxsat berish yoki rad
etish uchun mukammal yordamdir. Aqlli xavfsizlik kameralari bilan real vaqtda uy
monitoringi kuniga 24 soat mavjud bo'ladi. Ko'p funksiyalar va sozlash
imkoniyatlari bilan qo'llab-quvvatlanadigan aqlli harakat sensorlari aholi, tashrif
buyuruvchilar, uy hayvonlari va ruxsatsiz tashrif buyuruvchilar o'rtasida ham farq
qilishi mumkin. Ular hokimiyatni shubhali harakatlar haqida xabardor qilishlari va
yozib olish uchun kunduzi yoki tungi kameralarni yoqishlari yoki hatto qariyalarga
uyda qulay qolishlariga yordam beradigan monitoringni ta'minlashlari mumkin.
Ushbu xavfsizlik funktsiyalari hatto uy hayvonlarini parvarish qilish uchun ham
kengaytirilishi mumkin.
Aqlli uylar, shuningdek, aqlli televizorlar, aqlli kir yuvish mashinalari va kir
yuvish xonalarida quritgichlar yoki yaroqlilik muddatini kuzatuvchi, xaridlar
ro'yxatini tuzadigan va hatto mavjud bo'lgan retseptlar yaratadigan aqlli qahva
qaynatgichlar, aqlli tosterlar, aqlli muzlatgichlar kabi turli xil oshxona jihozlarini
o'z ichiga oladi. ingredientlar.
Aqlli uylardagi eng muhim qurilmalardan biri bu aqlli uy markazidir. U simsiz
aloqa va ma'lumotlarni qayta ishlashga qodir bo'lgan aqlli uy tizimining markaziy
nuqtasini ifodalaydi. U barcha alohida ilovalarni aqlli uyni boshqarishga qodir
yagona keng qamrovli dasturga birlashtiradi. Ba'zi mavjud aqlli uy uyasi
yechimlari: Amazon Echo, Google Home, Insteon Hub Pro, Samsung
SmartThings, Wink Hub va boshqalar. Sun'iy intellekt (AI) texnologiyasi aqlli
uylarda ham qo'llaniladi, masalan, Amazon Echo yoki ovoz bilan faollashtirilgan
tizimlarda. 4-rasmda tasvirlangan Google Home.
43
`
1-rasm.
1-rasm: o‘rnatilgan AI bilan aqlli uy uyasi - Amazon Echo va Google
Ular foydalanuvchilarning xatti-harakatlarini o'rganish va aqlli uy naqshlari
va kontekstini shaxsiylashtirishga qodir virtual yordamchilarni o'rnatdilar.
Umuman olganda, IoT yechimlari keyingi mantiqiy qadam sifatida aqlli
binolar uchun qo'llaniladi. Aqlli uylar uchun qo'llaniladigan texnologiyalarning
aksariyati yorug'lik tizimlari, xavfsizlik va kirish tizimlari, identifikatsiyani
boshqarish yoki isitish va konditsioner tizimlari kabi aqlli binolarda amalga
oshiriladi. Aqlli binolar odatda raqamli tajribani, ijarachilarning qoniqishini va
xodimlarning biznes samaradorligini oshirish, real vaqtda ma'lumot olish imkonini
berish, hayotni tashkil etish va ish samaradorligini oshirish orqali kundalik hayot
sifatini oshiradi.
Simsiz texnologiyalarni ko'rib chiqish va ularning aqlli uy / aqlli binolardan
foydalanish holatlarida qo'llanilishi
44
`
Zigbee ni BLE(Bluetooth Low Energy) bilan birlashtirilganligi. Digi
XBee3 Zigbee radio chastotasi modullari Bluetooth quvvat sarfini yagona apparat
yechimi sifatida qo'llab-quvvatlaydi. Ble Zigbee bilan birgalikda Digi XBee mobil
ilovasi yordamida smartfonlarga asoslangan modullarning oddiy konfiguratsiyasini
qo'llab-quvvatlash uchun ishlatilishi mumkin. Mayoqlarni boshqarish ilovalari Digi
Xbee Mobile SDK (dasturiy ta'minotni ishlab chiqish to'plami) to'plami yordamida
ishlab chiqilishi mumkin. SDK Digi xbee3 modullari bilan ishlash uchun iOS va
Android mobil ilovalarini yaratish jarayonini soddalashtirish uchun mo'ljallangan
kutubxonalar, kod namunalari va hujjatlarni o'z ichiga oladi. SDK mayoqlarni
boshqarish dasturlarini qo'llab-quvvatlashi mumkin, shuningdek, Bluetooth va
Zigbee qurilmalarini birlashtiradigan kelajakdagi ilovalarda mahalliy ble sensorlari
bilan bog'lanish uchun katta va to'liq mos keluvchi ko'p tarmoqli tarmoqlarni
yaratish uchun foydali bo'ladi.
Zigbee va Bluetooth narsalar Internet uchun echimlar turli foydali bo'ladi.
Eng muhimi, ular har bir yaxshi tashkil etilgan va mos protokolning kuchli
tomonlarini birlashtiradigan juda moslashuvchan ilovalarni yaratish uchun
birgalikda ishlashlari mumkin. Har birining kuchli va zaif tomonlarini, jumladan,
Bluetooth versiyalarining ko'pligini tushunish ishlab chiquvchilarga kuchli simsiz
Internet tarmoqlarini yaratish uchun energiya sarfini, tarmoqli kengligini va
qurilmalardagi xarajatlarni muvozanatlashtiradigan eng samarali aloqa tizimini
yaratishga yordam beradi.narsalar.
BLE (Bluetooth) da aqlli uy tizimlari
Bluetooth IEEE 802.15.1 protokoliga asoslangan qisqa masofali simsiz aloqa
texnologiyasidir. U olomon litsenziyasiz 2,4 gigagertsli chastota diapazonida
ishlaydi va ushbu manbani boshqa ko'plab texnologiyalar bilan baham ko'radi.
45
`
Bluetooth ikkita Bluetooth qurilmasini ulash orqali Piconets deb nomlangan kichik
simsiz tarmoqlarni o'rnatish uchun optimal echimdir. Ushbu tugunlardan biri
Master bo'lib, u Bluetooth havolasi orqali 7 ta boshqa Bluetooth qurilmalariga
ulanishi mumkin - Shaxsiy tarmoqdagi (PAN) tobe tugunlar. Odatda ma'lumot
uzatish tezligi 1-3 Mbit / s ni tashkil qiladi.
Bluetooth-ning eng yangi versiyalari Bluetooth Low Energy (BLE) yoki Bluetooth
smart deb nomlanadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, Bluetooth va BLE mos keluvchi texnologiyalar emas.
Masalan, Bluetooth texnologiyasida kanal o'tkazish qobiliyati 1 MGts, BLEda esa
2 MGts, Bluetooth-dagi kanallar soni 79 ta, BLE esa 40 ta kanalni qo'llabquvvatlaydi. Ular, shuningdek, toʻlqin shakllari, uzatish quvvati, tarmoqni tashkil
etish va hokazolarda farqlanadi. Bluetooth versiyalari 4.1/4.2/5.0 ham BLE, ham
Bluetooth standartlarini qoʻllab-quvvatlaydi, lekin agar asosiy qurilma BLE
qurilmasi boʻlsa, tobe ham BLE qurilmasi boʻlishi kerak.
Eng so'nggi Bluetooth 5.0 versiyasida 50 m yoki undan ko'proq uzoqroq
diapazonga, kamroq quvvat sarfiga, kamroq kechikishga, yaxshi mustahkamlikka
va bitta Bluetooth tarmog'ida ko'proq abonentlarni qo'llab-quvvatlashga erishish
uchun yangi to'lqin shakllari va kodlash usullari joriy etilgan.
Yaratilishida Bluetooth texnologiyasi mobil telefonlar, shaxsiy kompyuterlar,
printerlar, naushniklar, joystiklar, sichqonchalar, klaviaturalar, stereo audio yoki
avtomobil sanoatida ma'lumotlarni uzatish yoki fayl almashish uchun ishlatilgan.
Bugungi kunda BLE texnologiyasi mobil telefonlar, shaxsiy kompyuterlar va o'yin,
sport, sog'lomlashtirish, sanoat, tibbiy, uy va avtomatlashtirish elektronikasida
qo'llaniladigan boshqa turdagi qurilmalarda qo'llaniladigan ajralmas protokolga
aylandi. U erishilgan diapazonlar, o'tkazuvchanlik (2 Mbit / s), ishonchlilik,
xavfsizlik ko'rsatkichlari, kam quvvat uzatish va kam quvvat iste'moli tufayli aqlli
46
`
uylar va aqlli binolar uchun muhim simsiz texnologiya hisoblanadi. BLE simsiz
ulanishni ta'minlaydi, bu esa chiroqlarni boshqarish orqali uyni avtomatlashtirish
imkonini beradi - aqlli lampalar va rozetkalar, tutun detektorlari, kameralar va
boshqa xavfsizlik tizimlari, termostatlar, video eshik qo'ng'iroqlari, aqlli raqamli
qulflar, markazlar va kontrollerlar, turli yordamchi qurilmalar, universal pultlar,
o'yinlar. konsollar, televizorlar va boshqalar.
Aqlli binolarda ushbu simsiz texnologiya 2-rasmda ko'rsatilganidek, ba'zi
murakkab tizimlarni avtomatlashtirish imkonini beradi, masalan: Isitish,
ventilyatsiya va konditsionerlik (HVAC), yoritish, xavfsizlik va ichki joylashishni
aniqlash. Aqlli binolarda o'rnatilgan BLE texnologiyasi bo'sh joydan optimal
foydalanish imkonini beradi, turli sensorlar orqali holatni kuzatish orqali
operatsion va texnik xarajatlarni kamaytiradi, energiyani tejashga hissa qo'shadi,
ijarachilar, xodimlar yoki tashrif buyuruvchilar tajribasini oshiradi va hokazo.
3-rasm: BLE aqlli uy tizimlari
BLE ham turar-joy binolari, ham biznes binolari uchun muhimdir. U aqlli yig'ilish
joylarini formatlash yoki sensorga asoslangan bandlik xaritasini yoqish orqali
47
`
ofislarning ko'rinishini o'zgartiradi, ish jarayoni samaradorligini oshiradi,
xarajatlarni kamaytiradi, daromadlarni va xodimlarning qoniqishini oshiradi.
Maxsus aqlli binolar turlarida - aqlli sog'liqni saqlash muassasalari yoki aqlli
kasalxonalarda BLE bemorlarni parvarish qilish va operatsion samaradorlikni
oshirish uchun juda muhimdir.
Chakana savdo sohasida mayoq texnologiyasi bilan birgalikda u bino ichida yoki
doʻkonda navigatsiya, shaxsiylashtirilgan reklama aktsiyalari va mijozlarga
yoʻnaltirilgan kontentni yetkazib berish kabi rivojlangan mijozlarga xizmat
koʻrsatishni qoʻllab-quvvatlaydi. Aqlli uy va aqlli binolardan foydalanish holatlari
uchun ba'zi BLE cheklovlari quyidagilar bo'lishi mumkin: faqat qisqa masofali
boshqaruv uchun yaroqlilik, litsenziyasiz 2,4 gigagertsli chastota diapazonidan
foydalanadigan boshqa simsiz texnologiyalar (Wi-Fi, Zigbee va boshqalar) bilan
shovqin, qisqa vaqt oralig'i uchun optimal. portlash simsiz aloqa, ba'zi boshqa
simsiz texnologiyalarga nisbatan past o'tkazuvchanlik, umumiy IP ulanishining
etishmasligi va boshqalar.
I BOB bo’yicha xulosa.
48
`
II BOB. RFID texnologiyasi bo'yicha kutubxonani intellektual elektron
boshqarish
Abstrakt
Axborot davrida kampusda o'rganilgan bilimlar jamiyat ehtiyojlarini deyarli
qondira olmaydi, shuning uchun kutubxona odamlar uchun o'z bilimlarini to'ldirish
uchun tanlovlardan biriga aylandi. Kutubxonalarga bo'lgan talab ortib
borayotganligi sababli, kutubxonani boshqarishning an'anaviy usuli talabni qo'llabquvvatlash qiyin bo'ldi. Kutubxonaning aqlli o'zgarishini rag'batlantirish uchun
ushbu maqolada Radiochastotani identifikatsiyalash qurilmalari (RFID)
texnologiyasining asosiy tuzilishi va printsipi qisqacha tanishtirildi va RFIDga
asoslangan intellektual kutubxona boshqaruv tizimi ham joriy etildi. Keyin
Huaqiao universiteti kutubxonasi ikki hududga bo'lingan va to'plamni
hisoblash, Kitob so'rovi va magnit chiziqqa asoslangan an'anaviy kutubxona
boshqaruvining o'tish samaradorligi, shtrix-kod va RFID-ga asoslangan intellektual
kutubxona boshqaruvi bilan solishtirildi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, intellektual
kutubxonalarning to'plamlarni hisoblash samaradorligi an'anaviy kutubxonalarga
qaraganda ancha yuqori, kitob so'rovining yuqori aniqligi va barqarorligi an'anaviy
kutubxonalar kabi dislokatsiya va tartibsizliklardan qochadi va hatto tirbandlik
vaqtida ham tirbandlik bo'lmagan. o'tish samaradorligi.
Kalit so'zlar: Radiochastotani identifikatsiyalash qurilmalari, aqlli
kutubxona, elektron teglar, kitoblarni boshqarish
Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin: Huang, Q. va Huang, H., 2019.
Radiochastotani identifikatsiya qilish texnologiyasi bo'yicha kutubxonaning
intellektual elektron boshqaruvi. Data Science Journal , 18(1), p.53. DOI:
http://doi.org/10.5334/dsj-2019-053
49
`
1.Kirish
Axborot asriga kirgandan so'ng, axborot bilimlari portlash holatida bo'ldi. Talabalar
shaharchasi davrida to'plangan bilimlarni zamonning rivojlanish ehtiyojlariga
moslashtirish qiyin edi. Shu sababli, bilim topish va o'rganish uchun kutubxonaga kirish
ko'pchilikning tanloviga aylandi ( Timoshenko 2017 ). Bundan tashqari, axborot
bilimlarining bir vaqtning o'zida rivojlanishi tufayli kutubxonada ko'proq adabiyot
kitoblari mavjud. Kutubxonani boshqarishning an'anaviy usuli ( Cho va boshq. 2015 y)
magnit chiziqlar bilan birga shtrix kodiga tayanadi. Shtrixli kodlar kitoblar haqidagi
ma'lumotlarni yozib oladi, magnit chiziqlar esa xavfsizlik va o'quvchini
identifikatsiyalash uchun ishlatiladi. Kitobni boshqarishning an'anaviy usuli sodda va
arzon bo'lsa-da, inventarlarni yig'ish uchun ko'proq ishchi kuchi talab qilinadi va
dislokatsiya va tartibsizlik muammolari paydo bo'ladi ( Garri 2015 ).). Radiochastotani
identifikatsiyalash qurilmalari (RFID) texnologiyasining paydo bo'lishi kutubxonalarni
aqlli boshqarishni rivojlantirishga yordam berdi. An'anaviy shtrix kodlari bilan
taqqoslaganda, RFID elektron teglar ko'proq kitob ma'lumotlarini saqlashi mumkin va
ularning ma'lumotlarini to'g'ridan-to'g'ri aloqa bilan o'qish va yuborish kerak emas. Bir
nechta ob'ektlarning axborot o'zaro ta'siri ham amalga oshirilishi mumkin, bu boshqaruv
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Misol uchun, kitobni boshqarishning
an'anaviy usuli faqat kompyuterda kitoblar joylashgan taxminiy maydonni so'rashi
mumkin, ammo bu hududda kitob mavjudligini tasdiqlash mumkin emas. RFIDning aqlli
kitoblarni boshqarish rejimidan foydalanib, kitoblarning real vaqt rejimida joylashishini
so'rash mumkin. Kitobni tekshirish nuqtai nazaridan, an'anaviy kitob boshqaruvi ko'p
sonli odamlarga muhtoj va bo'shliqlar bo'lishi mumkin, ammo aqlli kutubxonalarda
kitoblarning soni va joylashuvi RFIDning joylashishni aniqlash funktsiyasi orqali tezda
tasdiqlanishi mumkin. Kitoblarning xavfsizligi nuqtai nazaridan, an'anaviy kitob
boshqaruvi magnit chiziqlar magnitlanishidan foydalanadi, lekin u davriy magnitlanishga
muhtoj, bu ishlash qiyin, ammo aqlli kutubxonalarda magnitlanish va magnitlanish kerak
emas, qo'shimcha energiya ham kerak emas, va kitob ma'lumotlari, agar kitob aniqlash
oralig'ida bo'lsa, real vaqtda qayta aloqa bo'lishi mumkin. Ba'zi tegishli tadqiqotlar
mavjud. Cheng va boshqalar. ( Buni ishlatish qiyin, ammo aqlli kutubxonalarda
50
`
magnitlanish va demagnetizatsiya kerak emas, qo'shimcha energiya ham kerak emas va
kitob ma'lumotlari kitob aniqlanish oralig'ida bo'lsa, real vaqtda qayta aloqa bo'lishi
mumkin. Ba'zi tegishli tadqiqotlar mavjud. Cheng va boshqalar. ( Buni ishlatish qiyin,
ammo aqlli kutubxonalarda magnitlanish va demagnetizatsiya kerak emas, qo'shimcha
energiya ham kerak emas va kitob ma'lumotlari kitob aniqlanish oralig'ida bo'lsa, real
vaqtda qayta aloqa bo'lishi mumkin. Ba'zi tegishli tadqiqotlar mavjud. Cheng va
boshqalar. (2016 ) RFID texnologiyasini WiFi aloqa texnologiyasi bilan birlashtirib,
qo'lda mijoz dasturiy ta'minoti bilan vizual kitob qidirishni boshqarish tizimi to'plamini
ishlab chiqdi. Eksperimental natijalar shuni ko'rsatdiki, tizim nafaqat kitoblarni qidirish
va boshqarishni sezilarli darajada yaxshilagan, balki amaliy amaliy ahamiyatga ega
bo'lgan inson va moddiy resurslarni sezilarli darajada tejagan. Gao va boshqalar. ( 2017
yil) metrik bo'lmagan ko'p o'lchovli RFID masofaviy bo'lmagan algoritmni taklif qildi, bu
esa yopiq RFID ko'p tegli birgalikda joylashishni amalga oshirdi. Simulyatsiya natijalari
shuni ko'rsatadiki, algoritm mavjud RFID yagona joylashishni aniqlash algoritmidan
ustundir. U va boshqalar. (2017) Bayes ehtimoli va K eng yaqin qo'shnisiga asoslangan
RFID ichki joylashishni aniqlash algoritmini taklif qildi. Eksperimental natijalar shuni
ko'rsatdiki, taklif qilingan algoritm an'anaviy RFID ichki joylashishni aniqlash algoritmi
Landmarcga qaraganda taxminan 15 sm kichikroq joylashishni aniqlash xatosiga
ega. Ushbu maqolada RFID texnologiyasining asosiy tuzilishi va printsipi qisqacha
tanishtirildi va RFIDga asoslangan intellektual kutubxona boshqaruv tizimi ham joriy
etildi. Shundan so'ng, Huaqiao universiteti kutubxonasi ikki hududga bo'lingan va
to'plamni hisoblash,
2. RFID texnologiyasida aqlli kutubxonalarni elektron boshqarish.
RFID ( Toivanen va boshq. 2016 ) identifikatsiya ob'ekti bilan jismoniy aloqani talab
qilmaydigan avtomatik identifikatsiya texnologiyasidir. Umumiy shtrix kodni aniqlash
texnologiyasi jismoniy aloqasiz boshqa yarim avtomatik identifikatsiya
texnologiyasidir. Magnit chiziqni aniqlash texnologiyasi an'anaviy kontaktni aniqlash
texnologiyasidir. Elektromagnit nazariyaga ko'ra ( Xu va boshq. 2017 ), RFID
texnologiyasi ma'lumotlarning jismoniy bo'lmagan kontakt identifikatsiyasini amalga
51
`
oshirish uchun elektromagnit maydonga tayanadi. RFID texnologiyasi kundalik hayotda
yaqinlik kartasi, elektron yorliq va boshqalar deb ham ataladi.
1 -rasmda ko'rsatilganidek , to'liq RFID texnologiyasi signallarni uzatish va qabul qilish
uchun o'quvchilarni va axborotni saqlash uchun elektron teglarni o'z ichiga oladi, bu erda
o'quvchilar ( Koskinen et al. 2015 )) va elektron teglar qabul qiluvchi va uzatuvchi
antennalarni, qabul qiluvchi va uzatuvchi qismlar va boshqaruv qismlarini o'z ichiga
oladi. Elektron tegning boshqaruv qismi asosan axborotni saqlash vositasi sifatida
ishlatiladi va saqlangan ma'lumot signal qabul qilinganda faol ravishda
yuboriladi. O'quvchining boshqaruv qismi axborot almashinuvi uchun kompyuter
tizimiga ulangan bo'lib, u yangi ma'lumotlarni yozishni va qabul qilingan elektron teg
ma'lumotlarini tekshirish va tuzatishni amalga oshiradi va elektron tegning
qalbakilashtirilishini oldini oladi. Axborot va energiya o'quvchi va elektron teg o'rtasida
antenna orqali o'zaro ta'sir qiladi.
1-rasm
Radiochastotani identifikatsiyalash texnologiyasining tarkibi
52
`
Shakl 2da ko'rsatilgandek , RFID texnologiyasi ishlayotganida, o'quvchi ishga tushiriladi
va o'quvchi antennasi orqali signal uzatilgandan so'ng, o'quvchi atrofida ma'lum bir
diapazonda elektromagnit maydon hosil bo'ladi ( Rui va boshq. 2015 ).). Ob'ekt haqidagi
ma'lumotni o'z ichiga olgan elektron tegni olib yuradigan identifikatsiyalangan ob'ekt
elektromagnit maydonga kirganda, elektromagnit induksiya tufayli ichki elektron tegda
induksiyalangan oqim hosil bo'ladi, keyin aniqlangan ob'ektni o'z ichiga olgan
ma'lumotni chiqarish uchun etarli energiya olinadi, ya'ni. , elektron teg
faollashtirilgan. Elektron teg faollashtirilganda saqlangan ma'lumotlar antenna orqali
o'rnatilgan tarzda uzatiladi. Elektron tegdan signal olgandan so'ng, o'quvchi signalni
dekodlaydi va dekodlangan signalni kompyuter tizimiga uzatadi. Tegishli buyruq
kompyuter tomonidan signaldagi ma'lumotlarga muvofiq amalga oshiriladi, so'ngra
buyruq tegishli aktuator tomonidan amalga oshiriladi, masalan, logistikada tovarlarni
saralash.
2-rasm
RFID texnologiyasi jarayonining ishlash prinsipi
An'anaviy identifikatsiya texnologiyasi bilan taqqoslaganda, RFID texnologiyasi
quyidagi xususiyatlarga ega ( Korotkov 2016 ).). Birinchi xususiyat - ma'lumotlarning
o'zaro ta'siri. Tegdagi ma'lumotlar RFIDdagi elektromagnit maydon tomonidan o'qilishi
va yozilishi mumkin, an'anaviy shtrix kod esa faqat o'qilishi mumkin. Ikkinchi xususiyat
- kichik elektron teg hajmi va kuchli ma'lumotlarning kirib borishi. Asosiy tuzilmani
saqlash sharti ostida, elektron teg turli xil ehtiyojlarga moslasha oladigan turli shakl va
o'lchamlarga ega va bundan tashqari, elektron teg elektromagnit maydonning kirib
borishi tufayli ishlashga ta'sir qilmasdan tanib olish ob'ektiga joylashtirilishi mumkin.
yorlig'i metallardan yasalgan bo'lmasa. Uchinchi xususiyat shundaki, elektron tegni
saqlash ma'lumot qismi ichki elektron tuzilmadir va elektron teg ma'lumotlar
53
`
o'zgartirilgan ekan, uning ma'lumotlar o'zaro ta'siri tufayli qayta-qayta ishlatilishi
mumkin.
3. RFID asosidagi intellektual kutubxona boshqaruvi
3 -rasmda ko'rsatilganidek, RFID-ga asoslangan aqlli kutubxona boshqaruv tizimi asosan
besh modulga bo'linishi mumkin, ya'ni axborotni qayta ishlash funktsiyasi, kirishni
aniqlash funktsiyasi, kitob statistikasi funktsiyasi, kitob qidirish funktsiyasi va o'z-o'zidan
qarz olish va qaytarish funktsiyasi.
3-rasm
RFID ga asoslangan intellectual kutubxona boshqaruv tizimining asosi
Axborotni qayta ishlash funktsiyasi ( Dan and Qi 2016 ) asosan kutubxonadagi hujjat
ma'lumotlarini va foydalanuvchi ma'lumotlarini, masalan, kitoblarni olish va qaytarish
muddati, qarz kitobining nomi va kitoblarni olish uchun ruxsatnomani boshqarish uchun
ishlatiladi. Shu bilan birga, ushbu funktsiya elektron teglarni birlashtirilgan qayta ishlash
va tarqatishni ham o'z ichiga oladi. Muomaladagi kitoblarning aksariyati elektron yorlig'i
bilan ta'minlanmaydi, lekin har bir rasmiy nashr etilgan kitob shtrix kod bilan birga
keladi. An'anaviy kutubxonalar odatda shtrix kodlarini saqlash ma'lumotlari sifatida
ishlatadi, shuning uchun aqlli kutubxona shtrix kodlarini elektron teglar bilan
moslashtirish uchun boshqa RFID ma'lumotlar bazasini yaratishi kerak. Yangi kiritilgan
54
`
kitobga tizimning boshqa funksiyalaridan normal foydalanish uchun yangi ID raqami
ham berilishi kerak.
Kirishni aniqlash funktsiyasi ( Budak and Ustundag 2015 ) asosan kutubxonaga
kiradigan xodimlar va umumiy o'quvchilarni ajratish va autentifikatsiya qilish uchun
ishlatiladi va bundan tashqari u kitoblarni o'g'irlashning oldini olish funktsiyasiga
ega. Birinchisi, tizimning axborotni qayta ishlash funktsiyasida saqlanadigan
foydalanuvchi ma'lumotlari tomonidan amalga oshiriladi va qabul qilish xodimlari
elektron yorliqdagi foydalanuvchi ma'lumotlarini aniqlash porti orqali tekshirishlari
mumkin, bu esa trafik oqimini sezilarli darajada oshiradi; ikkinchisi, har bir yozilgan
kitobning o'ziga xos elektron yorlig'i bor. Kitoblar aniqlash porti orqali o'tkazilganda va
elektron teglar tomonidan qayd etilgan ma'lumotlar tizim ma'lumotlar bazasida ro'yxatga
olingan ma'lumotlarga mos kelmasa, kitoblarni o'g'irlashni samarali oldini olish uchun
darhol signal beriladi.
O'z-o'zidan qarz olish va qaytarish funktsiyasi ( Chu 2015 ) aqlli kutubxonaning muhim
funktsiyalari va xususiyatlaridan biridir. RFID texnologiyasi yordamida aqlli kutubxona
kitoblarning uchuvchisiz ishlashini amalga oshirishi mumkin.
Kitob statistikasi funksiyasi va kitob qidirish funksiyasi ( Fortinsimard et al. 2015 )
asosan kutubxonadagi kitoblar sonini tez hisoblash va kitobxonlarga kitob joylashuvini
aniq aniqlash xizmatlarini taqdim etish uchun ishlatiladi. Ikki funktsiyaning asosiy
printsipi 4 -rasmda ko'rsatilganidek, bir xil .
55
`
4-rasm
Kitob statistikasi va joylashini aniqlash funksiyasining ishlash prinsipi.
Birinchidan, kutubxonachilar birlik maydonini kitob javonining talablariga muvofiq
tasniflaydilar va ularni talablarga muvofiq taqsimlaydilar. Ular har bir birlik hududida
kitob javonini o'quvchi o'rnatdilar va birlik maydoniga mos keladigan noyob
identifikatorni o'rnatdilar. Keyin identifikator kuchaytiruvchi antenna orqali tegishli
javonga joylashtirilgan kitoblarning elektron yorlig'iga mos keladi va tegishli natijalar
liniya orqali ma'lumotlar bazasiga uzatiladi. Kitob javonining tegishli jadvali ma'lumotlar
bazasiga muvofiq intellektual kutubxona boshqaruv tizimi platformasida
shakllantiriladi. Yuqorida tavsiflangan o'z-o'zidan qarz olish va qaytarish funksiyasi o'zo'zidan qarz olish va qaytarish moslamasini ma'lumotlar bazasi bilan bog'lash orqali
qarzga olinishi va qaytarilishi mumkin bo'lgan kitoblarning kitob javonidagi holatini
o'qish orqali amalga oshiriladi.
56
`
4. Vaziyatni tahlil qilish
Kutubxonalar va kitoblarni chiplash uchun RFID teglari
Kitob sanoati va kutubxonalarda RFID tizimidan foydalanish shtrix kodlashdan
afzalroqdir.
RFID transponderlari (chiplar) kichik o'lchamdagi yorliqlar-stikerlardir. Kitoblar
uchun yorliqlarning o'lchami 55 dan 85 millimetrga teng. Yorliqlar shaxsiy
kodlarga ega, ular tufayli kutubxona tizimida bosma nashrlarni bir-biridan ajratish
mumkin. Har bir chipga o'g'irlikka qarshi funksiya o'rnatilgan. Chiplar qayta
yoziladigan xotiraga ega bo'lib, u kitoblar yoki yozuvlarni olib tashlashga ruxsat
57
`
yoki taqiqni belgilash uchun ishlatiladi. Yorliq shtrix-kod, kutubxona logotipi yoki
boshqa ma'lumotlarga ega bo'lgan himoya plyonka bilan qoplanishi mumkin.
Kutubxona kitoblarini RFID transponderlari bilan chiplash va maxsus
o'quvchilardan foydalanish kitoblarning binolar ichida muomalasi jarayonini
nazorat qilish, kitobning kerakli nusxasini tezda topish imkonini beradi.
58
`
Ixtisoslashtirilgan o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish shoxobchalari va elektron
chiptalardan foydalanish ularga kitob nashrlarini mustaqil ravishda topshirish va
olish imkoniyatini beradi, kutubxonachilar ishini osonlashtiradi, kitoblarni qabul
qilish yoki berish tartibida xatolarga yo‘l qo‘ymaydi.
59
`
RFID teglar tarmoqlari:
 shaxsiy kodni saqlash;
 axborotni qayta yozish imkoniyatiga ega xotira sektori;
 xavfsizlik sektori.
Axborot teglar xotirasiga ularning konstruktiv sifatlariga qarab turli usullar bilan
kiritiladi.
 Kutubxonalarda RFID tizimlaridan foydalanishning afzalliklari
 Chiplar o'quvchining ko'rish maydonidan tashqarida bo'lishi mumkin va
ularni ehtiyotkorlik bilan o'rnatish mumkin;
 yopishtiruvchi yorliq yuzasi va oson qo'llanilishi;
 chip shtrix-kod yoki logotipli himoya yorlig'i bilan qoplangan;
 uzoq xizmat muddati, yorliqni soxtalashtirish mumkin emas, kitoblarni
etiketlash bir martalik protseduraga aylanadi;
60
`
 kitoblarni noqonuniy olib tashlashdan aniqlash va himoya qilish.
Kutubxonalarning vazifalari RFID texnologiyalaridan foydalanish tufayli hal
qilinadi
 kitobxonlarga xizmat ko'rsatish darajasini oshirish;
 kitoblarni chiqarish vaqtini qisqartirish;
 mahsuldorlikni oshirishga yordam beradigan standart operatsiyalarni to'liq
avtomatlashtirish;
 o'quvchilarning shaxsiyati;
 bosma nashrlarning ruxsatsiz olib tashlanishidan xavfsizligini ta'minlash;
 real vaqt rejimida kutubxonani boshqarish;
 kitoblarni shaxsiylashtirish, ularni o'g'irlikdan himoya qilish;
61
`
 kutubxona xodimlari tomonidan bir vaqtning o'zida kitobni o'g'irlashga
qarshi funktsiyani faollashtirish / o'chirish bilan 5 dan ortiq kitoblarni kitob
kreditlash stantsiyasi orqali qabul qilish / berish;
 o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish RFID stantsiyasi tufayli kitoblarni qabul qiluvchi
xodimlar ishtirokisiz tashrif buyuruvchi tomonidan bosma nashrni bepul
tanlash;
 kitoblarni operativ inventarizatsiya qilish;
 o'quvchilarni shaxsiylashtirish va kitoblarni berish va qabul qilish
stantsiyalari bilan ishlash, printerlar va nusxa ko'chirish mashinalariga
kirishni nazorat qilish uchun RFID-kartalardan foydalanish.
Kutubxonalarning asosiy muammosi kitob fondini noqonuniy olib chiqib ketishdan
saqlab qolishdir. Darhaqiqat, shu bilan birga, ochiq foydalanish imkoniyatiga ega
javonlarda kitoblarni tanlash va hujjatlarni berish/qabul qilish jarayonida tashrif
buyuruvchilar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish zarur.
Kutubxona tizimini RFID texnologiyalaridan foydalangan holda avtomatlashtirish
uni yuqori darajaga ko'tarish imkonini beradi va muassasani tashrif buyuruvchilar
uchun eng jozibador qiladi.
62
`
RFID kutubxona tizimining muhim komponenti elektron chiptadir
 Elektron foydalanuvchi chiptasi – foydalanuvchini identifikatsiya qilish
tartib-taomilini avtomatlashtirish, kitobxonlar va xodimlarning kutubxonaga
kirishini nazorat qilish va boshqarishni ta’minlash, operativ hisoblarni
yuritish uchun foydalaniladigan plastik karta.
 Elektron karta individual dizaynga ega bo'lishi va qo'shimcha funktsiyalarga
ega bo'lishi mumkin. O'z-o'ziga xizmat ko'rsatish shoxobchalarida chipta
shaxsiylashtirish uchun, qaytish stantsiyalarida - ma'lumot tashuvchilarni
ro'yxatdan o'tkazish, hisoblarni yuritish, elektron qulflarni ochish, o'z-o'ziga
xizmat ko'rsatish shoxobchalarida va nusxa ko'chirish mashinalarida
to'lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi.
63
`
Elektron kartalarni olish usullari
 Chipta blankalarini keyinchalik ular bo'yicha ma'lumotlarni kiritish bilan
sotib olish. Bu printer va jihozlarni talab qiladi. Ko'pincha, ushbu usul bilan
uskunaning ishdan chiqishi sodir bo'ladi.
 Kutubxona ma'lumotlari allaqachon kiritilgan tayyor chiptalarni sotib olish.
O'quvchi haqidagi barcha ma'lumotlar elektron ma'lumotlar bazasiga
joylashtirilgan.
O'quvchi identifikatsiyasi
Kutubxona o'quvchilarini identifikatsiya qilish jarayonini tezlashtirish uchun
integratsiyalangan RFID yorlig'i (RFID kutubxona kartasi) bo'lgan plastik kartalar
ishlab chiqariladi.
 To'liq rangli chop etish mumkin
 Ko'p foydalanish
64
`
RFID transponderlari kutubxonada qanday ishlaydi?
Kitoblar yoki jurnallar omborga birinchi marta kelganida, RFID chiplari
dasturlashtiriladi va oxirgi qog'ozlarga o'rnatiladi. Kitob fondiga yorliq qo'ygandan
so'ng, kitoblarni shaxsiylashtirish uchun yorliqlarni to'g'ridan-to'g'ri ko'rishning
hojati yo'q: ular ma'lum masofada va muqova orqali o'qiladi.
O'quvchilar teglar bilan bir xil diapazonda ishlaydilar, ular o'z-o'ziga xizmat
ko'rsatish stantsiyalarida, ro'yxatga olish, himoya qilish tizimlarida, kitob
nashrlarini qaytarish va saralashda, portativ terminallarda o'rnatiladi. Yorliqlarni
o'qish bir necha soniya davom etadi, shu bilan birga o'qish zonasiga tushadigan bir
nechta teglarni qayta ishlash mumkin.
Kutubxonalar uchun 3Mtm RFID chiplari
65
`
3Mtm transponderlari kitob muqovasiga ishonchli tarzda biriktirilgan va ularni bir
necha marta qayta yozish mumkin. Ular 13,56 MGts diapazonda ishlaydi va har bir
kitobning 100% identifikatsiyasini kafolatlaydi.
Transponderlarning shubhasiz afzalliklari
 maxsus antenna dizayni imkon beradigan maksimal ma'lumotlarni o'qish
masofasi;
 3Mtm ishlashining barqarorligi, chiplardan foydalanishning butun davri
davomida ma'lum miqdordagi kitoblarni bir vaqtning o'zida ro'yxatdan
o'tkazish;
 transponderlarning xizmat muddati kitob nashrlarining xizmat qilish muddati
bilan taqqoslanadi. Teglar bardoshli, uning qopqog'i sifatiga bog'liq emas,
kitobni dastlabki hisobga olishda bir marta qo'llaniladi va kitoblarning turli
sirtlarida qo'llaniladi.
4.1. Tajribaning maqsadi
Eksperimentning maqsadi an'anaviy kutubxona va intellektual kutubxona boshqaruv
tizimlarining haqiqiy qo'llanilishini taqqoslash orqali intellektual kutubxona boshqaruvi
tizimining ishlashini o'rganishdir.
4.2. Eksperimental muhit
66
`
Tajriba universitet kutubxonasida o‘tkazildi. Kutubxona dastlab ikki hududga
bo‘lingan. Bir sohada an'anaviy magnit chiziqli + shtrixli kutubxonani boshqarish tizimi,
boshqa sohada esa RFID asosidagi aqlli kutubxona boshqaruv tizimi qabul qilindi.
Kutubxonani intellektual boshqarish tizimining mintaqaviy sxemasi 5 -rasmda
ko'rsatilgan , bu erda 1- qo'lda xizmat ko'rsatish stoli, 2 - kirish va chiqishni aniqlash
stantsiyasi, 3 - ajratish devori va 4 - kitob javoni. Bundan tashqari, o'z-o'zidan qarz olish
va qaytarish mashinasi kitob javoniga yaqin joyda o'rnatiladi. Ushbu tadqiqotda
o'rnatilgan o'quvchi modeli - ish paytida 13,66 MGts elektromagnit maydon chastotasiga
ega KD500 va uning elektron teg modeli icode slix hisoblanadi. Ular o'rtasidagi axborot
o'zaro protokoli ISO15693. Elektron tegda kitob, javonning joylashuvi va qarz olish
haqidagi asosiy ma'lumotlar mavjud.
5- rasm
RFID asosidagi intellektual kutubxona strukturasining sxematik diagrammasi.
4.3. Eksperimental usullar
Kutubxona ikki hududga bo'lingan. Yo'nalishlardan biri an'anaviy kutubxona boshqaruv
tizimini qo'llagan, ikkinchisi esa RFID asosidagi intellektual kutubxona boshqaruv
tizimini qo'llagan. Keyin ikkita yo'nalishda kitoblarni hisoblash, joylashtirish va o'tish
samaradorligi bo'yicha tajriba o'tkazildi:
67
`
1. Kitoblarni hisoblash: Kutubxona eksperimentining rasmiy ochilishidan oldin, ikki
sohadagi kitoblar etarli xodimlarni ta'minlash sharti bilan hisoblangan. An'anaviy
kutubxona hududida ma'lumotlar bazasini kiritish uchun shtrix-kodni skanerlash
usuli qo'llanilgan va intellektual kutubxona hududida elektron yorliqlarni
skanerlash usuli qabul qilingan. Inventarizatsiya tugagandan so'ng, sarflangan vaqt
va ishchi kuchi solishtirildi.
2. Kitobni joylashtirish: Kutubxona eksperimentining rasmiy ochilishidan oldin,
kitoblarni sanab o'tgandan so'ng, joylashuv so'rovi uchun 10 ta kitob tanlandi va
kitoblarning joylashuvi an'anaviy boshqaruv tizimi va aqlli boshqaruv tomonidan
taqdim etilgan so'rov natijalariga ko'ra tekshirildi. ikki mintaqada tizim; aniqligi
qayd etildi. Tajribaning rasmiy ochilishidan bir hafta o'tgach, joylashuv so'rovi
uchun bir xil 10 ta kitob tanlab olindi va to'g'rilik darajasi an'anaviy boshqaruv
tizimi tomonidan taqdim etilgan joylashuvni tasdiqlash kitoblari va ikkita
mintaqada intellektual boshqaruv tizimi so'rovi natijalari asosida hisoblab chiqildi.
3. O'tish samaradorligi: kutubxonaning rasmiy ochilishidan bir hafta o'tgach, zaldagi
odamlar soni va har kuni soat 7 dan 17 gacha bo'lgan ikkita hududda kirish va
chiqishdan o'tadigan odamlar soni hisoblab chiqildi, va har bir kunning o'rtacha
qiymati olingan.
68
`
4.4. Eksperimental natijalar
1 -jadvalda ko'rsatilganidek, an'anaviy kutubxona boshqaruv tizimidagi barcha kitoblarni
tekshirish uchun 5 kishi 8 soat vaqt sarfladi. Aqlli kutubxona boshqaruvi hududida
kitoblarni hisoblash uchun faqat bir kishiga 2 daqiqa kerak bo'ldi, bu an'anaviy
kutubxona boshqaruv tizimi magnit tasma va shtrix kodidan ancha samaraliroq
edi. Buning sababi shundaki, an'anaviy shtrixli kutubxona boshqaruv tizimida kitoblar
ma'lumotlari faqat kitoblar shtrix-kod skaneri tomonidan olib tashlangan va skanerdan
o'tkazilgandan so'ng kompyuterda saqlanishi mumkin edi va kitob javonidagi kitobning
joylashuvi ma'lumotlari qo'lda kiritilishi kerak edi. ; RFID-ga asoslangan intellektual
kutubxona boshqaruv tizimida u kitob javoniga o'rnatilgan o'quvchilarni ishga tushirish
orqali kitoblarning elektron teglarida kitobga oid ma'lumotlarni va kitob joylashgan kitob
javonining joylashuvi haqidagi ma'lumotlarni olishi mumkin edi.
1-Jadval
An’anaviy kutubxona va intellektual kutubxona boshqaruv tizimining to’plamni
hisoblash samaradorligi
Mintaqa
Tekshirish vaqti
An’anaviy
kutubxonalar
hududi
Intellektual
kutubxona
maydoni
8 soat
Tekshirilayotgan
odamlar soni
5
2 daqiqa
1
2 -jadvalda ko'rsatilganidek, kutubxona ochilishidan oldin, an'anaviy kutubxona va aqlli
kutubxona joylashuvi so'roviga ko'ra, kitob javoni ma'lumotlari olingan va barcha o'nta
kitobni aniq topish mumkin edi. Kitobning an'anaviy kutubxonada aniq joylashishiga
sabab, kitob hisoblangandan so'ng barcha kitoblar to'g'ri kitob javoniga joylashtirildi, bu
kitoblarni sanash va ro'yxatdan o'tkazishda kitob-kitob javoni yozishmalari jadvaliga mos
69
`
keladi. Intellektual kutubxonada kitoblarning to'g'ri joylashishining sabablaridan biri
an'anaviy kutubxonalar bilan bir xil edi. Boshqa sabab shundaki, RFID ning kitob
joylashuvi funksiyasi kitob javonidagi ma'lumotlarni to'g'ri joylashtirishi mumkin
edi. Kutubxona ochilganidan bir hafta o'tgach, an'anaviy kutubxona joylashuvi so'roviga
ko'ra faqat to'rtta maqsadli kitobni topish mumkin edi. Butun hudud bo'ylab qidirilgandan
so'ng, noto'g'ri javonda faqat to'rtta maqsadli kitobni topish mumkin edi, qolgan ikkita
kitob esa butunlay tanib bo'lmas edi. Sababi, an'anaviy kutubxona kitoblari va kitob
javonlari o'rtasidagi yozishmalar o'rnatildi va joylashishni aniqlash so'rovining to'g'riligi
o'quvchilar va ma'murlarning qo'lda saralanishiga bog'liq edi, bu esa bir hafta ichida ba'zi
kamchiliklarga olib kelishi mumkin edi. Ammo intellektual kutubxonada 10 ta kitob
uchun kitob javonining joylashuvi to'g'risidagi aniq ma'lumot hali ham taqdim etilishi
mumkin edi, shundan 3 ta kitob kitob tasnifiga mos kelmadi, lekin tizim tomonidan
taqdim etilgan kitob joylashuvi ma'lumotlari aniq edi. Buning sababi, RFID-ga
asoslangan kitobni joylashtirish funksiyasi sobit kitob javoniga mos keladigan jadvalga
tayanmagan
2- jadval
An’anaviy kutubxona va intellectual kutubxonada kitob joylashuvi funksiyasining
test natijalari
Sinov vaqti
Sinov mavzusi
To'g'ri
Noto'g'ri
joylashtirilgan
joylashtirilgan
kitoblar soni
kitoblar soni
10
0
kutubxona
10
0
An'anaviy
4
6
Kutubxona
An'anaviy
ochilishidan oldin
kutubxona
Intellektual
Kutubxona
70
`
ochilganidan bir
kutubxona
hafta o'tgach
Intellektual
kutubxona
10
0
6 - rasmda ko'rsatilganidek, umuman olganda, aqlli kutubxonadan soatiga 7 dan 17 gacha
o'tadigan odamlar soni an'anaviy kutubxonaga qaraganda har doim yuqori bo'lgan va
aqlli kutubxonaning samaradorligi vaqt o'tishi bilan ko'tarilib, keyin
kamaydi. Kutubxonaning o'tish samaradorligi birinchi navbatda ortib, keyin pasaygan
bo'lsa-da, aqlli kutubxonaning o'tish samaradorligi o'zgarishi bilan solishtirganda aniq
emas va barqaror edi. Sababi, soat 10 dan 15 gacha kutubxonaning eng qizg'in davri
bo'lib, o'sha davrda kutubxonaga kirib-chiqadiganlar ko'p bo'lgan. An'anaviy kutubxona
tomonidan qo'llaniladigan magnit chiziq va shtrix-kod texnologiyasi o'quvchilarni
kutubxonaga kirish va undan chiqishda kartani surishga majbur qildi. Bundan tashqari,
kitoblarni qarzga olish va qaytarishda kitoblarni qo'lda magnitlash va magnitsizlantirish
kerak edi, ma'lum vaqt sarflagan va operatorlar cheklangan edi. Shunday qilib, kirish va
chiqish eng yuqori davrda tiqilib qolgan va o'tish samaradorligini oshirish qiyin
edi. Intellektual kutubxona RFID texnologiyasiga asoslangan bo'lib, o'quvchilar faqat
elektron yorliq sertifikatini kartani surishsiz olib yurishlari kerak edi. Bundan tashqari,
kitoblar kutubxonada ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, ular to'g'ridan-to'g'ri aniqlash portidan
kutubxonadan chiqib ketishlari mumkin edi. Bu davrda qo'lda xizmat ko'rsatishga ehtiyoj
qolmadi, bu esa tirbandlikni sezilarli darajada kamaytirdi. Buni rasmdan ko'rish
mumkin va kitobxonlar faqat elektron yorliq sertifikatini kartani surishsiz olib yurishlari
kerak edi. Bundan tashqari, kitoblar kutubxonada ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, ular to'g'ridanto'g'ri aniqlash portidan kutubxonadan chiqib ketishlari mumkin edi. Bu davrda qo'lda
xizmat ko'rsatishga ehtiyoj qolmadi, bu esa tirbandlikni sezilarli darajada
kamaytirdi. Buni rasmdan ko'rish mumkin va kitobxonlar faqat elektron yorliq
sertifikatini kartani surishsiz olib yurishlari kerak edi. Bundan tashqari, kitoblar
kutubxonada ro'yxatdan o'tgan bo'lsa, ular to'g'ridan-to'g'ri aniqlash portidan
kutubxonadan chiqib ketishlari mumkin edi. Bu davrda qo'lda xizmat ko'rsatishga ehtiyoj
71
`
qolmadi, bu esa tirbandlikni sezilarli darajada kamaytirdi. Buni rasmdan ko'rish
mumkin6 aqlli kutubxona samaradorligining yuqori chegarasi yanada yuqori bo'lgan.
6-rasm
Ikki kutubxonaning o’tish samaradorligi.
Kutubxonalar uchun RFID ning afzalliklari va kamchiliklari
RFID tizimi allaqachon kutubxonalarning katta qismiga tanish.
72
`
Misol uchun, Sankt-Peterburgda 2015 yilda 150 kutubxona RFID tizimi bilan
jihozlangan edi. Hozir bu tizim namunaviy kutubxonalarda joriy etilmoqda va
hatto Magnitogorsk yoki Almetyevsk kabi nisbatan kichik shaharlarda ham faol
qo'llaniladi.
Rossiya Davlat Yoshlar kutubxonasi RFID texnologiyasidan maftunkor tarzda
foydalanish haqida gapirdi. Yaroslavl viloyat universal ilmiy kutubxonasida RFID
tizimini joriy etishning qimmatli tajribasi haqida. USTIDA. Nekrasovni bu erda va
Buryat davlat universitetining ilmiy kutubxonasi tajribasi haqida - bu erda
o'qishingiz mumkin.
Avtomatlashtirishning afzalliklari shubhasizdir, ammo ba'zi o'ziga xosliklar ham
mavjud. Aniqlik uchun biz o'quvchilar va kutubxonachilar uchun toifalar bo'yicha
ijobiy va salbiy tomonlarini ta'kidladik (biz biror narsani o'tkazib yuborgan
bo'lishimiz mumkin; qo'shimchalaringiz va qimmatli sharhlaringiz uchun
minnatdor bo'lamiz).
O'quvchilar uchun afzalliklari:
+ xizmat ko'rsatish tezligi;
+ shaxsiy hisob xizmatlaridan foydalanish imkoniyati;
+ kutubxonada qulay kitob qidirish;
+ kitoblarni istalgan vaqtda ijaraga olish imkoniyati, agar tashqi kitoblarni
qaytarish stantsiyasi mavjud bo'lsa;
+ naqshlarni buzadigan texnologik jihatdan rivojlangan kutubxonaga tashrif
buyurish zavqi va
Kamchiliklari:
- elektron kutubxona kartasi yo'qolishi mumkin. Bunday holda, uning tiklanishi
tezroq bo'ladi
jami to'lanadi (150-300 rubl);
- ilgari, uyda kitob berishda qog'oz chiptada qaytish sanasi ko'rsatilgan. bilan
tizimda
73
`
Internetga kirish imkoni bo'lmagan ECHB kitobning muddatini tekshirish qiyin
va shuning uchun paydo bo'lishi mumkin
qarzlar;
- kutubxonada o'rnatilgan "o'g'irlikka qarshi eshiklar" (yoki portallar) ba'zan
bo'lishi mumkin
kiyimga tikilgan yoki boshqa narsalarga yopishtirilgan RFID teglariga javob
bering. Unda
Bunday holda, tizim sabab bo'lishi mumkin bo'lgan ovozli signal bilan javob
beradi
psixologik va jismoniy noqulaylik;
- yangi texnologiyalarning ishlash printsipi ba'zilar uchun tushunarsiz yoki noqulay
bo'lishi mumkin
foydalanuvchilar, masalan, keksalar.
Kutubxonachilar uchun afzalliklari:
+ o'quvchiga xizmat ko'rsatish jarayoni tezlashtirilgan;
+ soddalashtirilgan va tezlashtirilgan inventarizatsiya;
+ kitoblarni fond ichida va undan tashqariga ko‘chirish jarayoni imkon qadar
shaffof;
+ pul mablag'lari bilan ishlashda inson omilining ta'siri kamayadi, elektron
shakllar va boshqalar;
+ kutubxonalar talablariga muvofiq eksponatlarni tartibga solish osonroq;
Kamchiliklari:
- xodimlarni majburiy o'qitish. Va nafaqat teglar bilan ishlash, balki
ularni elektron katalogdagi yozuvga qanday bog'lash va boshqalar;
74
`
- birinchi bosqichda qog'oz kutubxona kartochkalarini elektronga almashtirish vaqt
talab etadi
Kutubxonachi o'quvchilarni yangi tizim bilan tanishtirish uchun ham vaqt kerak
bo'ladi
- elektron shaklni to'ldirishda qiyinchiliklar bo'lishi mumkin;
- stiker yorliqlari va kitobning nusxasi uchun ma'lumotlarni keyingi tuzatish
xodimlarning yelkalari va vaqt va kuch talab qiladi;
- kitoblar uchun yangi yorliqlarni o'qishda xato bo'lishi mumkin va yorliqlarni
qayta yopishtirish kerak bo'ladi;
- ba'zi teglar broshyuralar, CD va DVD disklar, nodir kitoblar va kitoblar uchun
mos emas
fonddagi yodgorliklar: masalan, markaning tagida noto'g'ri tanlangan elim
mumkin
qog'ozga zarar yetkazish va boshqalar;
- RFID o'quvchilari barcha teglangan kitoblarga va barcha o'quvchilarga faol javob
berishlari mumkin
Umuman olganda, salbiy tomonlar mantiqiy ravishda ijobiy tomonlardan kelib
chiqadi va bir xil funktsiyalar uchun har qanday yangilik foydalanuvchilarning
shaxsiy qarashlari, afzalliklari va odatlari asosida ma'qullanishi va qoralanishi
mumkin. Shuni ta'kidlash kerakki, RFID tizimidan faol foydalanish yillari
davomida kutubxonalarda ko'plab ichki jarayonlarni avtomatlashtirish va inson
omilining ta'sirini kamaytirish mumkin bo'ldi, ammo texnologiyani qo'llash va
joriy etishda hali ham qiyinchiliklar mavjud.
75
`
RFID xavfsizligi
RFID texnologiyasi aqlli uylar, aqlli binolar va boshqa IoT foydalanish holatlari
uchun tobora ommalashib bormoqda. RFID shtrix-kod texnologiyasining vorisi
hisoblanadi.
Agar RFID-dagi xavfsizlik mexanizmlaridan biri to'g'ri bajarilmasa yoki
ishlamasa, xavfsizlik buziladi. Ayniqsa, aqlli uylar va aqlli binolardan foydalanish
holatlarida bu shaxsiy ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishga yoki hatto shaxsiy
kuzatuvga olib kelishi mumkin.
Boshqa simsiz texnologiyalar singari, RFID xavfsizlik tahdidlariga duchor bo'ladi
va RFID xavfsizligining eng tipik muammolari:
 Interferentsiya sezuvchanligi atrof-muhit omillari, masalan, radio shovqinlari
va metall va suyuqliklar bilan to'qnashuv natijasida yuzaga keladi.
Interferentsiya RF tarqalishiga ta'sir qiladi va natijada mahalliylashtirish
xizmatlari, tarqalish, diapazonlar, xizmat mavjudligi va hokazolarda
xatolikka olib keladi.
 Teg izolyatsiyasi texnik jihatdan eng oddiy va eng ko'p ifodalangan
hujumdir. Bu teg aloqalarining tiqilib qolishi va o'quvchiga uzatilishi kerak
bo'lgan ma'lumotlarni blokirovka qilishni o'z ichiga oladi.
 Teglarni klonlash tinglash, noyob identifikatorni (UID) va/yoki RFID
tarkibini ajratib olish va ularni boshqa tegga kiritishni o'z ichiga oladi.
Teglarni klonlash odatda cheklangan hududlarga ruxsatsiz kirish yoki hatto
supermarketlarda ma'lum tovarlar narxini o'zgartirish - pasaytirish uchun
ishlatiladi.
76
`
 Rele/Amplifikatsion hujumlar o'rni yordamida RFID signalini ruxsatsiz
kuchaytirishdan va RFID tegi diapazonini uning qamrov zonasi
chegaralaridan tashqariga kengaytirishdan iborat.
 Xizmatni rad etish (DoS) hujumlari yorliq zararli manbadan olingan katta
hajmdagi ma'lumotlar bilan to'ldirilgan va haqiqiy teglar tomonidan
yuborilgan operatsion signallarni qayta ishlay olmagan stsenariyni o'z ichiga
oladi. Boshqa usullar RFID tizimining ish chastotasida tiqilib qolish - radio
shovqinlarini chiqarishga asoslangan.
 Masofaviy teglarni yo'q qilish energiyani masofadan yuborishga qodir RFID
zapperlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu elektro-magnit maydon juda
yuqori bo'lishi mumkin va tegning ayrim qismlarini yoqishga qodir. Ba'zi
teglardagi o'ldirish paroli noto'g'ri ishlatilsa, masofadan tegni yo'q qilish
mumkin - avval o'ldirish parolini ochish uchun passiv tinglash va keyin
teglarni o'chirish uchun ataylab qo'llash orqali.
 Man-in-the-Middle (MitM) hujumlari, SQL in'ektsiyasi, virus/zararli
dasturiy ta'minot va buyruqlar in'ektsiyalari teg va o'quvchi o'rtasida ikkala
element o'rtasidagi aloqalarni to'xtatish yoki o'zgartirish va o'quvchilarning
ishlashiga xavf tug'dirish uchun faol zararli qurilmani joylashtirish orqali
mumkin.
 RFID skimming to'lov kartalari bo'yicha soxta to'lovlarni amalga oshirish
uchun ruxsatsiz portativ terminallarni joylashtirishni o'z ichiga oladi.
Xavfsiz simsiz tarmoqni ta'minlash uchun RFID simsiz texnologiyasiga asoslangan
aqlli uy yoki aqlli qurilish tizimlarini yaratishda tavsiflangan xavfsizlik
muammolarini hisobga olish kerak.
77
`
II BOB uchun xulosa
Ushbu maqolada RFID texnologiyasining asosiy tuzilishi va asosiy tamoyillari qisqacha
tanishtirildi va RFIDga asoslangan intellektual kutubxona boshqaruv tizimi joriy
etildi. Shundan so'ng, Huaqiao universiteti kutubxonasi ikki yo'nalishga bo'lindi va
magnit chiziq va shtrix-kodga asoslangan an'anaviy kutubxona boshqaruvi va RFID-ga
asoslangan aqlli kutubxona boshqaruvining to'plamni hisoblash, kitob so'rovi va transport
samaradorligi ko'rsatkichlari solishtirildi. Natijalar quyidagicha edi. An'anaviy kutubxona
boshqaruvida kitoblarni hisoblash uchun 5 kishi 8 soat vaqt sarfladi, aqlli kutubxona
boshqaruvi inventar yig'ish esa bir kishiga ikki daqiqaga to'g'ri keldi, bu esa samaraliroq
edi. Kutubxona ochilishidan oldin ikkita kutubxona boshqaruv tizimining kitob
joylashuvi kitobning joylashuv ma'lumotlarini aniq ta'minlashi mumkin edi. Bir hafta
ochilgandan so'ng, intellektual kutubxonada kitob joylashuvi haqidagi ma'lumot hali ham
kitob joylashuvi funksiyasi tomonidan aniq ta'minlanishi mumkin edi, an'anaviy
kutubxonada joylashuv funksiyasi tomonidan taqdim etilgan joylashuv ma'lumotlari esa
noto'g'ri javon, tartibsiz javon va hatto ba'zi muammolarga ega edi. tekshirilgan kitoblar
haqida ma'lumot berish. Intellektual kutubxonaning o'tish samaradorligi an'anaviy
kutubxonaga qaraganda yuqori edi. Eng yuqori davrda intellektual kutubxonaning o'tish
samaradorligi tirbandliksiz oshdi, an'anaviy kutubxonaning o'tish samaradorligi esa
o'zgarmadi, natijada tirbandlik paydo bo'ldi. An'anaviy kutubxonada joylashuv funksiyasi
tomonidan taqdim etilgan joylashuv ma'lumotlari noto'g'ri javon, tartibsiz javon va hatto
tekshirilgan kitoblar ma'lumotlarini taqdim etish kabi ba'zi muammolarga duch
keldi. Intellektual kutubxonaning o'tish samaradorligi an'anaviy kutubxonaga qaraganda
yuqori edi. Eng yuqori davrda intellektual kutubxonaning o'tish samaradorligi
tirbandliksiz oshdi, an'anaviy kutubxonaning o'tish samaradorligi esa o'zgarmadi, natijada
tirbandlik paydo bo'ldi. An'anaviy kutubxonada joylashuv funksiyasi tomonidan taqdim
etilgan joylashuv ma'lumotlari noto'g'ri javon, tartibsiz javon va hatto tekshirilgan
kitoblar ma'lumotlarini taqdim etish kabi ba'zi muammolarga duch keldi. Intellektual
kutubxonaning o'tish samaradorligi an'anaviy kutubxonaga qaraganda yuqori edi. Eng
yuqori davrda intellektual kutubxonaning o'tish samaradorligi tirbandliksiz oshdi,
78
`
an'anaviy kutubxonaning o'tish samaradorligi esa o'zgarmadi, natijada tirbandlik paydo
bo'ldi.
79
`
III BOB. HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIYA
XULOSA
QOLLANILGAN ADABIOTLAR
1Eslatmalar
↑ Bizning vazifamiz. zigbee.org. 2009-yil 11-iyulda olindi.
↑ http://www.commsdesign.com/showArticle.jhtml?articleID=192200323 ZigBee:
Kam quvvatli sensorli tarmoqlar uchun simsiz texnologiya
↑ ZigBee spetsifikatsiyasini yuklab olish soʻrovi. zigbee.org. 2009-yil 15-aprelda
olindi.
↑ Zigbee, Linux va GPL. freaklabs.org. 2009-yil 14-iyunida olindi.
↑ YANGI ATMEL MIKROBOZORLASHTIRISHLARNING maqsadli kam
quvvatli ZigBee
↑ ZigBee tarmoqlarining nimasi yaxshi? Daintree tarmoqlari. 2007 yil 19 yanvarda
olindi.
↑ ZigBee RF4CE taqdimoti. Daintree tarmoqlari. 2009-yil 4-mayda olindi.
Havolalar
80
`
ZigBee tarmoqlari va ularning RTLS tizimida qo'llanilishi. MChJ "RTLS" 2012-yil
20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Olingan. 2012-10-30--.
Zigbee Alliance bosh sahifasi
IEEE 802.15.4 veb-sayti
ZigBee Review va boshqa uy avtomatlashtirish texnologiyalari bilan taqqoslash
ZigBee o'quv qo'llanma
ZigBee Resources, shu jumladan oq hujjatlar va spetsifikatsiya yangilanishlari
ZBOSS ZigBee ochiq manbali stack, Zigbee Alliance tomonidan sertifikatlangan
FreakZ ochiq manbali Zigbee loyihasi, Loyihaning bosh sahifasi va
Zigbee/802.15.4 chipini taqqoslash
Microsoft .NET Framework uchun XBee.NET kutubxonasi
81
Скачать