Загрузил olim ravshanov

1-Мавзу Деструктив хулқ-атвор тушунчаси

Реклама
1-Мавзу: Деструктив хулқ-атвор
тушунчаси, турлари ва ёндошувлар
Деструктив хулқ-оғишган
ёки девиант хулқ
Деструктив хулқ - атвор тушунчаси шахснинг бирор нарсани йўқ
қилишга қаратилган (бузғунчи) ички фаолиятининг амалий ёки
оғзаки кўринишлари.
Деструктив-бу умумий қабул қилинган хулқ-атвордан, меъёрдан
четга чиқиш ва бузғунчининг табиатидир. Бузғунчининг барча
ҳатти-ҳаракати инсон ҳаётининг барча соҳаларига ўз таъсирини
ўтказади: саломатлик, дўстлар ўртасидаги муносабатлар,
ижтимоийлашув ва бошқалар
Девиант (қонунбузар) жамиятнинг инсон хулқ-атвори билан
боғлиқ ҳаракатларига қўшилмайдиган хулқ-атвор деб аталади.
Девиация-бу хулқ-атвор тури.
Девиант-меъёрни бузган шахс
Девиация-хулқатвор тури
ижобий
салбий
қаҳрамонлик амаллари, фидойилик,
бирор нарса ёки кимгадир ортиқча
фидойилик, ортиқча ғайрат, ачиниш ва
хушёқиш ҳисси ва бошқалар.
хиёнат, ҳайвонларга зулм
ўтказиш, алкоголизм,
беадаблик, алдов,
фоҳишалик, ўз жонига қасд
қилиш
Қонунбузар (делинквент) (яъни
жиноий) хатти-ҳаракат.
бу ноқонуний ҳаракатлар ёки жиноятлар
мажмуидир
 Шундай қилиб, "ҳуқуқбузарлик (делинквентлик)"
атамаси кўпинча "жиноятчилик билан боғлиқ,
ҳуқуқий нормаларни бузиш", яъни жиддий
ҳуқуқбузарликларни ифодалаш учун ишлатилади.
 Қонунбузар хатти-ҳаракатларга мисоллар:
фирибгарлик, юлғичлик, порахўрлик, ўғрилик,
қотиллик ва бошқалар.

-
Девиантлик ва қонунбузарлик хулқ-атвор
сабаблари
Инсон руҳиятининг номукаммаллиги ва
инсонларнинг турли иллатлари:
Эгоизм;
генетик;
айрим шахсларнинг девиацияга
мойиллиги;
руҳий нуқсонлар;
Психопатия; шахснинг
психологик хусусиятлари .
Инсон руҳиятининг
номукаммаллиги ва инсонларнинг
турли иллатларида
Ҳаётнинг ижтимоий шароити:
Ҳаётнинг ижтимоий шароитида
Тарбия;
Таълим;
инсон муҳити;
меҳнат қилиш, яхши пул топиш,
маданий дам олиш
имкониятлари
Деструктив хулқнинг сабаблари

Қуйидагилар билан муносабатларнинг бузилиши:

Оилайда:- беқарор оилавий аҳвол (ота-онанинг ажралиши,зиддиятлар,
зўравонлик ҳолатлари);





- катталар томомонидан меҳр ва эътиборнинг йўқлиги;-қийин ҳаётий вазият;
- севган ва яқин инсонини йўқотиш, жиддий касаллик,ички зўравонлик
Зўравонлик:

- Жисмоний зўравонлик.

- Психологик зўравонлик.

- Иқтисодий зўравонлик.
Ижтимоий муҳит:

- Оилада ва мактабда жанжаллар, низолар.

- Тенгдошларини рад етиш.
Девиант хулқ-атворнинг айрим
шакллари.

Жиноят.У қонунни бузган ва жиноий жавобгарликка
тортиладиган ҳаракатларда намоён бўлади.

Ичкиликбозлик, яъни спиртли ичимликларни ортиқча
истеъмол қилиш ва алкоголизм (алкоголга оғриқли жалб
қилиш).Россия ҳозирда аҳоли жон бошига спиртли
ичимликларни истеъмол қилиш бўйича мутлақ жаҳонда
лидер ҳисобланади (жон бошига йилига 25 литр алкогол
истемол қилади) ва сезиларли даражада Франция,
Португалия, Италия, Германия ва Венгри каби анъанавий
спиртли ичимлик истемол қиладиган давлатларни ҳам ортда
қолдиради.
Девиант хулқ-атворнинг айрим шакллари.

Гиёҳвандлик. Оғриқ қолдирувчи, уйқу таблеткалар, кулги ёки маст ҳолатга
соладиган моддалар – бу модда турли аламли ҳолатларни келтириб чиқаради.
БМТ маълумотларига кўра, бугунги кунда Ер юзининг ҳар 25-аҳолиси гиёҳванд
моддаларни истеъмол қилмоқда. Бошқача айтганда, дунёда гиёҳвандлар сони 200
миллион кишидан ошди.

Фохишалик. Лотин тилидан бу сўз "мен бузуқлик учун фош қиламан"деган
маънони англатади. Фоҳишалик ҳақ эвазига никоҳсиз жинсий муносабатлар деб
тушунилади.

Гомосексуализм – еркак (еркак гомосексуализм) ёки (б) лезбиенлик билан еркак
билан жинсий алоқада бўлган (а) еркаклар шаклида жинсий алоқада бўлиш –
аёлга (аёл гомосексуализмга) аёлнинг жинсий алоқаси, шунингдек, бисексуаллар
деб аталадиган гомосексуал намойишлар шаклида (C) жинсий жиҳатдан бир хил
шахслар ва қарама – қарши жинсдаги шахслар.
Деструктив хатти-ҳаракатнмнг бошқа
сабаблари.

Оммавий ахборот воситалари, Internet


- Киберҳужум-психологик зарар етказишга қаратилган ҳужум,қайсики,
электрон почта орқали амалга оширилади, тезкорхабарлар хизматлари,
чатларида, ижтимоий тармоқларда.
Психологик сабаблар

-кам иззат, ўз-ўзини аниқлаш қийинчиликлари;

- монотон ҳиссий ва интеллектуал ҳаёт;

- ҳиссий ҳолатнинг психологик саломатлиги билан боғлиқ муаммолари;

- ўзини омадсиз деб ҳисоблайдиганлар;

-тез-тез ва узоқ муддатли касаллик;

- ижтимоий ночор оилаларда.
Дескруктив хулқ-атвор белгилари

бошқаларга нисбатан тажовуз ва шафқасизлик

душманлик алоқалари (мулоқат жараёнида)

моддий объектлар ва нарсаларни йўқ қилишга мойиллиги

яқин кишиларнинг турмушини бузиш ва уларни хафа қилиш
истагининг борлиги

ҳис-туйғу ва ҳис-туйғуларни бошдан кечирмаслик (социопатия,
психопатия, шизофрения)

бошқалар ва ўзнинг ҳаётига таҳдид (аутоагрессия)
Деструктив хулқ модели қуйидаги турларга бўлинади:

-Дайди (жамиятга қарши);

-Аддиктив (Aддиктив хулқ-атвор-муайян моддаларни қабул қилиш ёки кучли
ҳиссиётларни ривожлантириш ва сақлаб қолиш учун муайян фаолият турларига
доимий эътибор бериш орқали сунъий равишда ўз руҳий ҳолатини ўзгартириш
орқали ҳақиқатдан қочиш истагини шакллантириш билан девиант хулқ-атвор
турларидан биридир.) (гиёҳвандлик оқибати);

- Ўз жонига қасд қилиш (ўз-ўзини йўқ қилиш);

- Мутаассиб (мутаассиблик - (араб. ‫متعصب‬ва грек. Φανατισμός тарж. фанатизм) маълум бир мафкура ва қарашларга, айниқса, диний-фалсафий, миллий ва сиёсий
соҳаларда ҳаддан зиёд, кўр-кўрона ва ҳиссиётларга берилиб ергашиш ва уларга
амал қилиш. Қандайдир тушунчаларга, эътиқодга ёки дунёқарашга содиқликнинг енг
сўнгги даражаси.

Мутаассибликнинг енг кенг тарқалган кўриниши бу - диний мутаассиблик.
Мутаассиблик, фанатизм - бирон эътиқодга ёки дунёқарашга ўта берилганлик, бошқа
ҳар қандай қарашларга тоқат қила олмаслик (мас, диний М.))(бирор нарсага
мутаассибликнинг натижаси);
Деструктив хулқ модели қуйидаги турларга бўлинади:

-Аутистиc (аутизм (грекча “аутос” – “ўзим” деган сўз) – бу руҳиятнинг ўзига хос
ҳолати бўлиб, бемор ташқи олам, атрофдагилар билан мулоқот қилишни
истамайди. У ёлғизликни ёқтиради. Яна бир хил хатти-ҳаракат ва шундай
сўзларни такрорлайди. Касалликка доир “аутизм” терминини фанга 1912-йилда
Е.Блейлер киритган.);

-Нарcиссистиc (нарсисизм-кўп ҳолларда воқеликка мос келмайдиган, ортиқча
нарсисизм ва шиширилган ўз-ўзини ҳурмат қилишдан иборат характер
хислатидир. Нарcиссус сўзи юнон афсонасидан келган, оқар сувларида ўз аксини
қойил қолиб ва афзал кўриб ва пари севгисини рад етган гўзал йигит. Бунинг
жазоси сифатида у ўз аксини севиб қолишга маҳкум етилган ва охир-оқибат унинг
номи билан аталган гулга айланган.);

- Конформист ((лот. конформис — ўхшаш, мувофиқ) — мавжуд ижтимоий тартиб,
ҳукмрон ғоя ва фикрларга мослашиш, уларни пассив қабул қилиш.
Конформистларнинг ўз мавқеи бўлмайди, тазйиқ кучига эга ҳар қандай намунага
принципсиз, нотанқидий, кўр-кўрона эргашаверади.).
Оғиш белгилари

1.Девиант хатти-ҳаракатлар тажовузкорлик, ўғирлик, майда
ҳуқуқбузарликлар, норозилик ҳаракатлари билан ифодаланади,
ўспиринлар ўрганишга қизиқишни йўқотиши мумкин, ёш болалар
ўз оналарини ўзига хос идеал сифатида қабул қилишади.

2. Хатти-ҳаракатларнинг ўзига қарам бўлган шакли психологик
ва физиологик боғлиқлик билан тавсифланади. Ушбу турга
тегадиган ва заиф одамлар киради. Улар осонликча таъсирга
тушиб қолишлари ёки ёлғизлик туфайли тушкунликка тушишлари
мумкин.

3. Вайронкор вариант ўзига ва бошқаларга нисбатан
тажовузкорлик мавжудлиги, шунингдек, зўравонлик, ўз жонига
қасд қилиш ва нарсаларга зарар етказиш еҳтимоли билан
тавсифланади.
Бошқа оғиш белгиларини:

•

•
•
бошқалар билан тез-тез тўқнашувлар;
қўрқув, фобия ва депрессия мавжудлиги;
инфантил хатти-ҳаракатлар;
•
•
янги билимларни олишни истамаслик;
уйқуни бузиш, уйқусизлик;



•
 •
 •
 •

ўжарлик ва тажовуз.
бошқалар билан тез-тез тўқнашувлар;
қўрқув, фобия ва депрессия мавжудлиги;
инфантил хатти-ҳаракатлар;

•
•
янги билимларни олишни истамаслик;
уйқуни бузиш, уйқусизлик;

•
ўжарлик ва тажовуз.

Психологик таснифлар қуйидаги мезонлар
асосида қурилади:
бузилган меъёр тури;
 • ахлоқ ва унинг мотивацияда психологик мақсад;
•
•
ушбу ахлоқ оқибати ва у келтирган зарар;
•
ахлоқнинг шахсий-услубий тавсифномаси.
Оғишган хулқнинг учта асосий гуруҳини ажратамиз:

Aнтиижтимоий (делинквент) ахлоқ – бу қонун меъёрларига қарши чиқувчи,
ижтимоий тартиб ва атрофдаги одамлар фаровонлигига хавф солувчи ахлоқ. У
қонунчилик билан тақиқланган исталган ҳаракат ёки ҳаракацизликни ўз ичига олади.

Aсоциал ахлоқ – бу шахслараро муносабатларнинг тинчлигига бевосита хавф
солувчи, ахлоқий-маънавий меъёрларни бажаришдан қочувчи ахлоқ. У тажовузкор
ахлоқ, жинсий девиация (тартибсиз жинсий алоқалар, фоғишабозлик, ёмон йўлга
кириш, пулга азарт ўйинларга тортилиш, дайдилик, боқимандалик сифатида намоён
бўлади.

Aутодеструктив (ўз-ўзини парчаловчи ахлоқ) – бу тиббий ва психологик
меъёрлардан оғишган, шахснинг ривожланиши, умуман ўзига хавф солувчи ахлоқ.
Ўз-ўзини парчаловчи ахлоқ замонавий дунёда қуйидаги асосий шаклларда юзага
чиқади: суицидал ахлоқ, озуқага муқтожлик, кимёвий моддаларга мухтожлик
(психофаол моддаларни суиистеъмол қилиш), фанатик ахлоқ (масалан, деструктивдиний маданиятга тортилиш), аутик ахлоқ, виктим (жиноят қурбони бўлишга
мойиллик.) ахлоқ, ҳаёт учун аниқ кўриниб турувчи хатарли фаолият (спортнинг
экстремал турлари, автомобилда юрганда тезликни ўта ошириш ва бошқалар).
Скачать