Загрузил Art Image Studio

miertvie tsarstvo kazki pro mi - sashkoshe

Реклама
ÑÈÍÈ Ñ˲ÏÎÃÎ ÖÀÐß
Æèâ äåñü íåäàëåêî â³ä ê³íöÿ ñâ³òó îäèí ñòàðèé
öàð, à â òîãî öàðÿ áóëî òðè ñèíè. Äâîº áóëè ñïðèòí³
é ïîñòàâí³ ëå´åí³, à òðåò³é íåäîëóãèé, áîÿçêèé,
ùå é ïðèäóðêóâàòèé. Ñòàðèé çàõâîð³â ³ îñë³ï.
Õëîïö³â çàíåïîêî¿ëî, áî â³í ïî÷àâ äóæå íàð³êàòè,
ÿêèõ ìຠñèí³â, ùî ïðî õâîðîãî íå äáàþòü. Òåïåð
áóäóòü çìóøåí³ ïîïåðåì³ííî äîãëÿäàòè ñë³ïîãî
öàðÿ, âîäèòè éîãî. Æóðÿòüñÿ âîíè, æóðÿòüñÿ, êîëè
ïðèõîäèòü îäèí ñèâèé ä³äî òà é çâ³äຠ¿õ:
— Ùî òî âè çàæóðèëèñÿ?
— Øêîäà âàì, ä³äó, ãîâîðèòè, áî é òàê íå äîïîìîæåòå, — â³äïîâ³ëè ëå´åí³.
— Íå çíàòè, íå çíàòè, — ñêàçàâ íà òå ñòàðèé. — À ìîæå, é äîïîìîæó.
² ëå´³í³ éîìó ðîçïîâ³ëè, ùî ñòàðèé îñë³ï, à æîäåí äîõòóð ó ¿õ öàðñòâ³ íå â ñèë³ éîãî âèë³êóâàòè.
— ×è âè, ä³äó, ìîãëè á çàðàäèòè? — çàçâ³äàëè
öàðåâè÷³ ðàçîì.
— Ñàì-îäèí ÿ í³÷îãî íå âä³þ, — ïîÿñíèâ ñòàðèé ä³äî. — Àëå ïîðàäó ìîæó äàòè. Ó÷èíèòè òå,
ùî ÿ ïîðàäæó, — ³ âåëèêå, é íåâåëèêå ä³ëî. Ïîñëóõàéòå ëèøå! Äåñü íà ñâ³ò³ º ñêëÿíà ãîðà, à íà
ò³é ãî𳠗 îäíå ïîòÿòêî 1. Ñê³ëüêè ðàç³â âîíî çàùåáå÷å — ñò³ëüêè êðàïëèí êðîâ³ âèòå÷å â íüîãî
1
Ï î ò ÿ ò ê î — ïòàøåíÿ.
5
ç äçüîáèêà. Êîëè òèìè êðàïëÿìè ïîìàñòèòå
â³òöåâ³ î÷³, òî íàðàç ïðîçð³º.
Ïîäÿêóâàëè öàðåâè÷³ çà äîáðó ïîðàäó, ³ äâîº
ñòàðøèõ ïî÷àëè çáèðàòèñÿ â äîðîãó. ² ìîëîäøèé
áðàò ïîïðîñèâ ñòàðîãî, àáè éîãî â³äïóñòèâ íà
ñêëÿíó ãîðó çíàéòè ÷óäî-ïòàøêó. Ñë³ïèé öàð í³ÿê
íå äàâàâ çãîäè, àëå õëîïåöü çà âñÿêó ö³íó õîò³â
ï³òè ç áðàòàìè.
— Íó, ðàç òàê äóæå õî÷åø, òî éäè, ñèíêó
ì³é, — ñêàçàâ éîìó ñòàðèé. — Àëå òè — íåùàñíèê, òè äåñü òàì çàãèíåø... ˳ïøå íå ëèøàâ áè
ìåíå ñàìîãî!
Ñë³ïèé öàð äàðåìíî ïðîñèâ éîãî çîñòàòèñü,
õëîïåöü íå ñëóõàâ, òà é ãîòîâî! ³í îñ³äëàâ ñîá³
ñòàðó øêàïó ³ ðóøèâ çà áðàòàìè, êîòð³ ñèä³ëè íà
ïàðàäíèõ êîíÿõ. Òà é íå âçÿâ íà äîðîãó í³÷îãî, à
áðàòè íàïõàëè ïîâí³ êèøåí³ ãðîøåé.
Íåñëèñÿ òðè öàðåâè÷³ íà êîíÿõ ³ ìîãëè áè íåñòèñÿ ùå øâèäøå, àëå ùî áóëî ðîáèòè, êîëè
øêàïà òîãî íåäîòåïè íå âñòèãàëà á³ãòè çà äâîìà
ïàðàäíèìè ê³íüìè. Ñòàðøèé òà ñåðåäóùèé ÷àñ
â³ä ÷àñó ìóñèëè ñòàâàòè é ïðè÷³êóâàòè õëîïöÿ.
Âè¿õàëè íà îäíó äîðîãó, ³ ñòàðøèé áðàò óâèä³â
ìåðòâîãî ÷îëîâ³êà. Òîä³ ñêàçàâ áðàòàì:
— Õëîïö³, ïîìîæ³òü ìåí³ ïîõîâàòè ìåðöÿ!
Áðàòè íå õîò³ëè éîìó ïîìîãòè.
— Òî íå òâîº ä³ëî! Âèäèø ïåðåä ñîáîþ äîðîãó — ³ ãàéäà!
Äîáðå, âîíè ïîñêàêàëè äàë³ é íàòðàïèëè íà
çäîõëîãî ïñà. Ïðèäóðêóâàòèé õëîïåöü ç³éøîâ ³ç
êîíÿ ³ øàáëåþ ïî÷àâ êîïàòè ÿìó. Áðàòè ñòàëè
éîãî äîð³êàòè:
— À ñå ùî òàêå? Ìåðòâîãî ÷îëîâ³êà òè íå õîò³â
õîâàòè, à çäîõëîìó êîïàºø ìîãèëó?
6
² ïî÷àëè ñì³ÿòèñÿ ç äóðíÿ.
Íà òå ìîëîäøèé áðàò â³äïîâ³â:
— ×îëîâ³êà õî÷ õòî çàêîïàº, à ñüîãî ïñà — í³.
̳æ òèì ïåðåõîæ³ áóäóòü âäèõàòè ñìîð³ä, à òî
íåáåçïå÷íî äëÿ ëþäñüêîãî çäîðîâ’ÿ.
— Íàé áóäå òàê, òè íåïîãàíî äóìàºø, — ìîâèëè äâà áðàòè ³ äîïîìîãëè éîìó çàêîïàòè çäîõëîãî ïñà.
Ïîñêàêàëè äàë³, òà íåâäîâç³ ñòàëè íà ðîçïóòò³,
çâ³äêè âæå äîðîãà âåëà â òðè áîêè. Òóò âîíè ïîïðîùàëèñÿ. Ñòàðøèé ³ ñåðåäóùèé ðóøèëè äîðîãàìè, êîòð³ ïðîëÿãàëè îäíà ïîïðè îäíî¿, ³ ñêîðî
ç³éøëèñÿ, òàê ùî äàë³ äâà áðàòè ñêàêàëè çíîâó
ðàçîì. ßêîñü ïîíàäâå÷³ð äîáðàëèñÿ äî îäíîãî
ì³ñòà é íà í³÷ íàéíÿëè ñîá³ çðó÷íå ïðèñòàíèùå.
Ñïåðøó ïèëè é ãóëÿëè, à ïîò³ì ãðàëè â êàðòè é
äî ðàíà ïðîãðàëè âñå, ùî ìàëè â êèøåíÿõ. ² âæå
íå ìîãëè ïóñêàòèñÿ â äîðîãó, áî íå áóëî ç ÷èì.
À òðåò³é áðàò ïëåíòàâñÿ íà øêàï³ ñâîºþ äîðîãîþ ³ çàíî÷óâàâ ó ãóñòîìó ë³ñ³. Ðîçêëàâ ñîá³ âàòðó 1 òà é ïîìàëó çàñíóâ êîëî íå¿. Êîíÿ ïóñòèâ
ïàñòèñÿ, à âíî÷³ âîâê éîãî ðîçäåð. Óðàíö³ õëîïåöü ïðîáóäèâñÿ é õî÷å ðóøàòè äàë³ â äîðîãó,
àëå ðîçãëÿíóâñÿ ³ âèäèòü, ùî âîâê óæå äî¿äàº
øêàïó. Íåùàñíèê íàö³ëèâ íà íüîãî ðóøíèöþ,
òà âîâê éîìó êàæå:
— À ÿêèé òîá³ õîñåí 2, ÿêùî ìåíå çàñòð³ëèø?
Çàëèøè ìåí³ êîíÿ, ³ ÿ òîá³ âäÿ÷íî äîïîìîæó —
ïîíåñó òåáå òóäè, êóäè òè ç³áðàâñÿ.
Õëîïåöü ñ³â íà âîâêà, ³ íåçàáàðîì âîíè âæå
áóëè ï³ä ñêëÿíîþ ãîðîþ. Ñêî÷èâ ìîëîäøèé áðàò
íà çåìëþ, à âîâê éîìó êàæå:
1
2
 à ò ð à — âîãîíü.
Õ î ñ å í — êîðèñòü, âèãîäà.
7
— Äàë³ ÿ òåáå íåñòè íå ìîæó, àëå òóò çà÷åêàþ, äîêè òè ïîâåðíåøñÿ. Ïîòÿ ñï³éìàòè òàì
íåâàæêî, àëå äî êë³òêè íå ï³äõîäü, áî òàì òîá³
ñìåðòü!
ijñòàâøè ïîðàäè, ìîëîäøèé öàðñüêèé ñèí
øâèäêî âèáðàâñÿ íà ñêëÿíó ãîðó. Âàðò³âíèêè
ñïàëè, ³ ñïðàâä³ ëåãêî áóëî âçÿòè ïòàøêó. «ßêå
êðàñíå ïîòÿòêî! — çàõîïëþâàâñÿ õëîïåöü. — Éîé,
àëå êë³òêà ùå ôàéí³øà! À ùî ìåí³ ç ïîòÿòè áåç
êë³òêè?» Õëîïåöü äîòóëèâñÿ ðóêîþ äî êë³òêè —
âîíà òàê çàäçâåí³ëà, ùî âñ³ âàðò³âíèêè ïðîêèíóëèñÿ, ñõîïèëè íåäîòåïó é ïîâåëè äî êîðîëÿ.
Òîé äèâóâàâñÿ, ÿê õëîïåöü ì³ã ïðîéòè ìèìî
ñò³ëüêîõ âàðò³âíèê³â. ² ùå çâ³äàâ, íàùî éîìó
ïîòÿ.
— ̳é íÿíüêî 1 îñë³ï, à êàæóòü, ùî îäíîþ
êðàïëèíîþ êðîâ³, ÿêà âïàäå ³ç äçüîáà ñüîãî ïîòÿòè, ìîæíà éîìó ïîâåðíóòè ç³ð.
Êîðîëü ïîäàðóâàâ ãîñòåâ³ æèòòÿ, òà ïîòÿ íå
â³ääàâ. ³í îá³öÿâ çðîáèòè ñå òîä³, ÿê öàðñüêèé
ñèí ïðèâåäå éîìó êîíÿ-òàòîøà, ÿêèé òàì ³ òàì,
ó òîìó é òîìó çàìêó, â òîãî é òîãî êîðîëÿ. Õëîïåöü äàâ ñëîâî ïðèâåñòè ÷àð³âíîãî êîíÿ.
Ñïóñòèâñÿ â³í ³ç ãîðè, à âîâê äîð³êàº:
— À äå ïîòÿ? Âèäèø, âèäèø! ×è ÿ íå íàêàçóâàâ, àáè òè êë³òêè íå ÷³ïàâ, ëèø ïîòÿ çëîâèâ?!
Öàðñüêèé ñèí ïî÷àâ ïðîñèòè âîâêà, íàé ïîíåñå éîãî äî òîãî çàìêó, çâ³äêè òðåáà ïðèâåñòè
÷àð³âíîãî êîíÿ, áî çà íüîãî â³í ä³ñòàíå ïîòÿòêî.
Âîâê â³äãîâîðþâàâñÿ òèì, ùî äóæå ãîëîäåí, àëå
õëîïåöü òàê éîãî ïðîñèâ, òàê éîãî áëàãàâ, ùî
âîâê óçÿâ éîãî íà ïëå÷³ é êàæå:
1
Í ÿ í ü ê î — áàòüêî.
8
— Íó, 璿â ÿ òâîþ øêàïó, òî ïîíåñó òåáå é
òóäè, êóäè ðâåøñÿ. Ìîæåø ëåãêî âêðàñòè çâ³äòè
òàòîøà, àëå íå äîòóëÿéñÿ äî êàíòàðà 1.
— Äîáðå, ÿ íå áóäó äîòóëÿòèñÿ, çàáåðó ñîá³
êîíÿ ³ áåç êàíòàðà.
Ñêîðî äîáðàëèñÿ äî çàìêó. Õëîïåöü ïðîéøîâ
ó äâ³ð, ïîäèâèâñÿ íà êîíÿ. Òàòîø áóâ äóæå êðàñèâèé, àëå éîãî êàíòàð âèãëÿäàâ ùå ôàéí³øèì!
«Ðàç óæå ÿ äîáðàâñÿ ñþäè — íàé áóäå, ùî áóäå!
À ÿêå òî — ê³íü áåç êàíòàðà?» — çì³ðêóâàâ öàðñüêèé ñèí.
Ëåäâå äîòóëèâñÿ â³í äî êàíòàðà — òàòîø íàðàç ïî÷àâ ãóïîò³òè. Âàðò³âíèêè, ùî ñïàëè, ïîñõîïëþâàëèñÿ ³ ñï³éìàëè çëîä³ÿ. Ïðèâåëè éîãî
äî êîðîëÿ, à òîé êàæå:
— Îõ, òè ñëàâíèé âèòÿçü, ÿêùî ì³ã ïðîéòè ó
õë³â ïîïðè ñò³ëüêîõ âàðò³âíèê³â! ß òåáå ïîìèëóþ, â³ääàì òîá³ é òàòîøà, òà ïðèâåäè ìåí³ ñþäè
äîíüêó-îäèíà÷êó òîãî é òîãî öàðÿ!
Ëå´³íü óçÿâñÿ òå çðîáèòè ³ ïîïðîñèâ ïîðàäè ó
âîâêà, êóäè ïîäàòèñÿ. Âîâê óçÿâ éîãî íà ïëå÷³
é óæå â äîðîç³ ïîÿñíèâ:
— Òè ìîæåø äóæå ëåãêî çðîáèòè é ñå ä³ëî.
Íà çîð³ öàðñüêà äîíüêà çâèêëà éòè ïî âîäó. Êîëè
âîíà íàãíåòüñÿ íàä êîëîäÿçåì, òè âèéäè ç-çà êîð÷à, îáí³ìè ¿¿ ³ ïðèâåäè äî ìåíå — ÿ â³äíåñó âàñ
êóäè òðåáà.
Óñå áóëî òàê, ÿê ãîâîðèâ âîâê. ² ïîâåðòàëèñÿ
íàçàä äî òîãî êîðîëÿ, â³ä êîòðîãî õëîïåöü ìàâ
ä³ñòàòè òàòîøà. Àëå ïî äîðîç³ âîâê ïî÷àâ êàçàòè:
— Ïðàâäà, áóëî áè äîáðå ä³ñòàòè é êðàñíó
ä³â÷èíó?
1
Ê à í ò à ð — âóçäå÷êà.
9
— Òî íåìîæëèâî, — ìîâèâ õëîïåöü.
— À ÿ êàæó, ìîæëèâî. Ñëóõàé ñþäè, ÿ ñàì
îáåðíóñÿ íà îäíó êðàñíó ä³âêó. À òè, öàð³âíî,
çà÷åêàºø íàñ! Ìè ï³äí³ìåìîñÿ â çàìîê, ³ òàì
êîðîëü â³çüìå ä³âêó, à ïåðåäàñòü çà íå¿ êîíÿ ç
êàíòàðåì. Ëèøå êîëè, õëîï÷å, áóäåø ïåðåäàâàòè
ìåíå êîðîëåâ³, òî íå çàáóäü éîìó ñêàçàòè, àáè
îäíå â³êíî ëèøèâ â³äêðèòèì, áî ä³âö³, êîòðà çâèêëà äî ³íøîãî ïîâ³òðÿ, ìîãëî áè çàøêîäèòè â çàïåðò³é ê³ìíàò³.
Òàê ³ ñòàëîñÿ. Ìîëîäèé êîðîëü áóâ íåæîíàòèé ³ äóæå çðàä³â ä³â÷èí³. Ó ñâ³òëèö³, êóäè óâ³éøëè, â³äêðèâ óñ³ â³êíà. Ìîëîäèé âèòÿçü ðóøèâ ó
äîðîãó ç êîíåì-òàòîøåì, ÿêîãî â³í ä³ñòàâ ðàçîì
³ç êàíòàðåì. À ä³âêà, ÿê ò³ëüêè çîñòàëàñÿ ñàìà,
çíîâó îáåðíóëàñÿ íà âîâêà, ÿêèé âèñêî÷èâ ó
â³ä÷èíåíå â³êíî ³ íàçäîãíàâ õëîïöÿ.
Òåïåð óæå ìîëîäèé öàðåâè÷ ìàâ ìîëîäó öàð³âíó. Ðàçîì ³ç äîáðèì âîâêîì â³í ðàäî ïîñï³øàâ
äî ñêëÿíî¿ ãîðè.
Ðàç ëèøåíü âîâê êàæå:
— À ïðàâäà, öàðåâè÷ó, äîáðå, ÿêáè çîñòàâñü ó
òåáå é ê³íü ³ç êàíòàðåì? Áóäåø ìàòè ¿õ. ß îáåðíóñÿ íà êîíÿ, ³ â³ääàñè ìåíå êîðîëåâ³ ñêëÿíî¿
ãîðè. Ò³ëüêè ïîïðîñè éîãî, àáè ìåíå îäðàçó íå
ïðèâ’ÿçóâàâ, áî ÿêùî ïðèâ’ÿæóòü, òî òàì óæå é
çàëèøóñÿ.
Íà òàòîø³, ùî ïîñòàâ ³ç âîâêà, õëîïåöü âèáðàâñÿ íà ñêëÿíó ãîðó é ïåðåäàâ êîðîëåâ³ ÷àð³âíîãî êîíÿ ç êàíòàðåì, à ñàì ä³ñòàâ â³ä íüîãî ïîòÿ
é êë³òêó. Ç âåëèêî¿ ðàäîñò³ ëå´³íü çàáóâ ñêàçàòè,
àáè òàòîøà ñïî÷àòêó äåðæàëè íåïðèâ’ÿçàíèì.
² ùî òàì äîâãî ãîâîðèòè — êîíÿ ïðèâ’ÿçàëè! Òà
â³í äîòè ñìèêàâñÿ, ìîòàâ ãîëîâîþ, äîêè íå ç³ðâàâ10
ñÿ, à òîä³ ïîá³ã ó ïîëå, òàì ñòàâ çíîâó âîâêîì ³
äîãíàâ öàðåâè÷à.
— Âèäèø, âèäèø, — ïî÷àâ äîêîðÿòè, — êàçàâ ÿ òîá³, ùî ìàºø ðîáèòè, à òè çàáóâ çà ìåíå
ïîïðîñèòè, ³ ÿ ëåäâå ç³ðâàâñÿ ³ç ïðèâ’ÿç³.
— Ïðîáà÷ ìåí³, äîáðèé âîâ÷å, òî ñòàëîñÿ ç
âåëèêî¿ ðàäîñò³. ß äóæå òîá³ âäÿ÷íèé. À òåïåð
ìåí³ ñêàæè, ÷èì ìîæó çàïëàòèòè çà òâîþ â³ðíó
ñëóæáó òà äîáð³ ä³ëà?
— Ìíîãî íå ïðîøó. Ðàç íà ð³ê çàêëèêàòè ìåíå
íà ãîñòèíó. Òîä³ ïîäàðóºø ìåí³ äåâ’ÿòü îâåöü.
— Äóæå ìàëà â³ääÿêà. ³ä ñåáå ÿ ì³ã áè äàòè
á³ëüøå.
— Àéáî íå çàáóäüìî ³ ïðî òå, ùî ïîêàçóº íàì
÷àñ, — íàãàäàâ äîáðèé âîâê. — ³äêîëè ìè ìàíäðóºìî, ìèíóëè íå òðè äí³, à ö³ë³ òðè ðîêè. Ñêàæó òîá³ äåùî ³ ïðî òâî¿õ áðàò³â. Ó òîìó ì³ñò³,
÷åðåç êîòðå áóäåø ïðî¿æäæàòè, òâî¿õ áðàò³â ÿê
áîðæíèê³â çàìêíóëè ó òåìíèöþ ³ õî÷óòü ïîâ³ñèòè. Òè ìîæåø âðÿòóâàòè ¿õ, ³ áóäåòå ðàçîì âåðòàòèñÿ äîäîìó, àëå ïî äîðîç³ âîíè òåáå óá’þòü —
ñàì³ ïîíåñóòü íÿíüêîâ³ ðàä³ñíó íîâèíó. Ñëîâîì,
ìàé ðîçóì ïðè ñîá³.
Õëîïåöü ùå ðàç ïîäÿêóâàâ âîâêîâ³, é âîíè ðîç³éøëèñÿ.
Çàâåðòຠöàðåâè÷ ó ì³ñòî ³ âèäèòü, ùî ñòàðøîãî é ñåðåäóùîãî áðàò³â óæå âåäóòü íà øèáåíèöþ.
Îé, ïîæàë³â ¿õ õëîïåöü òà é âèïëàòèâ áîðãè. Ïîò³ì
êîæíîìó ç áðàò³â êóïèâ êðàñíîãî êîíÿ, ³ âñ³ òðîº
ðóøèëè äîäîìó. Òà ñïðàâä³, â äîðîç³ ñòàðø³ áðàòè
âáèëè ìîëîäøîãî öàðåâè÷à ³ çàêîïàëè ï³ä äåðåâîì. À öàðñüêó äîíüêó, êîòðó õëîïåöü â³ç ³ç ÷óæèíè, òàòîøà ³ ïîòÿ çàáðàëè ³ç ñîáîþ.
Àëå ç òîãî ÷àñó ä³âêà íå ãîâîðèëà, òàòîø íå
³ðæàâ, ïîòÿ íå ùåáåòàëî — ³ êðîâ íå êàïàëà ³ç
11
äçüîáà. Ñë³ïîãî öàðÿ í³õòî íå ì³ã âèë³êóâàòè.
Ó öàðñüêîìó äâîð³ ñòàëî äóæå ñóìíî. ͳêîëè ùå
òàê ñóìíî íå áóëî.
Ìèíóâ ð³ê, ³ âîâê ïðèéøîâ ó ãîñò³. Öàðñüê³
ñèíè ñïóñòèëè íà íüîãî ïñ³â. Âîâê ïðèéøîâ óäðóãå, à âîíè òàê ñàìî ïðîãíàëè éîãî.
Ïî íþõó âîâê ä³çíàâñÿ, äå ïîõîâàíî âáèòîãî
öàðåâè÷à. Íàéøîâ â³í òå ì³ñöå ³ âèãð³á ò³ëî õëîïöÿ. Ïîí³ñ éîãî äî îçåðà, ùî ìàëî ÷àð³âíó ñèëó,
ñêî÷èâ äî âîäè ³, ñòðóøóþ÷èñü, ïîáðèçêàâ íåþ
âáèòîãî. Ìîëîäøèé ñèí ñë³ïîãî öàðÿ â³äðàçó îæèâ.
Ïîòîìó â³ðíèé âîâê ïîí³ñ éîãî äîäîìó. ² â³äðàçó
äâ³ð ïîâåñåë³â — ä³âêà çàãîâîðèëà, òàòîø çà³ðæàâ,
ïîòÿòêî çàñï³âàëî. Êðàïëèíàìè êðîâ³ ç ïòàøèíîãî äçüîáèêà õëîïåöü çìàñòèâ â³òöåâ³ ñë³ï³ î÷³, à
òîé íàðàç ïðîçð³â. À ìîëîäèé âèòÿçü íå ì³ã íàäèâèòèñÿ íà ñâîþ êðàñíó ä³â÷èíó, íà êðàñíîãî êîíÿ
òà é íå ì³ã íàñëóõàòèñü, ÿê ùåáåòàëî ïîòÿ, áî,
÷óþ÷è éîãî ùåáåòàííÿ, ðàä³ëè ³ ëþäè, ³ çâ³ð³.
Ìîëîäøèé ñèí ðîçïîâ³â öàðåâ³, ùî â÷èíèëè
ç íèì áðàòè. Öàð ñòðàøåííî ðîçñåðäèâñÿ ³ âèãîëîñèâ ïðèñóä — ñìåðòíó êàðó ñòàðøîìó é ñåðåäóùîìó. Àëå ìîëîäøèé ñèí íå çàõîò³â ñâî¿ì áðàòàì ñìåðò³ é ïðîãíàâ ¿õ ³ç äîìó — íàé ³äóòü, êóäè
âèäÿòü!
À òîä³ öàðåâè÷ ïîâ³í÷àâñÿ ç êðàñíîþ ä³âèöåþ.
Ñòàðèé ïåðåäàâ éîìó öàðñòâî. ² êàçö³ ê³íåöü.
Á²ÄÍÈÉ ²ÂÀÍ ² ÏÎÏÀÄß
Äàâíèì-äàâíî æèâ ñîá³ á³äíèé íàéìèò ²âàí.
Òà òàê-òî âæå á³äíî æèâ, ùî é íå ñêàçàòè. Äóìàâ
²âàí, äóìàâ òà é íàäóìàâ ï³òè íà çàðîá³òêè.
12
²øîâ äåíü, ³øîâ äâà, à íà òðåò³é äåíü ï³ä âå÷³ð
ïðèéøîâ â³í ó îäíå ñåëî òà é ï³øîâ äî ïîïà íà
ðîáîòó íàéìàòèñü. Ïîïà íå áóëî âäîìà, äåñü ïðàâèâ ñëóæáó Áîæó â äðóãîìó ïîâ³ò³. Ïîãîâîðèâ ²âàí
ç ïîïàäåþ òà é çàëèøèâñÿ íà í³÷.
Êàæå éîìó ïîïàäÿ:
— ª â ìåíå ðîáîòà, íå ëåãêà ³ íå âàæêà. ßêùî
äîáðå çðîáèø — äîáð³ ãðîø³ çàïëà÷ó.
²âàí íå â³ä çàðîá³òêó, òî é ïîãîäèâñÿ.
Îò ³ êàæå éîìó ïîïàäÿ:
— Âìåð îöå íåäàâíî íàø áàòþøêà ³ ïîïðîñèâ ïåðåä ñìåðòþ, ùîá éîãî ïîõîâàëè â ì³øêó â
ð³÷ö³ â í³÷íó ïîðó, òîä³ éîãî äóøà ñêîð³øå â ðàé
ïîïàäå.
Çäèâóâàâñÿ ²âàí, ïðîòå íå ñêàçàâ í³ ñëîâà: «×è
â ð³÷êó, òî ³ â ð³÷êó, ÷îðò ç íèì. ßêùî éîìó òàê
çàáàíäþæèëîñü, â³äòàñêàþ». ²âàí ³ íå çíàâ òîãî,
ùî ìèíóëî¿ íî÷³ íî÷óâàëè â ïîïàä³ òðè áàãàò³
ïîïèêè, ùî ïîïàäÿ, ïîáà÷èâøè â íèõ áàãàòî ãðîøåé, ï³äëèëà îòðóòè â íàëèâî÷êó òà é â³äïðàâèëà ¿õ ãð³øí³ äóø³ íà òîé ñâ³ò, à òåïåð âîíà õî÷å ³
ñë³äè çìèòü.
Îòîæ ïîâåëà ïîïàäÿ ²âàíà â òåìíó êîìîðó,
äàëà éîìó ì³øîê ç ïîïîì òà é êàæå:
— Äèâèñü æå, êèäàé àæ íàñåðåä ð³÷êè.
Óçÿâ ²âàí ì³øîê íà ïëå÷³, àæ ïðèñ³â, ³ ïîí³ñ
äî ð³÷êè. Ïðèí³ñ, óêèíóâ ó ð³÷êó òà é êàæå:
— Íó é âàæêóùèé-òàêè, âèäíî, ãð³õ³â áàãàòî,
çàâàæèëè; ïëèâè òåïåð ó ðàé ÷è â ïåêëî, ïðî ìåíå
õî÷ êóäè.
²äå ²âàí äî ïîïàä³ òà é äóìàº: «Íó, äîáðå çðîáèâ». À ïîïàäÿ çóñòð³ëà éîãî òà é êàæå:
— À ÿê æå òè, ñÿêèé-òàêèé, íîñèâ, ÿê â³í îñü
òóò ³ ëåæèòü?
13
Ïî÷óõàâ ²âàí ïîòèëèöþ: «Îöå òàê øòóêà».
À ïîïàäÿ éîãî ï³äãîíèòü:
— Áåðè ìåðù³é òà íåñè, à òî ÷åðåç òåáå, ëåäàùî, ì³é áàòþøêà ³ â ðàé çàï³çíèòüñÿ.
ͳ÷îãî ðîáèòè, çâàëèâ ²âàí ì³øîê íà ïëå÷³ òà
é ïîí³ñ. Óêèíóâ ïîïà â ð³÷êó, ñòàâ òà é äèâèòüñÿ,
÷è íå áóäå çíîâó âèëàçèòü. ͳ. Âèòåð ²âàí ìîêðó
÷óïðèíó òà é ï³øîâ äî ïîïàä³. «Íó, òåïåð óæå, —
äóìà, — â³äïî÷èíó».
Òà äå òàì! Íå âñòèã â³í íà ïîð³ã ñòóïíóòè, ÿê
ïîïàäÿ óæå ñè÷èòü:
— Íó, âæå ÿê òàêèõ íàéìàòè, òî ò³ëüêè ãðîø³
ïëàòèòü! ßê æå òè, á³ñ³â ñèíó, ðîáèø, ì³øîê ç
ïîïîì çíîâó äîìà. Ìîæå, òè éîãî é íå íîñèâ?
Ðîçñåðäèâñÿ ²âàí òà é êàæå äî ïîïà, ùî â
ì³øêó:
— Íó, òåïåð òè â ìåíå íå âòå÷åø!
Ñêèíóâ ì³øîê íà ïëå÷³ òðåò³é ðàç òà é ïðèí³ñ
äî ð³÷êè. Ïðèí³ñ, ïîñòàâèâ ì³øîê íà áåðåç³, çíàéøîâ êàì³íåöü, ïðèâ’ÿçàâ òà é óêèíóâ ç íàéêðóò³øîãî áåðåãà.
— Õó! — ç³òõíóâ ²âàí ³ ïîïëåíòàâñÿ äî ïîïàä³, ëåäâå íîãè íåñå.
²øîâ â³í, ³øîâ, êîëè ãëÿäü — ç äðóãîãî ê³íöÿ
³äå áàòþøêà ç õðåñòîì ³ ïðÿìî äî ìàòóøêè â äâ³ð
(òî æ áàòþøêà ïîâåðòàâñÿ âäîñâ³òà ³ç ñëóæáè
Áîæî¿ äîäîìó). ßê ãëÿíóâ ²âàí, àæ ñåðöå â íüîãî
çàáèëîñÿ:
— À, òàê ÿ òåáå íîøó îäí³ºþ äîðîãîþ, à òè
ò³êàºø äîäîìó äðóãîþ? Ñï³éìàâñÿ! ß òåáå íàá³ãàþ!
Ñõâàòèâ ²âàí êàì³íü ³ âáèâ ïîïà. Óáèâ, çàêèíóâ íà ïëå÷³ ³ ïîá³ã äî ð³÷êè á³ãîì, áî âæå ïî÷èíàëî ñâ³òàòè. Á³ã, â³ä ãí³âó íå ïî÷óâàâ í³ âòîìè,
14
í³ í³ã ï³ä ñîáîþ íå ÷óâ. Êîëè öå ñòîðîæ ç êàëàòàëîì ÿê çàêðè÷èòü:
— Õòî éäå?
— ×îðò ïîïà íåñå! — â³äêàçàâ ²âàí òà é ïîäàâñÿ. Ïðèí³ñ äî ð³÷êè, ïðèâ’ÿçàâ äâà êàìåí³ äî
øè¿ òà é óêèíóâ ç êðóòîãî áåðåãà.
— Àæ òåïåð, — êàæå, — òè íå âèë³çåø!
Òà é ïîâåðíóâñÿ äî ïîïàä³. ²äå òà é äóìàº:
«Áà÷, ÿêèé ñâÿòèé òà áîæèé, àí³ ñòèäà, í³ ñîâ³ñò³;
ÿ éîãî îäí³ºþ äîðîãîþ íîøó, à â³í äðóãîþ ò³êàº.
Õîò³â óìîðèòè ÷îëîâ³êà, à ùå éîìó â ðàé».
Ïðèéøîâ ²âàí, à ïîïàäÿ éîãî çóñòð³÷ຠðàäà
òà âåñåëà.
— Íà æ, — êàæå, — ²âàíå, òîá³ ãðîø³ çà ðîáîòó, àæ òåïåð òè ìîëîäåöü, áàòþøêà íå âåðíóâñÿ.
Âçÿâ ²âàí ãðîø³ òà é êàæå:
— ßêáè çíàâ, ùî ìåí³ ç âàøèì áàòþøêîþ òàêà
ìîðîêà áóäå, òî é íå áðàâñÿ á. Ò³ëüêè â³äí³ñ éîãî
âòðåòº, âåðòàþñÿ äî âàñ, àæ ãëÿäü — ç äðóãîãî
áîêó ïðÿìî â äâ³ð á³æèòü, òà ùå é ç õðåñòîì.
Óçÿëà ìåíå çë³ñòü, äóìàþ: «Òàê äîêè ÿ çà íèì
áóäó á³ãàòü?» ßê òàðàõíóâ êàìåíþêîþ, ñõâàòèâ
íà ïëå÷³ òà â ð³÷êó éîãî, ùå é äâà êàìåí³ äî øè¿
ïðèâ’ÿçàâ. Òåïåð óæå ÷îðòà âèë³çå!
— À-à-à! — çàêðè÷àëà ïîïàäÿ òà é çîìë³ëà.
— Âàì ³ ñàì ä³äüêî íå âãîäèòü! — ñêàçàâ ²âàí
òà é ï³øîâ ñâîºþ äîðîãîþ ðîáîòè øóêàòè.
ÄÂÀ ÁÐÀÒÈ
Áóëè ñîá³ äâà áðàòè: îäèí áóâ äóæå áàãàòèé, à
äðóãèé — á³äíèé. Òà ùå áóëî òàê: ùî áàãàòèé òà
íà áàãàò³é îæåíèâñÿ, òî ùå é äóæ÷å ñòàâ áàãà15
òèé, à á³äíîìó ïðèéøëîñü íà á³äí³é æåíèòèñÿ,
òî ùå é äóæ÷å ñòàâ á³äíèé. Ó áàãàòîãî ùî äåíü
Áîæèé ìóçèêè ãðàþòü òà âåñåëÿòüñÿ, à â á³äíîãî
³ ñâ³òëà íåìຠâ êàãàíö³. Ó áàãàòîãî æ òà ò³ëüêè
îäíèì îäèí ñèí, à â á³äíîãî àæ ÷åòâåðî, òà âñ³õ
æå òî òðåáà íàãîäóâàòè òà íàïî¿òü... Ó áàãàòîãî ³
íàéìèòè, ³ íàéìè÷êè — óñ³õ õë³áîì ãîäóº, à á³äíîãî áðàòà ³ ìîëîòèòü äî ñåáå íå ïóñêà.
Ñèäèòü ðàç á³äíèé áðàò ç³ ñâîºþ æ³íêîþ, ðàäÿòüñÿ, äå á éîãî õë³áà çàðîáèòü ñîá³. Îò æ³íêà ³
êàæå éîìó:
— Ùî æ, ÷îëîâ³÷å, ó òåáå áðàò áàãàòèé; ï³äè
äî íüîãî òà ïîïðîñè õî÷ ïîìîëîòèòü, áî âæå îñü
äî¿äàºìî îñòàíí³é õë³á.
— Íó òî ùî æ, ï³äó.
Ïðèõîäèòü äî âîð³ò, à áðàò íàäâîð³ áóâ; ÿê ïîáà÷èâ, ùî â³í ³äå, òî çàðàç äî íüîãî ³ á³æèòü.
— ×îãî òè, — êàæå, — éäåø äî ìåíå? Õ³áà
õî÷åø, ùîá ³ç ìåíå ëþäè ñì³ÿëèñÿ, ÿê ç òåáå?
— Çà ùî æ âîíè, áðàòå, áóäóòü ñì³ÿòèñü? Çà
òå, ùî ÿ á³äíèé, à òè áàãàòèé? ß æ òâ³é áðàò.
— Òà ùî ç òîãî, ùî òè ìåí³ áðàò? ª ó ìåíå
áðàòè, íå òàê³, ÿê òè, à òàê³, ÿê ÿ.
— Òà õî÷ âîíè òàê³ áàãàò³, ÿê ³ òè, à ÿ òâ³é
áðàò á³äíèé, òî ïóñòè ìåíå äî ñåáå õî÷ øìàòî÷îê õë³áà çàðîáèòè.
— ͳ, — êàæå áðàò, — í³ÿêîâî ìåí³ ç³ ñòàðöÿìè çíàòüñÿ.
— Íó, êîëè òîá³ ñîðîìíî, òàê íå íàçèâàé ìåíå
áðàòîì, à çîâè õî÷ íàéìèòîì.
— ͳ, — êàæå, — âñ³ çíàþòü, ùî òè ìåí³ áðàò.
— Íó, òàê êîëè íå õî÷åø ìåíå íàéíÿòü, òî
äàé ìåí³ ì³øå÷îê õë³áà, áî äîìà ä³òè ãîëîäí³
ñèäÿòü.
16
— ͳ, áðàòå, íå äàì. ß ùå äëÿ ñåáå íå äáàâ.
À òè ï³äè çàðîáè, à äî ìåíå íå õîäè. — À ñàì
ëÿïíóâ õâ³ðòêîþ òà é ï³øîâ. Îñòàâñÿ á³äíèé áðàò
á³ëÿ âîð³ò, ïîäóìàâ: «Îò, Ãîñïîäè ìèëîñòèâèé,
äå â Áîãà ïðàâäà?! Íó, Áîã ç òîáîþ, áðàòå». Íàñóíóâ øàïêó òà ³ ï³øîâ äîäîìó.
À æ³íêà äîæèäàºòüñÿ.
— ϳäîæä³òü, — êàæå, — ä³òêè, ï³øîâ áàòüêî
äî äÿäüêà, òà ïðèíåñå áîðîøíà, òà ÿ íàïå÷ó ïàïêè, òà áóäåòå ¿ñòè! (À ñàìà òàêà ðàäåíüêà). Êîëè
öå çèðê — ³äå ÷îëîâ³ê, à ñëüîçè ç î÷åé, ÿê ãîðîõ,
òàê ³ êîòÿòüñÿ.
— À ùî, ÷îëîâ³÷å, çàðîáèâ? Òåïåð, — êàæå, —
áóäåìî ¿ñòè. — À ñàìà òàê ³ çàãîëîñèëà...
— Ùî æ, æ³íêî, íå ïëà÷. Ãîñïîäü äàñòü —
ï³äó â ì³ñòî, òàì ³ çàðîáëþ.
— À ùî òîá³ áðàò ñêàçàâ?
— Òà ÿêèé â³í ìåí³ áðàò, êîëè â³í ìåíå çà
áðàòà é íå ìàº.
— Òà õî÷ áè òè éîìó çà íàéìèòà ñòàâ.
— Òà é çà íàéìèòà íå áåðå, áî, êàæå, óñ³ çíàþòü, ùî ÿ éîãî áðàò.
— Íó, íåõàé æå éîãî Áîã ïîêàðàº... ϳäè â
ì³ñòî, ÷è íå ïîìîæå òîá³ Áîã ÷îãî çàðîáèòü.
dzáðàëà òå, ùî íå äî¿ëè âðàíö³, äàëà ä³òÿì ïîâå÷åðÿòè, à ñàì³ ïîñ³äàëè, òà äèâëÿòüñÿ íà íèõ,
òà ïëà÷óòü, áî í³÷îãî áóëî ¿ñòè. Ïîêëàëà æ³íêà
ä³òîê ñïàòè, ñàìà ïîìîëèëàñü Áîãó, òåæ ëÿãëà.
À â³í, ñåðäåãà, íå çíàº, ùî ðîáèòü, ÷è ëÿãàòè, ÷è
çàðàç ³òè, áî âæå ÿê ïðîêèíóòüñÿ ä³òè, òî ñàì ÿê
õî÷åø, à ¿ì äàâàé ¿ñòè.
— Íó ùî æ, ÷îëîâ³÷å, ñèäèø, ÷îì íå ëÿãàºø?
— Òà ùî ç òîãî, ùî ëÿæó? Äå ìîÿ òîðáèíà?
— Íàâ³ùî òîá³?
17
— ϳäó. À òè ïðîãîäóé ä³òîê, ÿê ñàìà âæå
çíàºø, ïîêè ÿ ïðèéäó.
Óçÿâ òîðáèíó òà é ï³øîâ.
Ïðèéøîâ ó ì³ñòî ³ íàéíÿâñÿ äî êóïöÿ æèòî,
÷è ùî, ïåðåñèïàòü. Ïðîðîáèâ ó êóïöÿ òèæí³â çî
òðè ³ çàðîáèâ êàðáîâàíö³â ç òðèäöÿòü ãðîøåé.
— Íó, — êàæå, — ñëàâà òîá³, Ãîñïîäè, áóäå
íà õàð÷.
ϳøîâ íà áàçàð, êóïèâ ñîë³, êóïèâ õë³áà, êóïèâ ñàëà, êàðáîâàíö³â ç ï’ÿòü ñòðàòèâ, «à ç
öèìè, — êàæå, — ï³äó äîäîìó, ùîá æ³íêà áà÷èëà, ùî íåäàðîì ðîáèâ».
Ïðèõîäèòü ó ñâîº ñåëî. Éäå ïîâç áðàòîâó õàòó,
à â éîãî äâîð³ ãîì³í òàêèé, ùî àæ ëóíà ïî ñåëó
³äå. ϳä³éøîâ äî âîð³ò, îä÷èíèâ õâ³ðòêó, àæ òàì
ìóçèêè ãðàþòü, êîìå䳿 ïðèñòàâëÿþòü.
— Îöå òàê. À ó ð³äíîãî áðàòà ³ ñâ³òëà íåìà
â õàò³. Íó, Áîã ç íèì, íåõàé ñîá³ ò³øèòüñÿ.
Ïðèõîäèòü äî ñâ õàòè òà é ñòóêຠâ äâåð³.
Ƴíêà ñõîïèëàñü òà é äî äâåðåé:
— Õòî òàêèé?
— Òâ³é ÷îëîâ³ê.
Îä÷èíèëà.
— Íó, ñëàâà æ òîá³, Ãîñïîäè, ùî òåáå Áîã
ïðèí³ñ.
Ââ³éøîâ ó õàòó — ä³òè ñïëÿòü: ÿêå íà ëàâ³, ÿêå
íà ïå÷³, ÿêå â çàï³÷êó ï³ä ðÿäíèíîþ çàãîðíóëîñü;
ÿê ïî÷óëè, ùî áàòüêî ïðèéøîâ, òàê óñ³ é ñõîïèëèñü. Òîé êàæå: «Òàòó, äàé õë³áà», òîé: «Äàé, òàòó,
ñàëà, äàé ñàëà». Ðîçâ’ÿçàâ òîðáèíó. ßê äîïàëèñü
ä³òè, ÿê òà ñàðàíà, ïðîñòè Áîæå: òîé çà ñàëî, òîé
çà ïàëÿíèöþ, òîé íà ïå÷³, òîé íà ïðè÷³ïêó, òîé
íà ïîëó — ñèäÿòü, ¿äÿòü.
— Íó, à öå æ òîá³, æ³íêî, ãîñòèíåöü. — Âèéìà äâàäöÿòü ï’ÿòü êàðáîâàíö³â, äàº. Ƴíêà ÿê
18
ïîáà÷èëà, òî àæ çàòðóñèëàñü, áî ÿê âèéøëà
çàì³æ, òî â íå¿ ñò³ëüêè íå áóëî. Ïîâêëàäàëè
ä³òåé ñïàòü ³ ñàì³ ïîëÿãàëè. Âðàíö³ âñòàëè, æ³íêà
é êàæå:
— Íó, ÷îëîâ³÷å, ñëàâà òîá³, Ãîñïîäè, òî â íàñ
òåïåð ãðîøåíÿòà º, ï³äè æ òåïåð ó ì³ñòî òà êóïè
õë³áà, êóïè ñîë³, êóïè ìåí³ ÷îáîòè àáî é ñîá³
êóïè, ùîá ³ç íàñ õî÷ ëþäè íå òàê ñì³ÿëèñü.
— Äîáðå, ï³äó.
ϳøîâ. Ïðèõîäèòü ó ì³ñòî. Éäå âóëèöåþ, êîëè
äèâèòüñÿ — ñòî¿òü êóïà ëþäåé ³ ùîñü ãóòîðÿòü:
«À ï³äó ëèø ïîäèâëþñü, ùî òàì òàêå». Äîõîäèòü
äî ò³º¿ êóïè, ïèòàºòüñÿ ÷îëîâ³êà:
— Ùî òóò òàêå, äÿäüêó?
— Òà öå ïðîäàþòü âîëîöþãó.
— ßêîãî âîëîöþãó?
— Òà ÷è ïîäóøíîãî, ÷è ùî, íå çàïëàòèâ òà
ìàíäðóâàâ ö³ëèé ð³ê, òàê éîãî ï³éìàëè òà öå
ïðîäàþòü — õòî âíåñå çà íüîãî äâàäöÿòü ï’ÿòü
êàðáîâàíö³â, òî òîé äî ñåáå ³ â³çüìå éîãî... ² â³í
âæå òîìó îäðîáèòü ò³ ãðîø³, ùî çà íüîãî çàïëàòÿòü.
— ×îìó æå âè, äÿäüêó, íå â³çüìåòå?
— À êóäè ÿ â³çüìó? Õ³áà ìîæíà äî ñåáå çëî䳿â
ïðèéìàòè? ϳäè îí ïîäèâèñü, ÿêèé ñòî¿òü!
Ïðîñóíóâñü ó êóïó, ñòî¿òü çäîðîâèé ïàðóáîê
ïîñåðåä êóïè ³ íàëèãà÷åì ðóêè íàçàä çâ’ÿçàí³, à
óðÿäíèêè âèêðèêóþòü:
— Õòî äàñòü äâàäöÿòü ï’ÿòü êàðáîâàíö³â çà
öüîãî ïàðóáêà, òî íåõàé áåðå éîãî äî ñåáå, â³í
òîìó îäðîáèòü éîãî ãðîø³.
Çëîä³é ñòî¿òü, ïîíóðèâøèñü, òà é êàæå:
— ³çüì³òü ìåíå, ëþäè äîáð³, õòî â Áîãà â³ðóº,
ÿ òîìó îäðîáëþ éîãî ãðîø³.
19
Á³äíÿêó æàëêî ñòàëî ïàðóáêà. «Àíó, ùî Áîã
äàñòü — â³çüìó éîãî òà âèêóïëþ: áóäåì óäâîõ ðîáèòü, ÷è íå ëó÷÷èé ï³äå çàðîá³òîê».
Ïðîïõàâñü àæ äî óðÿäíèê³â òà é ïèòàºòüñÿ:
— À íà ñê³ëüêè ðîê³â öåé ïàðóáîê ïðîäàºòüñÿ?
— Íà îäèí.
— À òàì?
— À òàì ÿê â³í ñàì ñõî÷å: ñõî÷å — ñëóæèòèìå
ùå, à íå ñõî÷å — îä³éäå îä òåáå, òîä³ â³í óæå
â³ëüíèé áóäå.
Âèéíÿâ ãðîø³, îääàâ:
— Òàê íàòå æ âàì çà íüîãî äâàäöÿòü ï’ÿòü êàðáîâàíö³â.
Óçÿëè óðÿäíèêè ãðîø³, çàïèñàëè, êîìó çëîä³ÿ
çäàëè íà ïîðóêè, òîä³ â³í ðîçâ’ÿçàâ çëîä³þ ðóêè:
— Õîä³ì, íåáîæå.
Çëîä³é ïîêëîíèâñü éîìó.
— Ñïàñèá³ òîá³, — êàæå, — äÿäå÷êó, ùî òåáå
Ãîñïîäü íàäîóìèâ ìåíå âèêóïèòü.
ϳøëè. Âåäå éîãî á³äíèé ó ñâîº ñåëî, òà, äîðîãîþ éäó÷è, çàæóðèâñÿ. Çëîä³é ³ ïèòàºòüñÿ:
— ×îãî òè, äÿäüêó, æóðèøñÿ?
— ͳ, — êàæå, — ÿ íå æóðþñü.
— ͳ, äÿäüêó, æóðèøñÿ.
— ×îãî æ ìåí³ æóðèòèñÿ?
— À òîãî, ùî òè ìåíå âèêóïèâ, òà ùå é
çëîäþãó.
— Åãå, ñèíó, öå ïðàâäà. À òè çíàºø, íåáîæå,
ùî â ìåíå ò³ëüêè ³ áóëî, ùî äâàäöÿòü ï’ÿòü êàðáîâàíö³â, òà çà ïîñë³äí³ ÿ òåáå é âèêóïèâ.
— Íó, äÿäüêó, íå æóðèñü.
²äóòü. Ïðèéøëè äîäîìó. Ƴíêà äèâèòüñÿ ó â³êíî — äóìà ñîá³: «Êîãî öå â³í âåäå ç ñîáîþ?»
Ââ³éøëè â õàòó:
20
— Îñü, — êàæå, — íà òîá³, æ³íêî, êóïèâ.
— Ùî êóïèâ?
— Òà îñü, äèâèñü, ÿêîãî ïàðíþãó.
— Òà íåâæå æ?
À ñàìà â ñëüîçè.
— Ùî òè íàðîáèâ? Ñàìèì í³÷îãî ¿ñòè, ä³òè ç
ãîëîäó ïóõíóòü.
À ïàðóáîê ñ³â íà ëàâ³ òà é êàæå:
— Íå ëàéòåñü, äÿäèíî, íå æóð³òüñÿ. Ñïàñèá³
âàøîìó ÷îëîâ³êîâ³, ùî â³í ìåíå âèêóïèâ, à ÿ âàø³
ãðîø³ âàì õóòêî îäðîáëþ. Ùå òàêå, ùî é õë³á
áóäåòå çà ìíîþ ¿ñòè.
Ïîñèä³â òðîøêè, ïîñèä³â:
— À ùî, äÿäèíî, ÷è ó âàñ º ùî âå÷åðÿòè, ÷è
é í³?
— Äå æ âîíî â³çüìåòüñÿ, õ³áà æ âè íå áà÷èòå,
ùî â íàñ ³ ãîðøê³â íåìàº, òà ìè íå çíàºìî, ó ÷³ì
ùî ³ âàðèòè.
Ïîñèä³â òîé ïàðóáîê òà é âèéøîâ ç õàòè. Êîëè
òðîõè çãîäîì ñòóêຠâ äâåð³:
— Äÿäüêó, îä÷èíè.
Îä÷èíèâ á³äíèé õàòó.
— À íàòå ëèø, äÿäüêó, îöå ä³òÿì âå÷åðþ
ïðèí³ñ.
Êîëè òóäè — àæ â³í ïîâí³ ïðèïîëè óñÿêî¿ õàð÷³
äåðæèòü. ßê ïî÷óëè ä³òè ïðî âå÷åðþ, òàê íå äàëè
éîìó é íà ñò³ë ïîêëàñòè: õòî çà ñàëî, õòî çà ïàëÿíèöþ, õòî íà ï³÷, à õòî â çàï³÷îê... Óæå é äÿäèíà òðîøêè íå òà ñòàëà, îäñåðäèëàñÿ:
— Ñïàñèá³ òîá³, ïàðóá÷å.
— ͳ çà ùî, äÿäèíî, äÿêóâàòü. ѳäàéòå îñü —
ïîâå÷åðÿºìî âêóï³.
ѳëè ³ ïîâå÷åðÿëè ãóðòîì, Áîãó ïîìîëèëèñü,
ïîëÿãàëè ñïàòè.
21
Âðàíö³ âñòàëè:
— À ùî, äÿäüêó, áóäåìî ðîáèòè? Òðåáà ùîñü
âèäóìàòü, à òî áåç ä³ëà á áóö³ìòî í³ÿêîâî.
— Òà ùî æ éîãî ðîáèòü?
— ßê íåìà õàçÿéñòâà, òî äàâàéòå õî÷ ë³ñó áóäåìî ïëåñòè êîëî äâîðó.
— Òàê õìèçó íåìà.
— Íó, òàê çàâòðà áóäå õìèç.
— Òàê íåìà æ ãðîøåé.
— Òà é ãðîø³ çàâòðà áóäóòü. À õòî öå, äÿäüêó,
ïîðÿä ³ç âàìè æèâå?
— Íå ïèòàé, íåáîæå.
— À ùî æ òàêå?
— Öå, — êàæå, — áðàò ì³é æèâå. — À ñàì àæ
çäèõíóâ.
— Òàêèé áàãàòèé, òà âàì ïðè á³äíîñò³ í³÷îãî
íå äàº?
— Òà â³í ³ õâ³ðòêó çàìêíóâ, íå òî ùîá ùî
äàâàâ.
— Îòàê³ áàãàò³ áðàòè? Å, ÷åêàé æå, äÿäüêó,
â³í êîëèñü áóäå äàâàòü.
Ïîáàëàêàëè ñîá³ òà é ï³øëè â õàòó. (Íàäâîð³
áàëàêàëè.) Òåïåð óæå ñ³ëè âå÷åðÿòè íå çà ãîëèé
ñò³ë, óæå ùîñü áóëî íà ñòîë³. Ïîëÿãàëè ñïàòü. ßê
óæå äÿäüêî ç äÿäèíîþ ïîñíóëè äîáðå, ïàðóáîê
íèùå÷êîì óñòàâ, âèéøîâ ç õàòè, ïðè÷èíèâ çà
ñîáîþ äâåð³, ï³øîâ ïðÿìî äî ïàíà. Çàáðàâñü äî
íüîãî ó êîìîðó, ðîçáèâ ñêðèíþ ç ãð³øìè, íàáðàâ ïîâí³ ñàêâè ÷åðâ³íö³â òà é ï³øîâ. Ïðèéøîâøè äîäîìó, ï³øîâ íà ãîðîä, âèðèâ ÿìó, çàêîïàâ ñàêâè ç ãð³øìè, à òðîøêè ãðîøåé ïîêëàâ
ñîá³ â êèøåíþ. ϳøîâ ó õàòó é ë³ã.
Âðàíö³ âñòàëè, ïîñí³äàëè. Ïàðóáîê ïîñèä³â,
ïîñèä³â, à äàë³ âèéìà ç êèøåí³ àæ ö³ëèõ ñòî êàðáîâàíö³â:
22
— À íàòå ëèø, äÿäüêó, îöå âàì çà òå, ùî âè
ìåíå âèêóïèëè.
À äàë³ âèéìຠùå ñòî êàðáîâàíö³â:
— À öå òîá³, äÿäèíî, ùîá òè íå ëàÿëàñÿ ç ñâî¿ì
÷îëîâ³êîì çà òå, ùî â³í ìåíå âèêóïèâ.
ßê ïîáà÷èëà âîíà ò³ ãðîø³, ÿê ãåïíåòüñÿ éîìó
â íîãè:
— Ñïàñèá³ æ òîá³, ì³é ãîëóá÷èêó!
Òà ðàç, òà âäðóãå, àæ î÷³ïîê ¿é ç ãîëîâè çâàëèâñÿ. À äÿäüêî òàê óæå íå çíàº, ùî é ðîáèòè,
ò³ëüêè ïëå÷èìà ñîâà òà ï³äöìàêóº.
— Íó, äÿäüêó, òåïåð ïî¿äåìî â ãîðîä òà êóïèìî, ÷îãî òðåáà â õàçÿéñòâ³.
Ïî¿õàëè â ãîðîä. Êóïèëè øàïêó, êóïèëè ïàðó
âîë³â, êóïèëè êîðîâó ç òåëÿì, êóïèëè â³ç. Ïðè¿õàëè äîäîìó. Ñòàëè õàçÿéíóâàòü ïîòðîõó.
Áàãàòèé áðàò äèâóºòüñÿ.
— Ùî öå, — êàæå, — â ìîãî áðàòà äå âçÿëèñü
âîëè, øêàïà é êîðîâà?
À æ³íêà êàæå:
— À çëîäþãà íàâ³ùî?
— Òà òî çëîäþãà â³í áóâ êîëèñü, à òåïåð â³í
óæå íå çëîä³é, áî ÿ ÷óâ, ùî â³í âèêóïëåíèé.
— À äå æ âîíè ãðîøåé íàáðàëè?
— Òà ïðî òå âæå ¿ì çíàòè. Ìîæå, â òîãî çëîä³ÿ ùå äàâí³ ãðîø³ º?
À òåùà êàæå:
— Îñü ïîøë³òü õëîïöÿ, íåõàé â³í ï³äå äî éîãî
ä³òåé ãðàòèñÿ: òî ùî ä³òè áàëàêàòèìóòü, òî â³í
ï³äñëóõàº, ïðèéäå òà íàì ³ ðîçêàæå.
— Îöå äîáðå.
Óçÿëè ³ ïîñëàëè õëîïöÿ. Á³äíèé áðàò äóìàº:
«Ùî öå çà çíàê? ͳêîëè áàãà÷ íå ïóñêàâ ñâîþ
äèòèíó ãðàòèñÿ äî ìî¿õ ä³òåé, à òåïåð ïóñòèâ».
23
ѳëè îá³äàòè, ïîñàäèëè é õëîïöÿ áàãà÷åâîãî çà
ñò³ë. Ïîãðàâñü õëîïåöü ç ä³òüìè ³ ï³øîâ. Ïðèõîäèòü äîäîìó, à áàòüêî é ïèòàº:
— À ùî, ñèíó, ùî òè òàì ÷óâ?
— ͳ÷îãî, òàòó, íå ÷óâ. Ãðàëèñü. Ìåíå äÿäüêî
é îá³äàòü ïîñàäèâ. Áîðù áóâ ³ç ì’ÿñîì ³ êàøà ç
ìîëîêîì.
— Åãå... Îí ùî?! Öå âæå çíà÷èòü — ãîä³ ïîëîâó ¿ñòè, ùî òîð³ê ó ìåíå áðàâ òà ìîëîâ ç æèòîì ³ ¿â... Òåïåð óæå áîðù ç ì’ÿñîì, ùå é êàøà ç
ìîëîêîì! Ùî æ öå âîíî çà çíàê? ßê áè éîãî äîâ³äàòèñÿ?
À òåùà ñèäèòü íà ïå÷³ òà êàæå:
— Îñü ÿê äîâ³äàòèñÿ: òè ï³äè äî áðàòà òà ñêàæè éîìó, ùî ïðèéäóòü äî ìåíå ñóää³ äîáðî ìîº
îïèñóâàòè, òàê äîçâîëü, áðàòå, íåõàé ìîÿ ñêðèíÿ
ç ãð³øìè ó òåáå â õàò³ ïîñòî¿òü, ïîêè ÿ ïàí³â îäáóäó. Òà â³çüìè ñêðèíþ âåëèêó, òó, ùî â êîìîð³,
òà ìåíå òóäè çàìêí³òü, òî ÿ âæå ïî÷óþ, ùî âîíè
áàëàêàòèìóòü.
— Îöå äîáðå.
— Ò³ëüêè ÿêáè ÷îãî-íåáóäü òóäè ¿ñòè ìåí³ ïîñòàâèòè.
— Òà îí âàðåíèêè ò³, ùî íå äî¿ëè, òàê ç ìàê³òðîþ ³ ïîñòàâ.
Âèíåñëè ç êîìîðè ñêðèíþ, âë³çëà òóäè òåùà,
ïîñòàâèëè ¿é âàðåíèêè ³ çàìêíóëè ñêðèíþ.
— Îòåïåð ï³äó äî áðàòà.
Á³äíèé áðàò ùîñü ðîáèâ íàäâîð³; äèâèòüñÿ, éäå
äî íüîãî áðàò.
— Ùî öå çà çíàê? — êàæå. À â ñàìîãî àæ ñëüîçè íà î÷àõ íàâåðíóëèñü.
Ïðèéøîâ, çäîðîâêàºòüñÿ:
— Çäîðîâ, áðàòå.
24
— Çäîðîâ.
— Áîæå òîá³ ïîìîæè.
— Ñïàñèá³. — Òà ùå é ðóêó ïîäàâ.
— À ÷îãî ÿ, áðàòå, äî òåáå ïðèéøîâ?
— Íå çíàþ.
— Áóäü ëàñêàâèé, áðàòå, ÷è íå ìîæíà äî òåáå
ìîþ ñêðèíþ ç ãð³øìè ïåðåâåçòè, áî äî ìåíå íà¿äóòü ñóää³ îïèñóâàòè õóäîáó, òî íåõàé ñêðèíÿ ó
òåáå ïîñòî¿òü, à çàâòðà âðàíö³ ïðèéäó é â³çüìó.
— Òàê ùî æ, íåõàé ïîñòî¿òü, ïðèâåçè.
— Ò³ëüêè, áðàòå, â õàò³ ïîñòàâ ñêðèíþ, áî â
ñ³íÿõ ñòðàøíî ñòàíîâèòü.
— Òà ïîñòàâèìî â õàò³, âåçè.
ϳøîâ áàãà÷. Ïðèâåçëè ñêðèíþ ³ ïîñòàâèëè â
õàò³ íà ñàìîìó ïîêóò³. Ïàðóáêà òîä³ äîìà íå áóëî.
Ïðèõîäèòü óâå÷åð³, äèâèòüñÿ — ñêðèíÿ ñòî¿òü:
— Äÿäüêó, ùî öå ó âàñ çà ñêðèíÿ?
— Òà öå áðàò ïðèâ³ç, îääàâ íà ñîõðàí, áî äî
íüîãî ñóää³ íà¿õàëè õóäîáó îïèñóâàòü. Ò³ëüêè í³÷
ïåðåñòî¿òü, à çàâòðà âðàíö³ ïðèéäå áðàò òà é
â³çüìå.
— Áðåøå â³í.
Ïîâå÷åðÿëè é ïîëÿãàëè ñïàòè.
ßê çàñíóëè äÿäüêî ç äÿäèíîþ, â³í óñòàâ ïîòèõåñåíüêó, óçÿâ ìàêîã³í, îä³ìêíóâ ñêðèíþ, ï³äíÿâ
â³êî, êîëè áàáà... Â³í ¿¿ ÿê îøåëåøèòü ìàêîãîíîì!.. ² íå êàâêíóëà... Âçÿâ âàðåíèê ç ìàê³òðè,
âñòðîìèâ ¿é ó ðîò, áóö³ìòî ïîäàâèëàñü. Çàìêíóâ
ñêðèíþ òà é ë³ã.
Êîëè öå âðàíö³ ³äå áàãàòèé áðàò ³ç íàéìèòàìè.
— À ùî, áðàòå, ö³ëà ñêðèíÿ?
— Ö³ëà.
— Íó, ñïàñèá³ òîá³, äàé Áîã çäîðîâ’ÿ. À áåð³òü,
õëîïö³, ñòàâòå íà â³ç.
25
Ïîñòàâèëè ³ ïîâåçëè. Áàãà÷ éäå ççàäó òà é ïèòàºòüñÿ:
— Ìàìî, ÷óëè, äå âîíè áåðóòü ãðîø³?
Íå îçèâàºòüñÿ.
— Ìàáóòü, çàñíóëà.
Ïðèâåçëè ñêðèíþ äîäîìó, ïîñòàâèëè â õàò³,
îä³ìêíóëè, ÿê ãëÿíóâ áàãà÷, òà àæ ðîòà ðîççÿâèâ:
— Óìåðëà?! Äèâèñü, æ³íêî, ùå é âàðåíèê ó
ðîò³. Ìàáóòü, óäàâèëàñü... Ïîäèâèñü, âàðåíèê
ó ðîò³. Ãîë³âîíüêî á³äíà, ùî éîãî ðîáèòü? Òðåáà
éòè äî ïîïà — íåõàé ³äå õîâàòü. Ñêàæåìî, ùî
ðàïòîâî âìåðëà.
Ïðèéøîâ äî ïîïà:
— Çäîðîâ³ áóëè, áàòþøêî.
— Çäîðîâ, çäîðîâ.
— ²ä³òü õîâàòü — ìàòè âìåðëà.
— Òà íåâæå? ßê öå òàê? ß æ ¿¿ â÷îðà áà÷èâ,
ìîâ çäîðîâà æ áóëà.
— Òàê âîíà, áàòþøêî, é ñüîãîäí³ çäîðîâà
áóëà, òà ¿ëà âàðåíèêè, òà çà ¿æåþ âìåðëà; ³ùå é
âàðåíèê ó ðîò³ îñòàâñü.
— Òàê, ìîæå, âîíà âäàâèëàñü?
— Òà, ìîæå æ, ³ âäàâèëàñü. Áîã æå ¿¿ çíà.
— Íó òàê ÿ ïðèéäó ³ ïîõîâàþ.
Ïðèéøëè ³ ïîõîâàëè òåùó.
Âíî÷³ ïàðóáîê âñòàâ, ï³øîâ íà ãðîáîâèùå, îäðèâ òåùó, âèéíÿâ ç òðóíè, óçÿâ íà îáåðåìîê, ïîí³ñ
äî áàãàòîãî â äâ³ð. ³ä÷èíèâ êîìîðó, à â ò³é êîìîð³ â çàñ³êàõ ïøåíèö³ òàê ùî, ìàáóòü, ïóä³â ç
äâ³ñò³, òàêà, ÿê çîëîòî. ³í âçÿâ òó ïøåíèöþ,
ðîçêðèâ, ðîçñèïàâ, ðîçêèäàâ ïî âñ³é êîìîð³; òåùó
ïîñàäèâ ó çàñ³ê, äàâ ¿é ëîïàòó â ðóêè, à ñàì çàìêíóâ êîìîðó òà é ï³øîâ. Ïðèéøîâ äîäîìó, ë³ã
26
ñïàòè, áóö³ì í³÷îãî íå çíàº. Êîëè öå âðàíö³ ÷óº —
´âàëò ïî ñåëó. Ïèòàºòüñÿ äÿäüêà:
— Ùî òàì òàêå?
— Òà òàì ÷óäàñ³ÿ: áàãà÷åâà òåùà âíî÷³ âñòàëà,
òà ïðèéøëà äî íüîãî â êîìîðó, òà é äîñ³ ñèäèòü
ó çàñ³ö³.
— À õîä³ì, äÿäüêó, ïîäèâèìîñü.
Ïðèõîäÿòü äî áàãà÷åâîãî äâîðà, àæ ó íüîãî
ïîâåí äâ³ð íàðîäó, ³ ïðîòîâïèòüñÿ òðóäíî. Áàãà÷
àæ ÷óá íà ñîá³ ðâå — ãóêà äî íàéìèòà:
— Á³æè, Êàëåíèêó, äî áàòþøêè, õàé ³äå, ùî
õî÷å, òå é ðîáèòü! Îöå ïîñëàâ Ãîñïîäü íàïàñòü.
Áà÷, ùî âîíî çíà÷èòü, ÿê íå ñâîºþ ñìåðòþ
âìðå.
Ïîá³ã Êàëåíèê äî ïîïà:
— Çäðàñòóéòå, áàòþøêî.
— Çäðàñòóé, çäðàñòóé... À ùî ñêàæåø?
— ²ä³òü äî íàñ, òà ÿê ìîæíà øâèäøå.
— Ùî òàêå? Ùî òàêå?
— Òà ïðèéøëà áàáà Ïàðàñêà ç òîãî ñâ³òó. Â÷îðà çàõîâàëè, à âîíà âíî÷³ ïðèéøëà, ñ³ëà â êîìîð³, àæ ó çàñ³ö³, ùå é ëîïàòó ó ðóêè âçÿëà, ïîðîçêèäàëà ïî êîìîð³ âñþ ïøåíèöþ.
— Âñþ ïøåíèöþ? Âñþ ïøåíèöþ?.. Ïî êîìîð³? Áàáà Ïàðàñêà? Äàâàéòå øâèäøå ïàòðàõèëü.
Ñåìåíå, áåðè òðåáíèê... ²äè ïîïåðåä ìåíå òà
÷èòàé: «Äà âîñêðåñíåò Áîã» òà «Ïîìèëóé ìÿ,
Áîæå».
Ïðèéøëè... Êîëè ÿêðàç ó çàñ³ö³... Áàãàòèé àæ
äî í³ã ïðèïàäà ïîïîâ³:
— Áàòþøå÷êî, ÷è íå ìîæíà ÿêå çàêëÿòòÿ ïîëîæèòü, ùîá îñèêîâèì ê³ëêîì ïðîáèòü?
— Òðåáà, òðåáà, âñåíåïîâèííî òðåáà. À áåð³òü
æå ¿¿ õòî òà âèíîñüòå ç êîìîðè.
27
Ëþäè ñòîÿòü, ðîòè ïîðîççÿâëÿëè, í³õòî ç ì³ñöÿ
é íå âîðóõíåòüñÿ. À ïàðóáîê ñòî¿òü êîëî äâåðåé.
— À äàâàéòå, — êàæå, — ÿ â³çüìó.
Ïåðåõðåñòèâñü íà ñõ³ä òðè÷³, îáåðíóâñü, óçÿâ
òåùó òà âæå íå ïîí³ñ ó õàòó, à ïðÿìî íà ãðîáîâèùå; ïîëîæèëè â òðóíó ¿¿, çàãðåáëè; áàòþøêà
ïðî÷èòàâ çàêëÿòòÿ, çàáèëè îñèêîâèé ê³ë íà ãðîá³.
— Îòåïåð, — êàæå, — íå âñòàíå, áî íå÷èñòà
ñèëà ç íå¿ âèéøëà.
Ïðèéøëè äî äâîðó. Áàãàòèé ïèòàºòüñÿ:
— À ùî, áàòþøêî, ÷è íå ìîæíà ìåí³ öþ ïøåíèöþ íà ïîòðåáó ïóñòèòü?
— Å, í³-í³, íå ìîæíà.
— À äå æ ¿¿ ä³òü?
— Äå õî÷åø, òóäè ³ ä³íü, õî÷ çàêîïàé, õî÷
ñïàëè, ÿê í³õòî íå â³çüìå.
À á³äíèé áðàò, ùî òóò æå ñòîÿâ, êàæå:
— Äàâàé, áðàòå, ÿ â³çüìó öþ ïøåíèöþ, óæå
ùî Áîã äàñòü, òå ³ áóäå. — Éîãî çàðàííÿ ï³äó÷èâ
ïàðóáîê.
— ³çüìè, çðîáè ìèë³ñòü. Òà â³çüìè é êîìîðó, áóäü ëàñêà, áî ÿê ¿¿ òåïåð ñïàëèòü, òî é âñÿ
îñåëÿ çãîðèòü. ³çüìè âñå, çàáåðè ïøåíèöþ é
êîìîðó.
ßê ïî÷àëè òó ïøåíèöþ íîñèòü — äÿäüêî, äÿäèíà ³ ïàðóáîê, òà ö³ë³ñ³íüêèé äåíü íîñèëè äî
âå÷îðà, òàêî¿ íàñèïàëè ïøåíèö³, ÿê çîëîòî. À äàë³
âæå é êîìîðó ïåðåíåñëè. Áàãà÷ êàæå:
— Íó, ñëàâà Áîãó! Òåïåð çáóâñÿ.
À á³äíèé ç ïàðóáêîì ïîñòàâèëè êîìîðó, ïîçñèïàëè â çàñ³êè ïøåíèöþ.
— À ùî, äÿäüêó, áóäå ç òåáå?
— Ñëàâà Áîãó, áóäå.
28
Äîæäàâøèñü âå÷îðà, ï³øîâ ïàðóáîê çíîâó íà
ãðîáîâèùå. Âèðèâ òåùó, âçÿâ íà ïëå÷³, ïîí³ñ äî
áàãà÷à. Îä³ìêíóâ êîìîðó, à â ò³é êîìîð³ ïîâíî
îäåæ³: êîæóõè, êîæóøàíêè, êîáåíÿêè, ñâèòêè,
ñìóøêè — êàðáîâàíö³â íà òèñÿ÷ó áóäå â ò³é êîìîð³ äîáðà. ³í óçÿâ îä³ìêíóâ êîìîðó, ïîñêèäàâ
ç æåðäîê îäåæó, ïîçí³ìàâ ç êëþ÷îê, ïîâèâåðòàâ
ç ñêðèíü, ñêð³çü ïîðîçêèäàâ, ÿê³ âçÿâ òà ïîðîçäèðàâ. Âçÿâ íàéêðàùó êîæóøàíêó, ñèí³ì ñóêíîì
êðèòó, òà ùå é ñèâèì ñìóøêîì îáëîæåíó, òó, ùî
áàãàòîãî æ³íêà â³í÷àëàñü â í³é, óáðàâ â íå¿ òåùó,
ïîñàäèâ ¿¿ â êóòî÷êó, çàìêíóâ êîìîðó, à ñàì ï³øîâ
äîäîìó.
Íà äðóãèé äåíü ÿêåñü ñâÿòî áóëî. Ƴíêà áàãà÷åâà âáèðàºòüñÿ äî öåðêâè òà é êàæå íà íàéìè÷êó:
— Á³æè â êîìîðó òà âíåñè ìåí³ òó êîæóøàíêó, â ÿê³é ÿ â³í÷àëàñü.
Òà âçÿëà êëþ÷ òà é ïîá³ãëà. Ò³ëüêè ùî îä³ìêíóëà êîìîðó, òà àæ ñêðèêíóëà:
— Îõ, ìåí³ ëèøåíüêî! Ùî öå çà ãàðìèäåð
òàêèé!
Êîëè çèðê — àæ ó êóòî÷êó ñèäèòü òåùà.
 á³äíî¿ íàéìè÷êè òðîõè î÷³ ç ëîáà íå ïîâèñêàêóâàëè. ßê ÷êóðíå... À íàäâîð³ ñí³ã âåëèêèé —
ïîãóáèëà â ñí³ãó é ÷åðåâèêè. Âá³ãëà â õàòó.
— Ùî òàì òàêå?
— Îõ, ìîÿ æ ìàò³íêî! Áàáà Ïàðàñêà ñèäèòü ó
êîìîð³ ó âàø³é êîæóøàíö³.
À áàãàòèé ëåæàâ íà ëàâ³. ßê ïî÷óâ, òàê àæ î÷êóð 1 ó íüîãî ëîïíóâ ç ïåðåëÿêó.
1
Î ÷ ê ó ð — ïîÿñ àáî øíóð, ÿêèì îáòÿãóþòü øòàíè äëÿ
ï³äòðèìàííÿ ¿õ.
29
— Òà íåâæå â êîìîð³? Á³æè, Êàëåíèêó, äî
ïîïà.
Ïîá³ã Êàëåíèê. Ïðèá³ãà äî ïîïà ³ ñëîâà íå
âèìîâèòü:
— Áà-áà-áà-áà-áàòþøêî! Ïà-ïà-ïïà-ïàðàñêà
îï’ÿòü...
— À ùî? Ùî, áàáà Ïàðàñêà ïðèéøëà?
— Ïðèéøëà.
— Ñåìåíå, Ñåìåíå, âñòàâàé, çàðàç ìåí³ òðåáíèê. Òðåáíèê... Òðåáíèê... Êàäèëüíèöþ áåð³òü...
Õåðóâèìñüêîãî ëàäàíó ïîëîæ³òü. ²äè çàðàç âïåðåä, ÷èòàé, ùîá óñ³ ÷óëè...
Ïðèéøëè äî áàãà÷à. ³í ÿê ïîáà÷èâ ïîïà, òà
àæ ÷îáîòè éîìó ö³ëóº.
— Áàòþøêî, ÷è íå ïîñëàòü äî àðõèðåÿ? Ìîæå,
â íüîãî ìîëèòâà äðóãà, ìîæå, â íüîãî çàêëÿòòÿ
íå òàêå, ÿê ó âàñ?
— ͳ, ïîñòîé, ïîñòîé, öåé ðàç çàõîâàºì, ³ âæå
çàêîïàºìî ó ÿìó íå òàê, ³ âæå äâà îñèêîâèõ ê³ëêè
çàᒺì: îäèí ó ãîëîâàõ, à äðóãèé ó íîãàõ. Ïîñåðåäèí³ õðåñò çðîáëþ çàñòóïîì òà õåðóâèìñüêîãî
ëàäàíó òóäè çàñèïëþ, òî âæå íå âñòàíå.
— Îöå áóëî á ³ òîä³ òàê çðîáèòü, òî âîíà á
íå ïðèéøëà... À áåð³òü õòî ðîçäÿãàéòå ¿¿ òà ïîíåñåì.
Ò³ëüêè ëþäè áàíüêè ïîâèòð³ùàëè òà ðîòè ïîðîççÿâëÿëè... ͳõòî íå õî÷å ³ ï³äñòóïèòüñÿ —
áî¿òüñÿ. Ùî òî âîíî çíà÷èòü, ÿê íå ñâîºþ ñìåðòþ óìðå! Õòî æ ï³äå áðàòè ãàñïèäÿêó? Ïàðóáîê
ñòî¿òü êîëî äâåðåé, êàæå:
— Äàâàé ÿ ðîçäÿãíó ³ ïîíåñó.
Ðîçäÿã ³ ïîí³ñ. Ïðèí³ñ äî ÿìè, ïîëîæèâ ó òðóíó, çàðèâ, çàãîðíóâ çåìëåþ, çàáèëè äâà îñèêîâèõ ê³ëêè — îäèí ó ãîëîâàõ, äðóãèé ó íîãàõ, çðî30
áèëè ïîñåðåä ãðîáó õðåñò, íàñèïàëè òóäè õåðóâèìñüêîãî ëàäàíó, ï³ï ïðî÷èòàâ ìîëèòâó.
— Îöå, — êàæå, — òåïåð íå âèéäå.
— Íó, ñïàñèá³ âàì, áàòþøêî. À äå, áàòþøêî,
ìåí³ îäåæó ä³âàòü? ×è ¿¿ ñïàëèòü, ÷è ïîñïðîäóâàòü? Óæå ¿¿ òåïåð íå íîñèòü, áî íà ÷îðòîâ³ áóëà
íàä³òà.
— Òàê, òàê, ÿê í³õòî íå â³çüìå, òî ñïàëè.
À á³äíèé áðàò êàæå:
— Îääàé ìåí³, áðàòå, òó îäåæó.
— Òà é â³çüìè, áóäü ëàñêà.
ϳøëè á³äíèé áðàò ç æ³íêîþ, ç ïàðóáêîì ó
êîìîðó, íàáðàëè íà îáåðåìîê îäåæ³, ñê³ëüêè
ìîæíà áóëî. ϳøëè ³ äðóãèé ðàç: íàáðàëè é
âäðóãå ïî ñò³ëüêè æ. ϳøëè ³ âòðåòº, íàáðàëè ³
âòðåòº.
— Íó, áðàò, — êàæå áàãà÷, — óçÿâ îäåæó, áåðè
é êîìîðó, áî ÿê ìåí³ ¿¿ ñïàëèòü, òî é âñÿ îñåëÿ
çãîðèòü.
Çàáðàëè é êîìîðó, ïåðåíåñëè.
— À ùî, äÿäüêó, òåïåð º ùî íàä³òü òîá³ ³
äÿäèí³?
— Ñïàñèá³ òîá³, íåáîæå.
— À çíàºø ùî, äÿäüêó, äå â òâîãî áðàòà ãðîø³
ñòîÿòü?
— Òà öóð ¿ì, íàâ³ùî âîíè íàì?
— Òà òî ÿ ò³ëüêè òàê ïèòàþ.
— Ó ïîãðåá³ â íüîãî ñêðèíÿ ñòî¿òü, çàë³çíèì
öåïîì äî ñòîâïà ïðèêîâàíà. Ïîâíà ÷åðâ³íö³â, òàê
áåç ë³êó ãàñïèä³â ñèí ³ ñèïëå òóäè!
Ïàðóáîê íàìîòàâ íà âóñ.
Âñòàâ óíî÷³, ï³øîâ íà ãðîáîâèùå, îï’ÿòü âèðèâ òåùó, âçÿâ ¿¿ íà îáåðåìîê, ïîí³ñ äî áàãà÷à â
äâ³ð, âí³ñ ó ïîãð³á, îä³ìêíóâ ñêðèíþ ç ãð³øìè,
31
ïîðîçêèäàâ ãðîø³ ñêð³çü ïî ïîãðåáó, ïîñàäèâ òåùó
â ñêðèíþ, ïîíàñèïàâ ¿é ÷åðâ³íö³â ó æìåíþ, ïðèêðèâ òðîøêè ¿¿ â³êîì; çàñóíóâ ïîãð³á òà é ï³øîâ.
Ïðèéøîâ äîäîìó é ë³ã.
Êîëè öå áàãàòèé óñòàâ óðàíö³ òà é ï³øîâ äî
ïîãðåáà, ùîá ãðîøåé âçÿòè, — éîìó òðåáà áóëî
íà ùîñü áàãàòî ãðîøåé. Îäïåð ïîãð³á, äèâèòüñÿ —
ñêð³çü ãðîø³ âàëÿþòüñÿ; êîëè äî ñêðèí³ — àæ òàì
òåùà ñèäèòü... Àæ äóõ çàïåðñÿ â íüîãî — ³ íå ñêðèêíóâ... ßê âèñêî÷èâ ç ïîãðåáà, ÿê çàðåïåòóº:
— Êàëåíèêó, á³æè ñêîð³øå äî áàòþøêè! ßê
ìîæíà øâèäøå! Ñêàæè, ùî îï’ÿòü ïðèéøëà!
Òîé ÿê ïî÷óâ, òî àæ íåñòÿìèâñü! ßê äðåìåíå
äî ïîïà! Ïðèá³ã, àæ ï³íà éîìó ç ðîòà.
— Ùî òàêå? Ùî òàêå?
— Îï’ÿòü ïðèéøëà...
— Îï’ÿòü ïðèéøëà?.. Îöå òàê! Îöå òàê! Ñåìåíå! Ñåìåíå! Áåðè ªâàíãåë³þ! Ïîøëè, íåõàé
³äóòü äî öåðêâè, íåõàé çàáåðóòü õîðîãâè... Íåõàé
â óñ³ äçâîíè äçâîíÿòü...
À ñàì âáèðàºòüñÿ, òà ç ëÿêó íàä³â îäèí ÷îá³ò, à
îäèí ÷åðåâèê, òà ùå é íà áîñó íîãó... Âèéøëè ç
õàòè, òà âæå Êàëåíèê çà âîð³òüìè âãëåä³â, òà êàæå:
— Áàòþøêî, ùî öå â âàñ òàêå? Õàëÿâó, ÷è ùî,
çàãóáèëè?
— Äå? À! ßêðàç! ßêðàç! Ñå ÷åðåâèê... Á³æè ñêîð³øå, íàéäè ìåí³ ÷îá³ò.
Ïîá³ã Êàëåíèê ó õàòó, øóêຠ÷îáîòà, îáëàçèâ
ñêð³çü, àæ ï³ò ç íüîãî ëëºòüñÿ, òà óñå í³ÿê ³ íå
íàéäå, òà ðåïåòóº íà âñþ õàòó:
— Äå áàòþø÷èí ÷îá³ò?
À ï³ï ñòî¿òü íàäâîð³, ìîðîç òàêèé, ùî àæ ëèòêè ïî÷åðâîí³ëè íà ìîðîç³, à éîìó áàéäóæå, â³í
ò³ëüêè äóìຠïðî Ïàðàñêó òà ïðî òå, ùî éîìó
32
áóäå çà òå, ùî í³ÿê íå çàêëåíå íàäïðèðîäíî¿
ñèëè... ijéäå äî ìèòðîïîëèòà, òî òîé ðîçñòðèæå
çà òå, ùî íå âì³â çàêëÿñòè. Ïðèíåñëè ÷îá³ò —
íàñèëó çíàéøëè. Âçóâ. ßê äðåìåíóòü — òà äî
ñàìîãî äâîðó, íå ïåðåâîäÿ÷è äóõó. «Äà âîñêðåñíåò Áîã» áàòþøêà âè÷èòóþòü, à äçâîíè ðåâóòü,
àæ çåìëÿ ñòîãíå. dzáðàëîñÿ ìèðó âèäèìî-íåâèäèìî... À áàãàòèé ñòî¿òü êîëî âîð³ò, ÿê ïóï, ñèí³é,
ïîñèí³â íà ìîðîç³, òà âñå äîæèäàºòüñÿ ïîïà.
Ïðèá³ã ï³ï. Òîé áóõ ïîïîâ³ â íîãè:
— Áàòþøêî, ÷è íå äàòü çíàòü ìèòðîïîëèòó?
Ìîæå, â íüîãî çàêëÿòòÿ íå òàêå, ÿê ó âàñ?
— Å, íå çíàþ, íå çíàþ... Öå âæå... öå âæå... öå
âæå ñâèøå... íàäïðèðîäíà ñèëà... Íå çíàþ.
— Äèâ³òüñÿ, áàòþøêî, âñ³ ãðîø³ ïîí³âå÷èëà,
òóò, ìàáóòü, á³ëüøå ÿê ç ì³ëüéîí ïîïàñêóäèëà.
— Òàê, òàê, öå âæå íå òâî¿ — öå ÷îðòîâ³ ãðîø³.
— Òàê áóäüòå ëàñêàâ³, ÿêùî òå — òî á äî ìèòðîïîëèòà...
À ïàðóáîê ñòî¿òü òà êàæå:
— À ùî ìåí³ äàñòå, ÿê ÿ ¿¿ òàê çàõîâàþ, ùî ³
ïîêè ñâ³òó ñîíöÿ, òî íå âèë³çå? Íå òðåáà áóäå é
äî ìèòðîïîëèòà ïîñèëàòü.
ϳï ÿê ïî÷óâ, òî àæ áàíüêè âèâàëèâ...
— À ÿê æå òè çðîáèø? Õ³áà ìîæåø?
À áàãàòèé áóõ éîìó â íîãè:
— Çðîáè, áóäü ëàñêà! Ùî ñõî÷åø, òå é áåðè,
ò³ëüêè çðîáè, ùîá á³ëüøå íå âèëàçèëà.
— Çðîáëþ. Îääàé ìåí³ ò³ëüêè ò³ ãðîø³, ùî ÷îðòÿêà ïîðîçêèäàëà, á³ëüø ìåí³ í³÷îãî íå òðåáà.
— Áåðè, çðîáè ìèë³ñòü, ÿ ùå é ðàä áóäó.
— Äîáðå, òàê õîä³ì æå.
ϳøîâ ó ïîãð³á, âèòÿã òåùó ç³ ñêðèí³, âçÿâ íà
ïëå÷³.
33
— À õîä³ìî, ëþäè äîáð³, ïîäèâèòåñü, áóäó õîâàòü; óæå ï³ñëÿ ìåíå íå âèë³çå.
Ïðèéøëè íà ãðîáîâèùå: ïîëîæèâ òåùó â òðóíó, íàêðèâ â³êîì, çàãð³á çåìëåþ, îá³éøîâ òðè÷³
ãðîáîê, ïåðåñòóïèâ, ïëþíóâ íà ãðîáîê.
— Îöå, — êàæå, — í³êîëè íå âèë³çå.
À áàãà÷ îä ðàäîñò³ àæ ïëà÷å:
— Ñïàñèá³, äàé Áîã çäîðîâ’ÿ, ³äè áåðè ãðîø³
ò³, ùî ÷îðòÿêà ïîðîçêèäàâ ïî ïîãðåáó; áåðè, êóäè
õî÷ ò³ëüêè é ä³íü.
ϳøîâ ïàðóáîê äîäîìó.
— À áåð³òü, äÿäèíî, ì³øîê, ³ âè, äÿäüêó, òà
õîä³ì.
ϳøëè. Íàãðåáëè òðè ì³øêè, ïðèíåñëè, òà ùå
ðàç ï³øëè òà ïî ì³øêó íàáðàëè — ïðèíåñëè.
— Òåïåð õîä³ì, äÿäüêó, â³çüìåì ³ ñêðèíþ.
Ïðèíåñëè ³ ñêðèíþ, çñèïàëè â íå¿ ãðîø³.
— Òåïåð, äÿäüêó, çàìèêàé; áóäå ç òåáå?
— Áóäå, íåáîæå.
— Òåïåð äàâàé ðîçïðîùàºìîñü ç âàìè.
— Äàâàé, íåáîæå.
Ñòàâ á³äíèé áðàò õàçÿéíóâàòè. Êóïèâ âîë³â,
êóïèâ êîðîâó, êóïèâ ïàðó êîíåé äîáðèõ. Êóïèâ
çåìåëüêè: òà ÿê ï³øîâ õë³á ðîäèòü, òî çà ð³ê òàê
ï³äíÿâñÿ, ùî íà âñå ñåëî áàãà÷åì ñòàâ. À áàãàòîìó áðàòó ï³øëî âñå âíèç òà âíèç. Çãîð³ëî â íüîãî
äâà ìëèíè, çãîð³ëà êëóíÿ, ïîãîð³â ³ õë³á, óñå ÷èñòî. ϳøîâ äî á³äíîãî áðàòà:
— Êóïè, áðàòå, õóäîáó.
— Ïðîäàé, — êàæå.
Ïðîäàâ óñ³ âîëè, óñ³ êîí³, ïîïðîäàâàâ ³ â³âö³...
×åðåç äâà ðîêè äîæèâñÿ äî òîãî, ùî îñòàëàñÿ
ò³ëüêè îäíà õàòà.
34
IJÄÎÂÀ ÄÎ×ÊÀ É ÁÀÁÈÍÀ ÄÎ×ÊÀ
Áóâ ñîá³ ä³ä òà áàáà, ³ ìàëè âîíè äî÷êó. Îòî
÷è äîâãî ïîæèëà áàáà, ÷è í³, òà é çàäóìàëà âìåðòè; à ÿê óìèðàëà, òî ñâîºìó ÷îëîâ³êîâ³ êàçàëà:
— ßê ÿ óìðó, ÷îëîâ³÷å, à òè áóäåø æåíèòèñÿ,
òî ãëÿäè — íå áåðè òî¿ óäîâè, ùî á³ëÿ íàñ æèâå
ç äî÷êîþ, áî âîíà òîá³ áóäå æ³íêîþ, à íàø³é
äèòèí³ íå áóäå ìàò³ð’þ!
— Äîáðå, — â³äêàçàâ ÷îëîâ³ê, — íå áóäó áðàòè íå òî ¿¿, à é í³ÿêî¿, — ³ æåíèòèñÿ íå áóäó.
Ïîõîâàâ ä³ä áàáó ³ ïîõîðîí â³äïðàâèâ òà é æèâå
ñîá³ ñàì. À òðîõè çãîäîì ³øîâ ðàç ñåëîì òà é
çàéøîâ äî ò³º¿ óäîâè, ùî æ³íêà íå âåë³ëà ¿¿ áðàòè. Òî ÷îëîâ³ê êàçàâ: «Íå áóäó æåíèòèñÿ í³ ç
ÿêîþ», à òî é çàáóâ, ùî êàçàâ, çàá³ã, ïîáàëàêàâ ³
âäîâó äî ñåáå ïðîñèâ. Òîä³ âäîâà ç âåëèêèõ ðàäîù³â ³ ñêàçàëà:
— ß âæå äàâíî öüîãî æäàëà!
Îò óñþ õóäîáó çàáðàëà ³ äî ä³äà æèòè ç äî÷êîþ ïîìàíäðóâàëà.
Îòî æèâóòü óñ³ âêóï³ — ä³äîâà äî÷êà é áàáèíà. Äóæå áàáà íå ëþáèëà ä³äîâî¿ äî÷êè: ñêàçàíî,
ÿê ìà÷óõà, — âñå ãðèçå ãîëîâó, òà é ä³òè ì³æ ñîáîþ ÷àñòî ñâàðÿòüñÿ — íàäòî áàáèíà äî÷êà: çâè÷àéíî, ÿê çâåäåíÿòà, — ó íèõ í³êîëè ëàñêè íåìà.
Îöå, áóëî, ÿê ï³äóòü íà äîñâ³òêè, òî ä³äîâà
äî÷êà ïðÿäå, à áàáèíà, çíàé, ö³ëó í³÷ ãóëÿº ç õëîïöÿìè òà êðóòèòüñÿ. ² íå ðàç òàê áóâàëî, ùî, ãàðöþþ÷è, ³ ìè÷êè ïîïàëèòü.
À éäóòü âîíè äîäîìó âðàíö³ òà ä³éäóòü äî ïåðåëàçó, — òî é êàæå áàáèíà äî÷êà äî ä³äîâî¿ äî÷êè:
— Äàé, — êàæå, — ìåí³ ïî÷èíêè, ñåñòðèöå, ÿ
ïîäåðæó, ïîêè òè ïåðåë³çåø.
35
— Äîáðå, — êàæå, — ñåñòðèöå, íà!
Ïîêè ä³äîâà äî÷êà ïåðåëàçèòü, à áàáèíà äî÷êà, óçÿâøè ïî÷èíêè, ïîá³æèòü äîäîìó ³ ìàòåð³
íàáðåøå, ùî ä³äîâà äî÷êà ç õëîïöÿìè ö³ëó í³÷
ãóëÿëà ³ ìè÷êè ïîïàëèëà.
— À ÿ ïðÿëà ³ äîäîìó ïîñï³øàëà. Áà÷òå, ìàìî÷êî, ÿêà âîíà ëåäà÷à!
Îò ä³äîâà äî÷êà ïðèéäå äîäîìó, òî ìà÷óõà é
ïî÷íå ¿¿ áèòè ³ ä³äîâ³ âèêàçóâàòè:
— Òâîÿ äèòèíà ëåäàùî — íå õî÷å ðîáèòè, à
òè íå õî÷åø ó÷èòè!
Ùî âæå ìà÷óõà íå ðîáèëà, ÿê íå çíóùàëàñü,
ùî ä³äîâ³ íå íàãîâîðþâàëà, à ò³é ä³äîâ³é äî÷ö³
âñå áàéäóæå: ðîáèòü ñîá³ ìîâ÷êè. Äóæå áóëî äîñàäíî áàá³ ç äî÷êîþ äèâèòèñÿ, ùî ä³ä ñâîþ äî÷êó æàëóº, — ³ ïî÷àëè âäâîõ ðàäèòèñÿ, ÿê áè ä³äîâó äî÷êó âèòóðèòè ç äîìó, ùîá ¿¿ íå áóëî!
Îòî é ïî÷àëà áàáà ä³äîâ³ ãðèçòè ãîëîâó:
— Òâîÿ äèòèíà ëåäàùî — íå õî÷å í³÷îãî ðîáèòè, ò³ëüêè ãóëÿº òà ñïèòü, à òè ùå ¿¿ æàëóºø.
Òè á ëó÷÷å, í³æ ìàâ áè æàëóâàòè, òî á íàéíÿâ ¿¿
äå-íåáóäü, òî, ìîæå, ùî é áóëî á ³ç íå¿!
— Äå ÿ íàéìó ¿¿? — êàæå ä³ä.
— Òàê âåäè, êóäè õî÷åø, à ùîá âîíà äîìà íå
áóëà.
Îòî òàê äîêó÷èëà áàáà ñâî¿ìè ðå÷àìè ä³äîâ³,
àæ äî æèâèõ ïå÷³íîê äîïåêëà, áî ùîäíÿ îäíî
òîâêëà: «Âåäè!» — òà é ãîä³. ͳ÷îãî áóëî ðîáèòè
ä³äîâ³: òðåáà âåñòè, õî÷ ³ æàëêî.
dzáðàëèñÿ âîíè ³ ï³øëè. ² çàéøëè ó âåëèêèé
ë³ñ. Äî÷êà ä³äîâ³ é êàæå:
— Âåðí³òüñÿ, òàòó, äîäîìó, ÿ é ñàìà ï³äó, äåñü
íàéäó ñîá³ ñëóæáó.
— Äîáðå, — êàæå ä³ä.
36
Ïîïðîùàâñÿ ä³ä ³ âåðíóâñü, à ä³â÷èíà ï³øëà
ñîá³.
Îòî éäå òà éäå äóæå âåëèêèì ë³ñîì, êîëè ñòî¿òü
ÿáëóíüêà, òàêà çàðîùåíà áóð’ÿíîì, ùî é íå âèäíî ¿¿, òà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îá÷èñòü ìåíå, îáïîëè ìåíå, — ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
ijäîâà äî÷êà çàêîòèëà ðóêàâè, îáïîëîëà, îá÷èñòèëà ³ ï³ñî÷êîì îáñèïàëà; ÿáëóíüêà ïîäÿêóâàëà, ä³â÷èíà é ï³øëà äàë³.
Ñõîò³ëîñü ä³â÷èí³ ïèòè. Âîíà çàéøëà äî êðèíèö³, à êðèíè÷êà ¿é ³ ãîâîðèòü:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, âè÷èñòü ìåíå, ïðèáåðè ìåíå, — ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
ijâ÷èíà âè÷èñòèëà, ïðèáðàëà ³ ï³ñî÷êîì îáñèïàëà; êðèíè÷êà ¿é ïîäÿêóâàëà, — âîíà é ï³øëà
äàë³. Êîëè á³æèòü òàêèé ïîãàíèé ñîáàêà òà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îá÷èñòü ìåíå, îááåðè ìåíå, — ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
ijâ÷èíà çàõîäèëàñü, îá÷èñòèëà, îá³áðàëà ðåï’ÿõè, ñîáàêà ñêàçàâ: «Ñïàñèá³, ä³âîíüêî!»
² ï³øëà âîíà äàë³.
Êîëè ñòî¿òü ï³÷, ³ òàêà îáëóïëåíà, à á³ëÿ íå¿
ãëèíà ëåæèòü. ² êàæå òà ï³÷:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îá÷èñòü ìåíå, îáìàæ
ìåíå, — ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
ijâ÷èíà çàì³ñèëà ãëèíó, ïîë³çëà ó ï³÷, îá÷èñòèëà, îáìàçàëà; ï³÷ ¿é ïîäÿêóâàëà, ä³â÷èíà é
ï³øëà äàë³.
Éäå òà éäå, — çóñòð³÷ຠ¿¿ æ³íêà òà é êàæå:
— Çäðàñòóé, ä³â÷èíî!
ijâ÷èíà â³äêàçàëà ¿é:
— Äîáðîãî çäîðîâ’ÿ!
— Êóäè òè éäåø, ä³â÷èíî? — ñïèòàëàñü æ³íêà.
37
À ä³â÷èíà é êàæå:
— ²äó, ò³òîíüêî, ùîá äå íàéíÿòèñÿ.
— Íàéìèñü ó ìåíå, — ñêàçàëà æ³íêà.
— Äîáðå, — â³äêàçàëà ä³â÷èíà, — íàéìóñü.
— Ó ìåíå, — êàæå æ³íêà, — íåâåëèêå ä³ëî,
àáè òè âì³ëà çðîáèòè òå, ùî ÿ ñêàæó.
— À ÷îìó æ íå çóì³þ? — êàæå ä³â÷èíà. —
Ðàç ìåí³ ïîêàæåòå, ïàí³ìàòêî, à âäðóãå ³ ñàìà
çíàòèìó.
Îòî ïðèéøëè äîäîìó, äå òà æ³íêà æèëà. Ƴíêà
é êàæå:
— Îñü ùî, ä³â÷èíî: îöå òîá³ êàçàíè, òî òè
ðàíî é âå÷³ð íàãð³é îêðîïó, âèëèé ó êîðèòî ³
áîðîøåíöÿ òóäè âñèï, ³ çàì³øàé, — ò³ëüêè ãëÿäè
ìåí³, ùîá íå ãàðÿ÷å áóëî, ò³ëüêè òåïëåíüêå. Òà
íå á³éñÿ, ùî á íå áà÷èëà, ùî á íå ÷óëà, — ñòàíü
íà ïîðîç³, äâ³÷³ ñâèñíè, òî äî òåáå ïîçëàçÿòüñÿ
ãàäþêè, ÿù³ðêè, æàáè ³ âñÿêèé çâ³ð. Òè íàãîäóé
¿õ, òî âîíè é ïîðîçëàçÿòüñÿ, êóäè êîìó òðåáà.
ijâ÷èíà ñêàçàëà:
— Äîáðå, ïàí³ìàòêî, òàê áóäó ðîáèòè, ÿê âè
ìåíå íàâ÷èëè.
Óâå÷åð³ ä³â÷èíà õóòåíüêî çàòîïèëà ï³÷, ïðèñòàâèëà îêðîïó, íàãð³ëà òðîõè, ïîâèëèâàëà â êîðèòî, áîðîøåíöÿ òóäè âñèïàëà é çàì³øàëà. Ñòàëà íà ïîðîç³, äâ³÷³ ñâèñíóëà, — ÿê ïî÷àëè
çëàçèòèñü ãàäþêè, ÿù³ðêè, æàáè ³ âñÿêèé çâ³ð, òà
êîæíå äî êîðèòà, ïîíà¿äàëèñü óñ³ òà é ïîðîçëàçèëèñü.
² òàê ö³ëèé ð³ê ä³äîâà äî÷êà òàì ñëóæèëà ³ ðîáèëà òå, ùî ¿é õàçÿéêà êàçàëà, à ÿê ñê³í÷èâñÿ
ð³ê, òî òà æ³íêà é êàæå ä³â÷èí³:
— Îñü ùî, ä³â÷èíî: îöå âæå ñüîãîäí³ ð³ê, ÿê
òè â ìåíå. Êîëè õî÷åø, òî é äðóãèé áóäü, à íå
38
õî÷åø, òî ÿê õî÷åø: òè ìåí³ äîáðå ðîáèëà, ñïàñèá³ òîá³.
ijâ÷èíà ïîäÿêóâàëà õàçÿéö³ çà õë³á, ñ³ëü ³ çà
âñå ³ ñêàçàëà:
— Õî÷ó äîäîìó, — ñïàñèá³ âàì, ïàí³ìàòêî!
Õàçÿéêà é êàæå ¿é:
— ϳäè æ âèáåðè ÿêîãî õî÷åø êîíÿ é âîçà.
À ñàìà íàãîòóâàëà ïîâí³ñ³íüêó ñêðèíþ âñÿêîãî äîáðà, äàëà ¿é ³ âèïðîâàäèëà ç ë³ñó. Òîä³ ïîïðîùàëàñÿ, — ñàìà âåðíóëàñü äîäîìó, à ä³â÷èíà
ïî¿õàëà ñîá³.
¯äå ä³äîâà äî÷êà ïîâç òó ï³÷, ùî âîíà ìàçàëà,
êîëè ãëÿíå — àæ ïîâí³ñ³íüêà ï³÷ ïèð³æê³â. Îò
ï³÷ ³ êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, íà òîá³ îö³ ïèð³æêè
çà òå, ùî òè ìåíå ïðèáðàëà — ñïàñèá³ òîá³!
ijâ÷èíà ïîäÿêóâàëà, ³ ò³ëüêè ùî ï³ä’¿õàëà, à
ïèð³æêè òàê ³ ïîðîñíóëè ó âîçèê; ï³÷ çàñëîíèëàñü, à ä³â÷èíà ïî¿õàëà äàë³.
¯äå òà ¿äå, êîëè äèâèòüñÿ — àæ á³æèòü ñîáàêà ³
íåñå íàìèñòî äîáðå, òîâñòå òà ãàðíå, òà ùå é øë³ôîâàíå. ßê ò³ëüêè ïðèá³ã äî âîçèêà òà é êàæå:
— Íà òîá³, ä³âîíüêî-ãîëóáîíüêî, çà òå, ùî òè
ìåí³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàëà!
ijâ÷èíà âçÿëà, ïîäÿêóâàëà ³ ïî¿õàëà äàë³, ðàä³þ÷è.
Îò ¿äå — ³ òàê ¿é ñõîò³ëîñÿ ïèòè! Âîíà é ïîäóìàëà: «Çà¿äó äî ò³º¿ êðèíè÷êè, ùî ÿ ÷èñòèëà, òî,
ìîæå, òàì ³ íàï’þñü». Îò çà¿õàëà, äèâèòüñÿ — àæ
ïîâí³ñ³íüêà êðèíè÷êà âîäè, àæ ÷åðåç âåðõ ëëºòüñÿ, à á³ëÿ íå¿ ñòî¿òü çîëîòå áàðèëüöå é êóõëèê.
² êàæå êðèíè÷êà:
— Íàïèéñü ³ ñîá³ íàáåðè áàðèëüöå é êóõëèê
â³çüìè!
39
Ñòàëà òà ä³â÷èíà ïèòè — à âîäà òàêà äîáðà,
ùî é çðîäó òàêî¿ íå ïèëà. Íàáðàëà âîíà ïîâí³ñ³íüêå áàðèëüöå äîäîìó òà é êóõëèêà íå çàáóëà. ² ïî¿õàëà äàë³.
Êîëè ñòî¿òü ÿáëóíüêà — ³ òàêà õîðîøà, ùî íå
ìîæíà é ñêàçàòè: íà í³é ÿáëó÷êà ñð³áí³ òà çîëîò³,
³ ðÿñíî-ðÿñíî! Îò ÿáëóíüêà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, íà òîá³ ö³ ÿáëó÷êà çà
òå, ùî òè ìåíå îá÷èñòèëà, îáïîëîëà.
ijâ÷èíà ñêàçàëà: «Ñïàñèá³!» òà ï³ä’¿õàëà ï³ä ÿáëóíüêó, à ÿáëó÷êà òàê ³ ïîðîñíóëè ó âîçèê.
Ïðè¿õàëà òà ä³â÷èíà äîäîìó ³ ãóêàº:
— ²ä³òü, òàòó, çàáèðàéòå äîáðî!
Âèéøîâ ä³ä ³ç õàòè, äèâèòüñÿ, àæ äî÷êà éîãî.
³í çðàä³â, ïîá³ã äî íå¿ òà é êàæå:
— Äå æ òè, äî÷êî, áóëà?
— Ñëóæèëà, òàòó, — êàæå äî÷êà. — Çíîñüòå
äîáðî!
À äîáðà æ òî — ïîâí³ñ³íüêèé â³ç, ³ùå é íàìèñòî òîâñòå! Ñòàëè çíîñèòè — òî òå ãàðíå, à òå —
ùå êðàùå!
Ïîáà÷èëà áàáà, ùî ñò³ëüêè ä³äîâà äî÷êà íàâåçëà óñÿêî¿ âñÿ÷èíè, ³ íàïàëàñÿ íà ä³äà:
— Âåäè òà é âåäè ³ ìîþ äèòèíó, êóäè ñâîþ
âîäèâ!
Îòî ÿê äîêó÷èëà ä³äîâ³, ùîäíÿ öå êàæó÷è, —
ñêàçàíî, çàçäð³ñòü áàáó âçÿëà, — òî â³í ³ ñêàçàâ:
— Íåõàé óáèðàºòüñÿ, ïîâåäó.
Ïîïðîùàëèñü, ³ ï³øîâ ä³ä ³ç áàáèíîþ äî÷êîþ.
Çàéøëè ó ë³ñ, ä³ä ³ êàæå:
— ²äè òè, äî÷êî, à ÿ âåðíóñü äîäîìó.
— Äîáðå, — â³äêàçàëà áàáèíà äî÷êà.
² ðîç³éøëèñÿ: ä³â÷èíà ó ë³ñ ï³øëà, à áàòüêî
äîäîìó.
40
²äå áàáèíà äî÷êà âåëèêèì ë³ñîì, êîëè ñòî¿òü
ó áóð’ÿí³ ÿáëóíüêà òà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îá÷èñòü ìåíå, îáïîëè ìåíå, òî ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
ijâ÷èíà â³äêàçàëà:
— Îöå ÷îðò íå âèäàâ, áóäó ðóêè êàëÿòè. ͳêîëè ìåí³!
²äå áàáèíà äî÷êà äàë³, êîëè ñòî¿òü êðèíè÷êà,
òàêà çàðîùåíà, òà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, âè÷èñòü ìåíå, ïðèáåðè ìåíå, ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
— Îöå ëèõà ãîäèíà! Ìåí³ òðåáà éòè ñêîðåíüêî, — ñêàçàëà òà ä³â÷èíà òà é ï³øëà äàë³.
Îòî éäå ïîâç òó ï³÷, à ï³÷ ³ êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îáìàæ ìåíå, ÿ òîá³
ó âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
— Òà íåõàé òåáå ëèõà ãîäèíà ìàæå, à íå ÿ
áóäó ìàçàòè! — ñêàçàëà áàáèíà äî÷êà, äóæå ðîçñåðäèëàñü ³ ï³øëà äàë³.
Êîëè öå á³æèòü ñîáàêà — òàêèé ïîãàíèé, ùî
ãèäêî é ãëÿíóòè, òà é êàæå:
— ijâîíüêî-ãîëóáîíüêî, îá÷èñòü ìåíå, îááåðè ðåï’ÿõè íà ìåí³, — ÿ òîá³ ó âåëèê³é ïðèãîä³
ñòàíó!
ijâ÷èíà ïîãëÿíóëà òà é êàæå:
— Îöå, á³ñ³â áàòüêî òåáå íå âèäàâ, òàêèé ïîãàíèé, à ùîá ÿ êîëî òåáå ðóêè êàëÿëà! À ùîá òè
íå ä³æäàâ! — ³ ï³øëà áàáèíà äî÷êà äàë³, ëàþ÷èñü.
Çóñòð³÷ຠ¿¿ òà ñàìà æ³íêà, ùî ä³äîâà äî÷êà ó
íå¿ ñëóæèëà, òà é êàæå:
— Çäîðîâà áóëà, ä³â÷èíî!
ijâ÷èíà â³äêàçàëà:
— Äîáðîãî çäîðîâ’ÿ, ò³òî÷êî!
— Êóäè òè éäåø? — ñïèòàëàñÿ æ³íêà.
41
À áàáèíà äî÷êà é êàæå:
— Òà éäó, ò³òî÷êî, ùîá äå íàéíÿòèñÿ.
À æ³íêà êàæå:
— Íàéìèñü ó ìåíå, ä³â÷èíî!
— Äîáðå, ò³òêî, — êàæå ä³â÷èíà. — À ÿêå æ ó
âàñ ä³ëî?
— Òà â ìåíå ä³ëî íåâåëèêå, äî÷êî, àáè òè çóì³ëà çðîáèòè, — ñêàçàëà æ³íêà.
— À ÷îìó íå çóì³þ, — â³äêàçàëà ä³â÷èíà. —
Âè ìåí³ ðàç ðîçêàæåòå, à âäðóãå ñàìà çíàòèìó.
— Îñü ùî, ä³â÷èíî, — êàæå æ³íêà, — òàêà
òâîÿ ðîáîòà: îöå òîá³ êàçàíè, — ðàíî é âå÷³ð
íàãð³é îêðîïó, òà íå ãàðÿ÷îãî, ùîá ò³ëüêè òåïëåíüêèé; âèëèé ó êîðèòî, çàì³øàé áîðîøíîì,
òîä³ ñòàíü íà ïîðîç³, äâ³÷³ ñâèñíè, — ò³ëüêè íå
á³éñÿ, — òî äî òåáå ïîçëàçÿòüñÿ âñÿê³ ÿù³ðêè,
ãàäèíè, æàáè, íà¿äÿòüñÿ ³ ïîðîçëàçÿòüñÿ, êóäè
ÿê³é òðåáà. À ùî, çó쳺ø òàê çðîáèòè, ä³â÷èíî?
— Çóì³þ, — â³äêàçàëà ä³â÷èíà.
Ââå÷åð³ áàáèíà äî÷êà çàòîïèëà ï³÷, ïîñòàâèëà
âîäè, òà ÿê çàêèï³ëè êàçàíè ó êëþ÷ — ìîâ ãð³ì
çàãðèì³â, áî êàçàíè âåëèê³ áóëè. Òîä³ ä³â÷èíà
íàáðàëà áîðîøíà ì³ðêó ³ âñèïàëà òóäè òà é çàì³øàëà íå ï³éëî, à ëåì³øêó, ñàìà ñòàëà íà ïîðîç³,
ñâèñíóëà äâ³÷³... Îò ïðèë³çëè ãàäþêè, æàáè, ÿù³ðêè ³ âñÿêèé çâ³ð. Êîæíå äî êîðèòà — ÿê óõâàòèòü
òà é âèâåðíåòüñÿ. ² òàê óñ³ ÷èñòî ïîïåêëèñü.
Òîä³ áàáèíà äî÷êà áà÷èòü, ùî âñ³ ïîíà¿äàëèñü,
ïîâèâåðòàëèñü ³ íå âñòàþòü, ï³øëà äî õàçÿéêè òà
é êàæå:
— Ùî öå ó âàñ, ïàí³ìàòêî, òàêà ÷óäíà ñêîòèíà, íà¿ëèñü òà ïîëÿãàëè, òà é íå âñòàþòü?
— ßê íå âñòàþòü? — êðèêíóëà õàçÿéêà ç ëÿêó
òà ñòð³ìãîëîâ íà äâ³ð.
42
Ïîáà÷èëà, ùî íåæèâ³, óõâàòèëàñü çà ãîëîâó òà
â êðèê:
— Îé Áîæå ì³é! Ùî òè íàðîáèëà? Òè ¿õ ïîïåêëà!
Ëàÿëà ³ ïëàêàëà, òà í³÷îãî íå ïîìîãëîñü. Ïîò³ì
ïîñêëàäàëà ïå÷åíþ â ñêðèíþ ³ çàìêíóëà; à ÿê
ñê³í÷èâñÿ áàáèí³é äî÷ö³ ð³ê, òî âîíà âñå òå ãàí÷³ðêàìè ïðèãí³òèëà ³ äàëà êîíÿ øîëóäèâîãî, âîçà
ïîëàìàíîãî, ïîñòàâèëà ñêðèíþ ç ãàäþêàìè ïå÷åíèìè ³ âèïðîâàäèëà ç ë³ñó.
Ïî¿õàëà áàáèíà äî÷êà äîäîìó òà é íå çíàº,
ùî ìàòåð³ âåçå. ¯äå, ðàä³þ÷è, ùî â íå¿ áóäå òå,
ùî â ä³äîâî¿ äî÷êè º.
Êîëè äèâèòüñÿ — àæ á³æèòü øëÿõîì ñîáàêà ³
íåñå íà øè¿ ðàçîê íàìèñòà äîáðîãî, ùå é øë³ôîâàíîãî. Êèíóëàñü ä³â÷èíà çà òèì ñîáàêîþ, ùîá
â³äíÿòè íàìèñòî, à ñîáàêà é êàæå:
— Å, ä³âîíüêî-ãîëóáîíüêî, íå õîò³ëà ìåí³ ó ïðèãîä³ ñòàòè, — íå áóäåø â³ä ìåíå íàìèñòà áðàòè!
Îò äî¿çäèòü âîíà äî ò³º¿ ïå÷³, ùî ìàçàòè íå
ñõîò³ëà, äèâèòüñÿ — àæ ïîâíà ï³÷ ïèð³æê³â.
«Íó, — äóìàº, — â³çüìó ïèð³æê³â ìàòåð³ íà ãîñòèíåöü!»
Ò³ëüêè çë³çëà ç âîçà, à ï³÷ çàêðèëàñÿ òà é
êàæå:
— Å, ä³âîíüêî-ãîëóáîíüêî, íå õîò³ëà ìåíå
ïðèáðàòè, íå áóäåø ³ ïèð³æê³â áðàòè.
Äî¿çäèòü äî ò³º¿ êðèíè÷êè, ³ äóæå ¿é ñõîò³ëîñÿ
ïèòè. Äèâèòüñÿ — ÿê íà òå æ êðèíè÷êà: âîäà òàê
³ ëëºòüñÿ. Âîíà òóäè ñòð³ìãîëîâ êèíóëàñü, à êðèíè÷êà çàêðèëàñü òà é êàæå:
— Å, ä³âîíüêî-ãîëóáîíüêî, íå õîò³ëà â ïðèãîä³ ñòàòè — ìåíå ïðè÷åïóðèòè, òî íå áóäåø ³
âîäè ïèòè!
Çàïëàêàëà ä³â÷èíà òà é ïî¿õàëà äàë³.
43
Îòî äî¿çäèòü äî ÿáëóíüêè, à íà í³é òàê ðÿñíî
ÿáëóê, ùî í³äå êóðö³ êëþíóòè, òà òàê³ ãàðí³ —
ñð³áí³ òà çîëîò³. Îò âîíà êàæå ñîá³: «Ï³äó, õî÷
ÿáëó÷îê ñòðóøó, ìàòåð³ ãîñòèíöÿ ïîâåçó». Îòî
ò³ëüêè ùî ï³ä³éøëà, à ÿáëó÷êà — ñê³ê óãîðó, àæ
íà âåðøîê. ßáëóíüêà é êàæå:
— Å, ä³âîíüêî-ãîëóáîíüêî, íå õîò³ëà ìåíå
ïðèáðàòè, — íå áóäåø ç ìåíå ³ ÿáëó÷îê çðèâàòè!
Çàïëàêàëà áàáèíà äî÷êà òà é ïî¿õàëà äàë³.
Îòî ïðè¿õàëà ó äâ³ð äî áàòüêà é ãóêàº:
— ²ä³òü, òàòó, çàáåð³òü äîáðî!
Ä³ä ³ áàáà âèá³ãëè ç õàòè, äèâëÿòüñÿ — àæ äî÷êà ïðè¿õàëà. Äóæå îáîº çðàä³ëè, óâåëè ¿¿ â õàòó,
óíåñëè é ñêðèíþ. À ÿê â³ä÷èíèëè, ïîäèâèëèñÿ, —
àæ òàì ñàì³ æàáè, ãàäþêè! Âîíè â êðèê:
— Äî÷êî, ùî öå òàêå?
Òîä³ áàáèíà äî÷êà ñòàëà ðîçêàçóâàòè, ùî ¿é
áóëî, à áàáà ç ä³äîì ñëóõàþòü; à ÿê ðîçêàçàëà
âîíà âñå òå, òî áàáà é ñêàçàëà:
— Ìàáóòü, òâîÿ òàêà äîëÿ, ùî êóäè íå ï³äåø,
òî çîëîò³ âåðáè ðîñòóòü! Ñèäè ëó÷÷å äîìà òà íå
ðèïàéñÿ, áî òà äîáðà ïðèâåçëà, à òè ãàäþê! ²ùå
äîáðå, ùî õî÷ æèâà ïðèéøëà.
Îòàê âîíè ñîá³ æèâóòü ³ õë³á æóþòü, êîðîìèñëîì ñ³íî âîçÿòü, îáåðåìêîì âîäó íîñÿòü. ijäîâà
äî÷êà ï³øëà çàì³æ, à áàáèíà é äîñ³ ä³âóº òà ãîðäóº.
ÍÅ ÇÀÂÆÄÈ ÏÎ ÏÐÀÂIJ ²  ÑÓIJ ÑÓÄßÒÜ
Áóëî ñîá³ äâà áðàòè: ñòàðøèé áóâ ðîçóìíèé, à
ìåíøèé — òàê ñîá³, ïðèäóðêóâàòèé òðîõè. ×åðåç
òå â³í ³ íå æåíèâñÿ, áî â³äîìà ð³÷: í³õòî íå õò³â
44
ñâ äîë³ çâ’ÿçóâàòè ç äóðíèì. Ò³ äâà áðàòè ìàëè
ñòàðó ìàìó, à ñòàðøèé áðàò ìàâ ìîëîäó æ³íêó.
Îäíîãî ðàçó äóðåíü óïàâ ç ïå÷³ ³ çàäóøèâ ìàìó,
ùî ëåæàëà íà ïðèï³÷êó. Îò ñòàðøèé áðàò ç
æ³íêîþ ³äóòü â ñóä ïîçèâàòè éîãî; ñêàçàëè ³ äóðíåâ³, ùîá ³øîâ ðàçîì ç íèìè â ñóä. Ïî äîðîç³,
êóäè ¿ì òðåáà áóëî ³òè, â îäí³ì ì³ñö³ áóâ ÿð, ³
òèì ÿðîì âåñíîþ á³æèòü âîäà, ³ äëÿ òîãî ÷åðåç
íüîãî áóâ ì³ñò. Ñòàðøèé áðàò ³ç æ³íêîþ ï³øîâ
ïðÿìî ÷åðåç ÿð, à äóðåíü çàêàïðèçóâàâ ³ ÷åðåç
ì³ñò ï³øîâ, òà âçÿâ òà é çâàëèâñÿ ç ìîñòó íà æ³íêó
ñâîãî áðàòà, òà é çàäóøèâ äèòèíó.
Âîíè-òàêè ³äóòü â ñóä. Îò äóðåíü âçÿâ òà äîðîãîþ íàçáèðàâ êàì³ííÿ, çàâ’ÿçàâ éîãî â õóñòêó ³
ïîëîæèâ çà ïàçóõó. ßê óâ³éøëè âîíè â ñóä, òî
ñòàðøèé áðàò ç æ³íêîþ ñòàëè ïîïåðåäó — ïåðåä
ñóääåþ, à ìåíøèé ñòàâ êîëî ïîðîãà. Òóò âîíè
ðîçêàçóþòü ñóää³ ä³ëî, ÿê áóëî, à ÿê ò³ëüêè éîãî
çàïèòàþòü, ÷è òàê áóëî, òî â³í êàæå:
— Ïàíè ìèëîñòèâ³, âàøà âîëÿ, âàøà ³ ñèëà,
ÿê õîò³òå, òàê ³ ñóä³òå!
À ñàì âèéìå ç-çà ïàçóõè êàì³íö³, çàâ’ÿçàí³ â
õóñòö³, ³ ïîêàçóº. Îò ÿê âñå óæå ðîçêàçàëè, ³ òîé
äóðåíü ñàì ñêàçàâ, ùî òàê áóëî — ïðàâäà, ³ çà
âñÿêèì ðàçîì âèéìàâ ç-çà ïàçóõè êàì³íö³, çàâ’ÿçàí³ â õóñòö³, êàæó÷è:
— Ïàíè ìèëîñòèâ³, âàøà âîëÿ, âàøà ³ ñèëà,
ÿê õîò³òå, òàê ³ ñóä³òå!
Òî ñóääÿ äóìàâ, ùî òî â³í ïîêàçóâàâ ãðîø³,
ùî ìຠéîìó äàòè, ÿê â³í íà éîãî ñòîðîíó äîáðå
îñóäèòü, ñêàçàâ òàê:
— Âàø áðàò äóðåíü ³ çðîáèâ òî íåóìèñíå —
â³í íå çíàâ, ùî òî çëå, ìàìó çàäóøèâ, ìàìà ñòàðà áóëà, ³ ñàìà íå ñüîãîäí³-çàâòðà óìåðëà á, à
45
ìîæå, ¿é Áîã óæå òàêó ñìåðòü íàçíà÷èâ; âè ëþäè
ùå ìîëîä³, ÿê Áîã äàñòü, òî ùå áóäåòå ìàòè íå
îäíó äèòèíó, òàê, çíà÷èòü, éîãî âèíóâàòèòü íå
ìîæíà, áî õ³áà â³í âèíåí, ùî éîìó Áîã äàâ òàêèé ðîçóì.
Òàêèì ñïîñîáîì äóðåíü çîñòàâñÿ íå âèíåí.
À ÿê ñòàðøèé áðàò ç æ³íêîþ âèéøëè ç ñóäà, òî
ñóääÿ, ïðèéøîâøè äî íüîãî, ñêàçàâ:
— À ùî æ òè òàì ìàºø, äàâàé éîãî ñþäè!
Òî â³í âèéíÿâ, ðîçâ’ÿçàâ òà é êàæå:
— Îò ÿ âàì ïîêàçóâàâ îö³ êàì³íö³ íà çíàê òîãî,
ùî ÿêáè ò³ëüêè âè áóëè çëî îñóäèëè íà ìîþ ñòîðîíó, òî ÿ áóâ áè âàñ óñ³õ ïîçàáèâàâ.
«Ãå, ïîãàíà øòóêà! — äóìຠñóääÿ. — ² äóøåþ
ïîêðèâèâ, ³ ãðîøåé íå óçÿâ».
ÍÅÍÀÑÈÒÍÈÉ Ï²Ï
Áóâ ñîá³ çàìîæíèé äÿäüêî. Ïðèéøëà ñìåðòü,
³ â³í ïîìåð. Éîãî æ³íêà ï³øëà äî ïîïà òà é êàæå
éîìó:
— ß âàì, áàòþøêî, çàïëà÷ó, ùî ñõî÷åòå,
ò³ëüêè äî ëàäó ïîõîâàéòå ìîãî ÷îëîâ³êà.
ϳï ðàäèé. Óáèðàºòüñÿ òà é ³äå íà ïîõîðîí.
Ïðàâèâ-ïðàâè⠗ ñê³ëüêè âë³çëî. Ïðèéøëîñÿ
äî ïëàòè, — îä÷èíÿº ãîñïîäèíÿ éîìó ñóíäóê ç
ì³äíèìè ãðîøèìà.
— Áåð³òü, áàòþøêî, ñê³ëüêè âàì òðåáà.
Íàáðàâ ï³ï ïîâí³ êèøåí³.
Òîä³ âîíà îä÷èíÿº ùå é äðóãèé ñóíäóê ³ç
ñð³áíèìè ãðîøèìà.
×óõàºòüñÿ ï³ï, ùî éîìó ðîáèòü.
46
Áåðå âæå â³í ³ ò³ ãðîø³ ñð³áí³; ³ â ïàçóõó íàïõàâ, ³ ñêð³çü.
À òîä³ âîíà â³ä÷èíÿº éîìó ³ òðåò³é ñóíäóê ³ç
çîëîòèìè ãðîøèìà.
Äèâèòüñÿ ï³ï — ùî ðîáèòü? Íàáðàâ óæå ³ â äâ³
æìåí³; äå ÿêà áóëà ëàòêà — â³í ³ òóäè íàïõàâ.
Ïîïðîùàâñÿ ç ãîñïîäèíåþ, ïîäÿêóâàâ òà é ³äå.
Âèéøîâøè ç õàòè, ïîì³òèâ: ï³ä õë³âîì âèñèòü
õîìóò ç íàðèòíèêàìè, òà é êàæå:
— Ïàðàñêî, äàé ìåí³ ³ öüîãî õîìóòöÿ!
À âîíà êàæå:
— ³çüì³òü, áàòþøêî.
À ï³ï êàæå:
— Íàä³íü ìåí³ éîãî ñþäè, íà øèþ.
Íàä³ëà âîíà éîìó íà øèþ õîìóòà, ³äå â³í. Òîä³
ïîì³òèâ, ùî íà ïîëèö³ ï³ä õë³âöåì ëåæèòü áðóñ,
òà é êàæå:
— Ïàðàñêî, äàé ìåí³ îöüîãî áðóñèêà, äàé ìåí³
ñþäè éîãî, â çóáè!
Òàê íàâàíòàæèâñÿ ï³ï á³ëüøå, í³æ òðåáà. ²äå
â³í ïîìàëåíüêó, àëå íàðèòíèêè ÿêîñü ³çñóíóëèñü
³ ïîïàëè ïîïîâ³ ï³ä íîãè. ϳï çàïëóòàâñÿ ó íàðèòíèêàõ òà é óïàâ, à áðóñ ïîñóíóâñÿ éîìó äàë³ â
ãîðëî — ï³ï ³ ïîìåð.
ÏÀÍ ÒÀ ÏÐÈÊÀÆ×ÈÊ
Áóâ òàêèé ïàí ùå çà êð³ïàöòâà ³ æèâ ñàìîòíüî, íåæîíàòèé, çíà÷èòü, à ñêóïèé òàêèé, ùî
íå äîâåäè Ãîñïîäè! Áóâ ó íüîãî ïðèêàæ÷èê —
ñîáàêà, çâ³ñíî, í³õòî éîãî íå ëþáèâ, ëþäè, çíà÷èòü, íå ëþáèëè, à ïàí òàê ³ äóø³ â íüîìó íå
47
÷óâ. Áî, ÿê êàæó, áóâ âåëüìè ñêóïèé, ³ íà ñâ³ò³
òàêîãî íå áóëî, à ïðèêàæ÷èê çíàâ öå äîáðå, òà
ÿê ³ íå çíàòü? — âñ³ çíàëè! ² òàê áóëî ðîáèòü:
ïîøëå éîãî ïàí êóïèòè ùî-íåáóäü, îò â³í çàïëàòèòü òàì çîëîòèé, ÷è ùî, ³ âæå âñÿêîìó âèäíî, ùî çîëîòèé êîøòóº, ñàìîìó ïàíîâ³, îò æå
â³í éîìó ùå é çäà÷³ êîï³éîê äâ³ ÷è òðè äàñòü, ³
òàê â óñüîìó! Ñâîº õàçÿéñòâî íèùèòü, à éîìó
äîãîäæà, — âèäíî, ùî âæå áóëà â íüîãî ÿêàñü
äóìêà. Îò ³ äîáðå, ïðîõîäèòü òàê, ìîæå, ðîê³â ç
ï’ÿòíàäöÿòü, ÷è é á³ëüøå, à â³í âñå äîãîäæàº, à
â³í âñå äîãîäæàº, à ïàí âñå á³ëüøå é á³ëüøå
ëþáèòü éîãî, á³ëüøå éîìó ââ³ðÿºòüñÿ; ä³éøëî
äî òîãî, ùî âñå ñâîº õàçÿéñòâî íà ðóêè éîìó
ïåðåäàâ, óñå äîâ³ðèâ. Îò ³ ïðèõîäèòü ðàç ïðèêàæ÷èê òîé äî ïàíà: òàê ³ òàê ðîçïîâ³äຠéîìó, —
òå òàê çðîáèâ, à ç òèì òàê â÷èíèâ. À ïàíó ÿê
ìàñëå÷êîì ïî äóø³, òàê-òî éîìó ëþáî âñå òå
ñëóõàòü. Òàê îòî æ âèñëóõàâ â³í òà é êàæå:
— Çíàºø ùî, ²âàíå ÷è Ïåòðå (ÿê òàì íàçâàâ
éîãî), òè â ìåíå íàéâ³ðí³øèé ³ íàéð³äí³øèé ÷îëîâ³ê, áî ð³äí³ â ìåíå íåìà, çíàéîì³ äîáðà íå
çè÷àòü, ëþäè âñ³ íîðîâëÿòü ò³ëüêè äëÿ ñåáå, —
îäèí òè â ìåíå íàéêðàùèé, ÿ âæå ç òîáîþ â³ê íå
ðîçñòàíóñü ³ òåïåð õî÷ó, ùîá òè ç³ ìíîþ ³ ÷àé
ïèâ, ³ îá³äàâ.
À ïðèêàæ÷èê éîìó â ïîÿñ.
— Äÿêóþ, — êàæå, — çà âàøó âåëèêó ëàñêó,
ò³ëüêè ñïàñèá³, íå ìîæó ÿ ÷àé ïèòè é îá³äàòè.
— ×îìó? — ïèòຠïàí.
— Íå ¿ì ÿ, — êàæå ïðèêàæ÷èê, — ³ íå ï’þ
çðîäó.
Çäèâóâàâñÿ ïàí, íå â³ðèëîñü éîìó. À ïðèêàæ÷èê âñå ñâîº:
— Íå ¿ì ³ íå ï’þ çðîäó!
48
Ïðîéøëî òàì ñê³ëüêè ÷àñó, äóìຠïàí ïðî
ïðèêàæ÷èêà, ðîçïèòàâ áè é ëþäåé, ùîá ïåðåêîíàòèñÿ, òà çíàº, ùî í³õòî ïðàâäè íå ñêàæå. Ïðîáóâàâ ïî äíþ, ïî äâà î÷åé íå ñïóñêàòü ç ïðèêàæ÷èêà, à ïðèêàæ÷èêó áàéäóæå, íå ¿ñòü, íå , òà
âñå ñòàðàºòüñÿ. Ïåðåêîíàâñÿ ïàí ³ â öüîìó.
— ßê æå òè òàê æèâåø? — ïèòຠÿêîñü ïðèêàæ÷èêà. — Óìåðòè æ ìîæíà.
— ×îãî æ òóò óìèðàòü? — êàæå ïðèêàæ÷èê. —
ß òàêó øòóêó çíàþ, ùî âñÿêèé ìîæå â³äâèêíóòü
¿ñòè.
— Ñïðàâä³?! — çðàä³â ïàí. — Òàê â³äó÷è é
ìåíå, êîëè ìîæíà; à òî ÿê ïîäóìàþ ÿ, ñê³ëüêèòî âîíî âèõîäèòü íà òó ¿æó, òðîõè íå êàðáîâàíåöü ó äåíü, à ÿê ³íîä³ ãîñòåé íàíåñå, òî é òðüîìà íå îá³éäåøñÿ!
— Ùî æ, — êàæå ïðèêàæ÷èê, — ÿ ³ç âåëèêèì
çàäîâîëåííºì, àáè ò³ëüêè çàõîò³ëè.
— Òà ÿê æå íå õîò³òü, ïîìèëóé! — êàæå ïàí. —
Êîëè æ òè ìåíå â³äó÷èø? — ïèòàº.
— Òà êîëè çàâãîäíî, — êàæå ïðèêàæ÷èê, —
õî÷ ³ çàâòðà ïî÷íåì.
Äîæäàëè çàâòðàøíüîãî äíÿ, çàïðÿã ïðèêàæ÷èê â³çêà, óçÿâ ìîòóçêó é ï³ä’¿õàâ äî ´àíêó.
— ßê æå òè ìåíå â³äó÷èø? — ïèòàº.
— Îòàê ³ îòàê, — ðîçêàçóº ïðèêàæ÷èê, òà é
ïî¿õàëè ç ïàíîì íà òîìó â³çêó. À òàì, áà÷èòå,
âåðñò çà òðè-÷îòèðè òà áóëî ïðîâàëëÿ é òàêå ãëèáîêå, ùî é äíà éîìó íå âèäíî áóëî, ³ âèë³çòè ç
íüîãî áåç äîïîìîãè í³ÿê íå ìîæíà. Îò ³ ïðè¿õàëè âîíè äî òîãî ïðîâàëëÿ.
— Ïîñèäüòå, — êàæå ïðèêàæ÷èê, — äí³â òðè
÷è ÷îòèðè ó öüîìó ïðîâàëë³ — ³ ¿ñòè á³ëüøå íå
ñõî÷åòüñÿ í³êîëè.
49
Ðà䳺 ïàí, ùî ìåíøå âèòðàò áóäå, òà øâèäøå
íàêàçóº îïóñòèòü éîãî: «À õòî çàïèòàº, äå, ìîâ,
ïàí, ñêàæè, — êàæå, — ùî ïî¿õàâ ó Êè¿â àáîùî».
Îïóñòèâ ïðèêàæ÷èê ïàíà ïî ìîòóçö³ ó òå ïðîâàëëÿ, òà é ïî¿õàâ ñîá³ äîäîìó. Íà äðóãèé äåíü,
àæ óâå÷åð³, ïðè¿çäèòü äî òîãî ïðîâàëëÿ:
— À ùî, ïàíå, ¿ñòè õî÷åòå? — ïèòàº.
— Õî÷ó, áðàòå, — ìîâèòü ïàí.
— ͳ÷îãî, ïàíî÷êó, öå âîíî òàê çðàçó, —
â³äïîâ³â ïðèêàæ÷èê òà é çíîâó ïî¿õàâ ñîá³ äîäîìó.
Ïðè¿çäèòü çíîâó íà äðóãèé äåíü.
— À ùî, ïàíî÷êó, ¿ñòè õî÷åòå?
— Õî÷ó, áðàòå, ñèëüíî! — àæ í³áè ³ç ñåðöåì
ïðîêàçàâ ïàí.
— ͳ÷îãî, í³÷îãî, ïàíî÷êó, — êàæå ïðèêàæ÷èê òà é çíîâó ïî¿õàâ.
Ïðè¿çäèòü òàê ³ íà òðåò³é äåíü.
— À ùî, ïàíå, ¿ñòè õî÷åòå?
— Õî÷ó, — êðè÷èòü ïàí. — Òÿãíè ñêîð³ø!
— Íå òóðáóéòåñü, íå òóðáóéòåñü, ïàíî÷êó, âàæêî öåé äåíü, à òîä³ é áàéäóæå, ïîáà÷èòå! — Òà é
ïî¿õàâ äîäîìó áåç ïàíà.
ϳñëÿ öüîãî ïðîéøëî äâà äí³, ïî¿õàâ ïðèêàæ÷èê àæ íà òðåò³é:
— À ùî, ïàíå, õî÷åòüñÿ ¿ñòè?
— Õî÷ó! — âæå ëåäâå âèìîâèâ ïàí.
— Ñêîðî íå çàõî÷åòå, — ïðîêàçàâ ïðèêàæ÷èê
³ ïî¿õàâ îä òîãî ïðîâàëëÿ.
Àæ òðè äí³ ïðîéøëî ï³ñëÿ öüîãî. Ïðè¿çäèòü
òîé ïðèêàæ÷èê çíîâ:
— À ùî, ïàíå, õî÷åòüñÿ ¿ñòè?
À ïàí óæå é ñëîâà íå ïðîìîâèòü, ò³ëüêè ðóêîþ ìàõàº, íå òðåáà á òî, ÷è ùî.
50
Äîáðå. Çàïðÿã òîä³ ïðèêàæ÷èê êîíÿ é ïðè¿õàâ
çà íèì óíî÷³. Ïðèâ³ç, ïîêëàâ íà ïîñò³ëü, ïîðîçñèëàâ äî çíàéîìèõ ïàí³â ëèñòè, ùî òàê ìîâ ³
òàê: ïðè¿õàâ ïàí ç Êèºâà é òÿæêî çàñëàá, ïðè¿æäæàéòå ïîïðîùàòüñÿ. Ïî璿æäæàëèñÿ ïàíè,
äèâëÿòüñÿ íà íüîãî, ïðîìîâëÿþòü, à éîìó áàéäóæå, — ëåäâå äèõàº.
— Ùî ç âàìè? — ïèòàþòü.
À ïàí ò³ëüêè ðóêîþ íà ïðèêàæ÷èêà ïîêàçóº.
Âñ³ äî ïðèêàæ÷èêà:
— Ðîçêàæè íàì ïðî íüîãî, òè âñå çíàºø.
À ïðèêàæ÷èê õëèïàº, âèòèðàþ÷è î÷³.
— ͳ÷îãî, — êàæå, — ÿ íå çíàþ, ùî ç íèìè,
á³äíåíüêèìè, ñòàëîñü.
À ïàí çíîâ ïîêàçóº íà íüîãî ïàëüöåì. Íå ðîçáåðóòü ïàíè, òà é ãîä³. Àæ îñü îäèí ïàí ïîáà÷èâ
íà ñòîë³ ïàïåðè é ïî÷àâ ¿õ ÷èòàòè âñüîìó ïàíñòâó, à â ïàïåðàõ òèõ íàïèñàíî, ùî âñå ðóõîìå é
íåðóõîìå çàïîâ³äàºòüñÿ äîðîãîìó ïðèêàæ÷èêîâ³.
Âñ³ ïàíè äîáðå çíàëè, ùî ñïðàâä³ ïðèêàæ÷èê éîãî
áóâ òàêèé, ùî é ð³äí³øîãî íå òðåáà, ³ ïî÷àëè
òîä³ çàñïîêîþâàòü.
— Óñå, óñå áóäå éîìó, íå òóðáóéòåñü.
À ïàí ïîëåæèòü, ïîëåæèòü òà é çíîâó ïîêàçóº ïàëüöåì íà ïðèêàæ÷èêà, òî ïàíñòâî çíîâòàêè ñâîº:
— Íå òóðáóéòåñü, íå òóðáóéòåñü: âñå éîìó
áóäå, âñå.
Ïîëåæàâ ïàí äåíü òà é Áîãó äóøó â³ääàâ. Ïëà÷å
ïðèêàæ÷èê, ïîõîâàâøè ïàíà, à ïðèãîùຠâñå ïàíñòâî, ùî ïî璿æäæàëîñü; ïàíè âæå íå öóðàëèñÿ
ïðèêàæ÷èêà, ùî ìóæèê, áî òàêèì æå ïàíîì ñòàâ,
à ìîæå, ùå é áàãàòøèì. Îò òàêå-òî!
51
ÏÅÐÅÊÎÒÈÏÎËÅ
Äâà ïàðóáêè õîäèëè íà Áàñàðàá³þ çàðîáëÿòè
ãðîøåé ³ îäíîãî ë³òà çàðîáèëè ïî äâàäöÿòü
êàðáîâàíö³â, — òà é ³äóòü óæå äîäîìó. À îäèí
áóâ äóæ÷èé îä òîãî äðóãîãî òà é äóìຠñîá³: «Àíó,
âá’þ éîãî òà â³çüìó ò³ äâàäöÿòü êàðáîâàíö³â, òî
áóäå âæå ñîðîê». Òà é êàæå ñâîºìó òîâàðèøåâ³:
«Õîä³ìî, áðàòå, îñþäîþ: òóò º ñëîá³äêà, à â ò³é
ñëîá³äö³ ëþäè ìåí³ çíàéîì³». Òîé ³ ïîñëóõàâñü.
Çàéøëè âîíè â òàêèé ñòåï, ùî í³÷îãî íå âèäêî, ò³ëüêè íåáî òà çåìëÿ. Òîä³ öåé ïàðóáîê ³ êàæå:
«Îòòåïåð ÿ òåáå çàð³æó!» Òà é ïî÷àâ äàâèòè, çâàëèâøè. À òîé êàæå: «Ï³äîæäè, ïàíå-áðàòå, õî÷
ïîïðîùàþñü!..» À öåé êàæå: «Ç êèì æå òè, âðàæèé ñèíó, áóäåø ïðîùàòèñÿ, ùî òóò í³êîãî íåìàº?» À òîé òàêè ïðîñèòü éîãî: «Íå ð³æ, ïîêè
õî÷ ïîïðîùàþñÿ ç Áîæèì ñâ³òîì». Òà ãëÿíóâ ïî
ñòåïó, — êîëè öå êîòèòüñÿ ïåðåêîòèïîëå. Òàê
â³í òîä³ é êàæå: «Ïðîùàâàé, ïåðåêîòèïîëå! Òà
ãëÿäè: áóäåø ìåí³ ñâ³äîê». Îòî ñêàçàâ öå òà é
ëåæèòü ³ íå áîðîíèòüñÿ. À òîé íà÷å òðîøêè çëÿêàâñü, à ïîò³ì äóìຠñîá³: «×îãî ìåí³ áîÿòüñÿ?
³í äî áóð’ÿíèíè ãîâîðèâ... Äå âæå âîíà êîìó
ñêàæå!» Îòî é çàð³çàâ; óçÿâ ó éîãî ò³ äâàäöÿòü
êàðáîâàíö³â òà é ³äå äîäîìó.
Ïðèõîäèòü äîäîìó, — òóò ñòàëè éîãî ïèòàòüñÿ: «À òîé æå äå ïàðóáîê, ùî ç òîáîþ òóäè õîäèâ?» ³í êàæå: «Çîñòàâñÿ òàì, êàæå: íå ìàþ ÷îãî
äîäîìó ïîñï³øàòüñÿ, — ëó÷÷å çîñòàíóñü, òî, ìîæå,
ùå ùî çàðîáëþ». Îòî öå ñêàçàâ, à ëþäå éîìó é
ïîâ³ðèëè.
Îòî öåé ïàðóáîê ó ì’ÿñíèö³ îæåíèâñü, ïîò³ì
íà ñâÿòêàõ ïî¿õàâ ³ç æ³íêîþ äî ¿¿ áàòüêà. ¯äóòü
52
âîíè ïîëåì, àæ êîòèòüñÿ ïåðåêîòèïîëå. ³í ïîáà÷èâ éîãî, çàðàç ³ çäóìàâ òå, ùî òîé ïðîùàâñü
³ç ïåðåêîòèïîëåì, òà é çàñì³ÿâñü. À æ³íêà é ïî÷àëà éîãî äîïèòóâàòüñÿ: «×îãî òè çàñì³ÿâñü, ÷îëîâ³÷å?» ³í êàæå: «Òàê ñîá³». Îòî âîíà ÿê ïðè÷åïèëàñü äî éîãî: «Ñêàæè òà é ñêàæè, ÷îëîâ³÷å!»
³í ñîá³ äóìàº: «Õ³áà æ³íêà êîìó ñêàæå?» Òà é
ðîçêàçàâ, ÿê â³í çàð³çàâ òîãî ïàðóáêà ³ ÿê òîé ç
ïåðåêîòèïîëåì ïðîùàâñÿ.
Äîïèòàëàñü á³äîëàøíà æ³íêà òà âæå é ñàìà íå
ðàäà. ßê òàêè éîãî æèòè ç ÷îëîâ³êîì-äóøîãóáîì? À òóò ùå é òå äóìà: «ßê çàð³æå é ìåíå êîëèíåáóäü?!»
Îòî ïðè¿õàëè âîíè äî áàòüêà — òàì ¿õ ïðèéìàþòü òàê, ÿê ³ òðåáà. Îò öåé ÷îëîâ³ê òóò óïèâñü
äîáðå òà é ïî÷àâ æ³íêó áèòè. À æ³íêà é íå âèìîâ÷àëà òà é êàæå: «À, òè òîãî çàð³çàâ, õî÷åø ³
ìåíå çàð³çàòè!..» À áàòüêî çàðàç ñòàâ ïèòàòè ¿¿:
ùî? ÿê? Âîíà é ðîçêàçàëà, ùî òàê ³ òàê áóëî:
«Â³í çàð³çàâ ïàðóáêà çà äâàäöÿòü êàðáîâàíö³â».
Òîä³ çàðàç éîãî ëþäè ç’ÿçàëè òà äî ñòàíîâîãî, à
òîä³ íà Ñèá³ð.
ÏÐÎ ÂÏÅÐÒÓ Æ²ÍÊÓ
Îäèí ãîñïîäàð ìàâ äóæå âïåðòó æ³íêó. ßêáè
òî âïåðòà, à ðîçóìíà, òî ì³ã áè ùå ÿêîñü æèòè, à
öÿ áóëà òðîõè äóðíóâàòà. Ùî áè â³í íå ñêàçàâ, òî
âñå íå òàê, ³ çðîáèòü âñå íàâïàêè. Êîëè â³í õî÷å
¿¿ ñëîâàìè íàðîçóìèòè, òî ÷óº:
— Òàê áóäå, ÿê ÿ çíàþ, à íå òàê, ÿê òè...
Áà÷èòü ÷îëîâ³ê, ùî ç òàêîþ ëèøå â³ê ìàðíî ñòðàòèòü, ³ äóìàº, ÿê ¿¿ ïîçáóòèñÿ. Îäíîãî ðàçó êàæå:
53
— Çàâòðà ÿ ï³äó äî ì³ñòà íà ÿðìàðîê, à òè çàëèøàéñÿ âäîìà íà ãîñïîäàðñòâ³. Íàé òåáå Áîã
áîðîíèòü éòè ç³ ìíîþ äî ì³ñòà...
Íå âñòèã â³í âñüîãî ñêàçàòè, à æ³íêà âæå, ÿê
ìàøèíêà:
— Îé, íå áóäå òàê, ÿê òè õî÷åø! Êîëè òè éäåø,
òî ³ ÿ ï³äó.
— À ãîñïîäàðñòâî ÿê? Çàëèøèòüñÿ íà ïðîïàëî?
— Íå á³éñÿ, ÷îëîâ³÷å. ßê ãîñïîäàðñòâî íå 璿â
ïåñ áåç òåáå, òî íå 璿ñòü ³ áåç ìåíå. À ÿ òàêè ï³äó
ç òîáîþ, áî òè ì³é ÷îëîâ³ê, à ÿ òâîÿ æ³íêà.
Íà äðóãèé äåíü çáèðàºòüñÿ äî ì³ñòà ÷îëîâ³ê
íå ñàì — çáèðàºòüñÿ ³ æ³íêà. Ïðîñèòü â³í:
— Ëèøàéñÿ âäîìà, æ³íêî, áî òè ´àçäèíÿ.
— ² òè ëèøàéñÿ, áî òè ´àçäà.
Áà÷èòü ÷îëîâ³ê, ùî ìàðíà ñïðàâà ç íåþ ãîâîðèòè — éäå. Ƴíêà çà íèì. Éäóòü îáîº, éøëè
ïîëåì, à ï³ä ë³ñîì òðåáà áóëî ïåðåõîäèòè øèðîêó ³ ãëèáîêó ð³÷êó. ijéøëè âîíè äî ð³÷êè, à òóò
çóñòð³÷àþòüñÿ ñ³ëüñüê³ ëþäè. Ïèòàþòü éîãî:
— Ìàêñèìå, à êîãî âè âäîìà ëèøèëè, ùî ðàçîì ç æ³íêîþ éäåòå íà ÿðìàðîê?
— Òà í³êîãî.
Ïåðåéøëè ëþäè íà òîé á³ê, à â³í êàæå:
— Ïî÷åêàé, æ³íêî, ÿ ï³äó íàïåðåä, à òè ïåðåõîäü çà ìíîþ.
— À òî íå îäíî? Òè çàâæäè õî÷åø áóòè ïåðøèì! ͳ, íà öåé ðàç ÿ ï³äó íàïåðåä.
— ßê ³äåø, òî áóäü ðîçóìíà. Òðèìàéñÿ çà ïîðó÷÷ÿ é íå ñì³é ñêàêàòè ó âîäó.
— Òàêè ñêî÷ó. ² ùî ìåí³ çðîáèø?
— Òà ñïàì’ÿòàéñÿ, æ³íêî! Òè íå â쳺ø ïëàâàòè.
54
Àëå æ³íêà íå ñëóõàëà. Âèá³ãëà íà ñåðåäèíó
êëàäêè, ïåðåêèíóëà íîãó ÷åðåç ïîðó÷÷ÿ é ëèøå
ï’ÿòêàìè áëèñíóëà.
Ëþäè íà áåðåç³ àæ ó äîëîí³ ñïëåñíóëè.
— Îãî, ÷îëîâ³÷å, òè âæå ïîâäîâ³â!
Àëå ÷îëîâ³ê íå ãîâîðèâ í³ ñëîâà.
² ç êîæíèì òàêå áóâàº, õòî ðîçóìó íå ìàº.
ÏÐΠIJÄÎÂÓ ² ÁÀÁÈÍÓ ÄÎ×ÊÓ ÒÀ Ç̲ß
Æèâ ä³ä ³ áàáà, ³ áóëà ó íèõ äî÷êà. Áàáà âìåðëà. Óçÿâ ä³ä äðóãó áàáó ³ç ñâîºþ äî÷êîþ. Îò çíåíàâèä³ëà áàáà ä³äîâó äî÷êó:
— Äå õî÷, òàì ³ ä³íü ¿¿! — êàæå ä³äîâ³.
³í çàïð³ã êîíèêà, ïîñàäèâ íà ñàíêè äî÷êó é
ïî¿õàâ ó ë³ñ. ¯äå òà é ¿äå, êîëè áà÷èòü, ñòî¿òü õàòêà íà êóðÿ÷³é í³æö³, íà ñîáà÷³é ëàïö³.
— Õàòêî, õàòêî, íå ãîðäèñü, íà ë³ñ íå äèâèñü,
äî íàñ ïîâåðíèñü!
Õàòêà äî íèõ ïîâåðíóëàñü, âîíè çàéøëè â õàòêó. Áàòüêî êàæå:
— Òè âàðè, äî÷êî, ãàëóøå÷êè, à ÿ ïî¿äó â ë³ñ
äðîâåöü íàðóáàþ.
Çâàðèëà âîíà ãàëóøå÷êè, ñòàëà íà ïîðîç³ é
ãóêàº:
— Òàòó, ãåé! ²ä³òü ãàëóøå÷êè ¿ñòè.
À òàì íåäàëåêî òà é æèâ çì³é. Â³í ³ êàæå:
— ²äó!
Äâà ðàçè ãóêíóëà ä³â÷èíà, ³ çì³é ïðèéøîâ äî
õàòêè:
— ijâêî, ä³âêî, ñèï ãàëóøå÷êè!
Âîíà êàæå:
— ² íàñèïëþ!
55
— ijâêî, ä³âêî, ñ³äàé ç³ ìíîþ ¿ñòè!
Âîíà êàæå:
— ² ñÿäó!
Îò âîíè ïîñ³äàëè, ¿äÿòü. À ìèøêà ïðèá³ãëà òà
é êàæå:
— ijâêî, ä³âêî, êèíü ìåí³ ãàëóøå÷êó, ÿ òîá³ ó
âåëèê³é ïðèãîä³ ñòàíó!
Îò ä³â÷èíà é êèíóëà ¿é. Ìèøêà ï³äá³ãëà, 璿ëà,
ïðèá³ãëà ùå ³ êàæå:
— ijâêî, ä³âêî, äàé ìåí³ ùå ãàëóøå÷êó!
Òà ³ äàëà ¿é. Âîíà ï³äá³ãëà, 璿ëà ³ ïðèá³ãëà
âòðåòº:
— ijâêî, ä³âêî, äàé ìåí³ ùå ãàëóøå÷êó!
Òîä³ çì³é ï³äíÿâñÿ ç-çà ñòîëó é êàæå:
— Äà ñòóêíè ¿¿, ùîá ³ íå ïèñêíóëà!
Âîíà ñòóêíóëà, äà íå ïî ìèøö³, à ïî ñòîëó.
Ïåðåõèòðèëà çì³ÿ.
— ijâêî, ä³âêî, ñòåëè ïîñò³ëü! — êàæå çì³é.
— Äàê ³ ïîñòåëþ.
— ijâêî, ä³âêî, ëÿãàé íà ïîëó, à ÿ íà ïå÷³,
òîá³ íà êëþ÷³, à ìåí³ êàì³ííÿ!
Òóò äî ä³â÷èíè ìèøêà ïðèá³ãëà òà é êàæå:
— Òè ë³çü ï³ä ï³÷, à ÿ áóäó íà ïîëó ³ äàé ìåí³
êëþ÷³.
À çì³é äàâàé íà ï³ë êàì³ííÿ êèäàòè. Îò â³í
êèíå êàì³íü, à ìèøêà á³ãຠïî ïîëó, êðóæëÿº, äà
âñå êëþ÷èêàìè áðÿçü-áðÿçü, äà âñå â íîâîìó ì³ñö³.
ͳÿê çì³é íå ïîïàäå. À òóò ï³âí³ çàñï³âàëè. Çì³é
äåñü ä³âñÿ, à ä³âêà îñòàëàñü æèâà.
Óæå âðàíö³ áàáà êàæå ä³äîâ³:
— ¯äü çà äî÷êîþ, íà òîá³ êîøè÷îê, ïîçáèðàºø
ê³ñòî÷êè!
Àæ â³í ïðè¿õàâ, êîëè áà÷èòü, à äî÷êà íà ïîðîç³ ñèäèòü ó ñð³áë³-çîëîò³ — öå âñå çì³é ï³ñëÿ
ñåáå çàëèøèâ ó çîëîò³é ñêðèí³.
56
Îò ¿äå ä³ä ³ç äî÷êîþ, à ñó÷å÷êà-ïóñòîëàº÷êà
âèá³ãëà çà âîðîòà é êàæå:
— Òÿõ-òÿõ, ä³äîâó äî÷êó â çîëîò³ âåçóòü, à áàáèíó æåíèõè íå â³çüìóòü!
Áàáà æ âîðîòà â³ä÷èíÿº, ðà䳺, ùî ä³äîâó äî÷êó íåæèâó âåçóòü. Àæ áà÷èòü, ùî æèâà-çäîðîâà,
ùå é â çîëîò³, â ñð³áë³!
Äàâàé áàáà ä³äà ëàÿòè:
— À ñÿêèé-òàêèé!.. Âåçè æ ³ ìîþ äî÷êó â ë³ñ!
Îò ä³ä ïðèâ³ç ³ áàáèíó äî÷êó â ë³ñ ó òó ñàìó
õàòêó.
Ïðèâ³ç, à ñàì, ÿê ³ ïåðøå, ï³øîâ í³áèòî äðîâ
íàðóáàòè. Ñòàëà áàáèíà äî÷êà ãàëóøå÷êè âàðèòè.
Îò ïðèéøîâ çì³é ³ êàæå:
— ijâêî, ä³âêî, íàñèï ìåí³ ãàëóøå÷îê!
À áàáèíà äî÷êà êàæå:
— Íå âäàâèòü òåáå, êîëè íàñèïëþ?
Çì³é òîä³:
— ijâêî, ä³âêî, ñ³äàé ç³ ìíîþ ãàëóøå÷êè ¿ñòè.
— Íå âåëèêèé ïàí, áóäåø ¿ñòè ñàì!
Òóò ³ ìèøêà ïðèñêî÷èëà:
— Äàé ìåí³ ãàëóøå÷êó!
Áàáèíà äî÷êà ³ êèíóëà. Êèíóëà é âäðóãå, à çà
òðåò³ì ðàçîì çì³é êàæå áàáèí³é äî÷ö³:
— Äà âäàð ¿¿, ùîá ³ íå ïèñêíóëà!
Áàáèíà äî÷êà ³ âáèëà ìèøêó.
Ïîâå÷åðÿëè. Îò çì³é ³ êàæå:
— ijâêî, ä³âêî, ñòåëè ïîñò³ëü!
Âîíà éîìó:
— Àæ ïîñòåëþ!
³í òîä³:
— ß áóäó íà ïå÷³, à òè íà ïîëó, íà òîá³ êëþ÷³,
à ìåí³ êàì³ííÿ.
57
Îò ïîëÿãàëè ñïàòü, à çì³é ÿê êèíå êàìåíþêó,
êëþ÷³ ò³ëüêè áðÿçü-áðÿçü, êàìåíþêà òóäè é ïîëåò³ëà. Ïðèáèâ çì³é áàáèíó äî÷êó, 璿â, à ê³ñòî÷êè ó êîøè÷îê ïîñêëàäàâ.
À áàáà ò³ëüêè äîæäàëà ðàíêó é êàæå ä³äîâ³:
— ¯äü çà ìîºþ äî÷êîþ!
ijä çàïð³ã êîíÿêó ³ ïî¿õàâ. Ïðè¿õàâ äî õàòêè, à
â í³é íà ñòåë³ ò³ëüêè êîøè÷îê âèñèòü. ³í äî
íüîãî, à òàì ê³ñòî÷êè ëåæàòü!
ijä çàáðàâ êîøè÷îê ³ ¿äå äîäîìó. Áàáà âîðîòà
â³ä÷èíÿº, à ñó÷å÷êà-ïóñòîëàº÷êà âèá³ãëà çà âîðîòà ³ êàæå:
— Òÿõ-òÿõ! ijäîâó äî÷êó æåíèõè áåðóòü, à çëî¿
áàáèíî¿ — ó êîøè÷êó ê³ñòî÷êè âåçóòü!
Îñü òàê. Íå áóäüòå, ä³òêè, çëèìè òà ñêóïèìè!
ÏÐÎ ²ÂÀÍÀ-ÄÓÐÍÈÊÀ
ßê áóâ ñîá³ ä³ä òà áàáà, ó ¿õ áóâ ñèí ²âàí, òà
òàêèé äóðíèé, ùî í³÷îãî íå âì³â ðîáèòè. Îò éîìó
³ çðîáèëè ïîâîçî÷êó, ùîá â³í ç íåþ âîçèâñÿ òà
íå äîêó÷àâ ñòàð³é ñâî¿é ìàòåð³. Îò â³í ¿¿ çâåçå íà
ãîðó, à òàì ñÿäå òà é 璿äå. ²äóòü òðîº áóðëàê³â ³
ïèòàþòü:
— Ùî ñå ó òåáå çà â³çîê, ùî ñàì, áåç êîíåé,
¿çäèòü?
— Ñå ìåí³ îäèí ïàí ïîäàðóâàâ.
— Ïðîäàé ëèøåíü éîãî íàì, áî íàì òðåáà
éîãî: ìè ³äåì ó âåëèêó äîðîãó, à ó íàñ íåìà êîíåé, óñå òðåáà íàéìàòè.
— Íó äîáðå, êóï³òü.
— À ùî æ òîá³ çà íüîãî?
58
— Òà ùî? Ñòî êàðáîâàíö³â.
— Íó òàê, òî é òàê.
Êóïèëè âîíè òîé â³çîê, à äóðåíü ³ êàæå:
— Íå ñ³äàéòå æ íà íüîãî, àæ ïîêè íå ââ³éäåòå
â ë³ñ, à òàì ñÿäåòå òà é ïî¿äåòå áåçïå÷íî.
Îò âîíè ââ³éøëè â ë³ñ, ñ³ëè íà òîé â³çîê, ïîãàíÿþòü éîãî, í³, íå ¿äå òà é íå ¿äå.
— Íó ùî òåïåð áóäåì ðîáèòü? Ïðîïàëè íàø³
ãðîø³; õîä³ìî äî ²âàíà, íåõàé îääàñòü íàø³ ãðîø³
íàçàä, òà é éîãî âᒺìî.
Îò ³äóòü øëÿõîì, äèâëÿòüñÿ — ñèäèòü ²âàí.
Âîíè äî íüîãî:
— Äàâàé ãðîø³, áî áóäåì òåáå áèòü.
— Õî÷ çàêóñèìî æ ïåðåä ñìåðòþ.
— Íó äîáðå, äå æ òà çàêóñêà?
— Ïîñòðèâàéòå, çàðàç.
Âèéíÿâ ïàëè÷êó, êèíóâ ó êóù ³ êàæå äî íèõ:
— ²ä³òü ñì³ëî, òàì ÷îãî äóø³ çàáàæàºòüñÿ, òå
é áóäå!
À â³í óæå äàâíî çàãîòîâèâ òóþ çàêóñêó, áî çíàâ,
ùî âåðíóòüñÿ, òî ëèõî éîìó áóäå. ϳøëè âîíè
òóäè, àæ òàì óñüîãî âäîâîëü. Îò âîíè éîãî é
ïèòàþòü:
— Äå òè âçÿâ öþþ ïàëè÷êó, ùî ÿê êèíåø, òî
òàê ëàñîù³ ³ âðîäÿòüñÿ?
— Å! Äå âçÿ⠗ íàéøîâ!
— Ïðîäàé íàì ¿¿.
— ͳ, íå ïðîäàì, áî ìåí³ ñàìîìó òðåáà.
— Òà ïðîäàé, áóäü ëàñêà.
— Íó äîáðå, ÿê äàñòå äâ³ ñîòí³, òàê âàøà áóäå.
Âîíè äàëè éîìó, íå ñêàçàâøè í³ ñëîâà. Òàê³
âåñåë³, ùî í³÷îãî ¿ì òåïåð æóðèòüñÿ çà õàð÷. Îò
¿äóòü òà ¿äóòü. Çàõîò³ëîñÿ ¿ì ¿ñòè. Êèíóëè ïàëè÷êó, ï³øëè — íåìà í³÷îãî. Îò âîíè ³ êàæóòü:
59
— Îòåïåð æå õîä³ìî òà âᒺìî ²âàíà: íå îäóðå
òåïåð íàñ.
Îò ³ ï³øëè, à â³í óæå ³ ÷åêຠíà íèõ, áî çíà,
ùî ïðèéäóòü, òà êàæå æ³íö³:
— ³çüìè, Õ³âðå, òîé ïóçèð, ùî ä³òè ãðàþòüñÿ, òà íàáåðè ïîâåí êâàñó ç áóðÿê³â, òà é ïðèâ’ÿæè äî áîêà.
Âîíà òàê ³ çðîáèëà. ³í äèâèòüñÿ ó â³êíî, àæ
³äóòü. Ââ³éøëè â õàòó òà é êàæóòü:
— Ïðîùàéñÿ, ²âàíå, ç æ³íêîþ, áî çàðàç òåáå
âᒺìî.
— ͳ, êîëè ìåí³ âìèðàòü, òàê ÿ ³ ¿¿ çàðàç óá’þ.
Óçÿâ í³æ — òà òàê ó á³ê ³ øòðèêíóâ, à êðîâ òàê
³ ïîá³ãëà. À ò³:
— Ùî ñå òè, ²âàíå, íàðîáèâ, ó òåáå æ ä³òêè
ìàëåíüê³.
— Òà ÿ, ÿê çàõî÷ó, òî âîíà ³ îæèâå.
Âçÿâ ïàëè÷êó òà é êàæå:
— Ïóøêà-æèâóøêà! Êèíüñÿ, Ìàðóøêà!
Âîíà ³ âñòàëà.
— Îöå äîáðå ²âàí âèäóìàâ; íàì ñàìèì òàêî¿
ïóøêè òðåáà, áî â íàñ òàê³ æ³íêè, ùî ï³ä÷àñ òàê
ðîçñåðäÿòü, ùî ÿê íå óäàðèòü, òî î÷³ âèäåðóòü.
Ïðîäàé íàì ¿¿.
— Êóï³òü.
Îò âîíè êóïèëè ³ ï³øëè ñîá³ äîäîìó. Óõîäÿòü
â õàòó.
— Çäîðîâ³, æ³íî÷êè!
— Çäîðîâ³.
— À º ùî îá³äàòü?
— Îöå! Çàðàäè âàñ ó ñòðàñíó ï’ÿòíèöþ âàðèëè á. Ìè é ñàì³ ùå í³÷îãî íå ¿ëè.
— Òàê âè ùå áóäåòå ñïîðèòüñÿ? — Âçÿëè òà
é ïîáèëè æ³íîê, à äàë³ êàæóòü: — Îæèâåòå, ùå
60
ðàíî ³òè âàì ó ïåêëî. — Óçÿëè òóþ ïàëè÷êó ³
ïðèãîâîðþþòü: — Ïóøêà-æèâóøêà! Êèíüñÿ,
Ìàðóøêà!
À æ³íêè ëåæàòü ³ íå äâèíóòüñÿ. Âîíè òîä³ ³
êàæóòü:
— Î, òåïåð õîä³ì òà óòîïèì ²âàíà.
Îò ï³øëè, ïîëîæèëè éîãî â ì³øîê, çàâ’ÿçàëè,
à ñàì³ ï³øëè øóêàòü êàìåíÿ, ùîá ïðèâ’ÿçàòü òà
é ïóñòèòü íà äíî. À â³í êðè÷èòü ó òîìó ì³øêîâ³:
— Ðÿòóéòå, õòî â Áîãà â³ðóº!
À êðàìàð ¿õàâ ÷åðåç ãðåáëþ, ïî÷óâ òà é êàæå:
— ϳäó îáðÿòóþ ñåðäåøíîãî ÷îëîâ³êà.
Îò ïðèéøîâ, ðîçâ’ÿçàâ òîé ì³øîê, à ²âàí âèë³ç,
òà ìåðù³é òóäè êðàìàðÿ, òà é çàâ’ÿçàâ, à ñàì ñ³â
íà ïîâîçêó òà é ïî¿õàâ.
Ïðèéøëè òóäè áóðëàêè, ïðèâ’ÿçàëè ãàðíåíüêî òîé êàì³íü äî ì³øêà òà é ïóñòèëè íà äíî.
— Îòåïåð æå òî îäïëàòèëè ìè òîá³, ²âàíå, çà
âñå. Ãóëÿé ñîá³ íà äí³ òà íå äóðè ëþäåé!
Îò ³äóòü ñîá³ äîäîìó ³ çóñòð³÷àþòü ²âàíà. Âîíè
é ðóêè îïóñòèëè. À ²âàí ¿ì äÿêóº:
— Ñïàñèá³ âàì, äîáð³ ëþäè, ùî âè ìåíå óêèíóëè ó âîäó; òàì äîáðà, ùî õòî éîãî é çíà
ñê³ëüêè... ³ ïîâîçêè ñòîÿòü, òàê ÿ íàáðàâ ñîá³
ïîâíó ïîâîçêó òà é âè¿õàâ â³äò³ëü.
— ²âàíå, ïîâïèõàé ³ íàñ òóäè!
— Å, íå õî÷ó, äàéòå ñòî êàðáîâàíö³â, òî ïîâïèõàþ!
— Íó, íà, ò³ëüêè ïîâïèõàé; íàáåðåìî ³ ìè ñîá³
äîáðà!
Ïîâïèõàâ ²âàí áóðëàê³â, ò³ëüêè áóëüáè çä³éìàþòüñÿ. Çàñì³ÿâñü íàø ²âàí, òà ñ³â íà ñâîþ ïîâîçêó, òà é ïî¿õàâ ñîá³.
61
ÏÐÎ ËÜÎÕÓ-ÊÎÇÓ
Æèâ ãóöóë Äóìåíò³é. ³í í³êîëè íå õîäèâ íà
ÿðìàðîê — íå ìàâ ùî ïðîäàâàòè ³ çà ùî êóïóâàòè. Äóìàâ ³ç çàçäð³ñòþ ïðî òèõ, ùî êîæíîãî òèæíÿ ç ÷èìîñü ¿õàëè äî ì³ñòà.
À Äóìåíò³ºâà æ³íêà òðèìàëà ïàöÿòêî 1. Òàê
éîãî äîãëÿäàëà, òàê éîãî ãîäóâàëà, ùî çà ð³ê ç
ïàöÿòè ñòàëà âåëèêà ëüîõà 2.
«Òåïåð ÿ ï³äó íà ÿðìàðîê, ÿê ïîðÿäíèé ´àçäà», — ò³øèâñÿ Äóìåíò³é.
Íàðåøò³ íàñòàâ äîâãîæäàíèé äåíü.
— Äèâèñü, àáè òåáå íå îáäóðèëè! Ðàõóé ãðîø³
ïîìàëó, — íàêàçóâàëà æ³íêà, âèðÿäæàþ÷è Äóìåíò³ÿ íà ÿðìàðîê.
— Íå á³éñÿ, æ³íêî. Íàé áîÿòüñÿ ò³, ùî áóäóòü
êóïóâàòè, àáè ÿ ¿õ íå îáäóðèâ! — â³äïîâ³â çãîðäà
÷îëîâ³ê.
À ïðî Äóìåíò³ºâó ëüîõó íàïåðåä ä³çíàëèñÿ òðè
êóïö³-øàõðà¿. Âîíè óæå ïîðàäèëèñÿ, ÿê îøóêàòè Äóìåíò³ÿ, é ÷åêàëè ç íåòåðï³ííÿì, àáè âèâ³â
ëüîõó ³ç ñåëà.
Êóïö³-øàõðà¿ ñòîÿëè ïðè äîðîç³ îäèí â³ä îäíîãî äàëåêî.
Êîëè Äóìåíò³é ï³ä³éøîâ äî ïåðøîãî, òîé çàïèòàâ:
— Ùî, âóéêó, æåíåòå íà ÿðìàðîê êîçó?
— Àã³é íà òâîº ëèöå! Öå íå êîçà, à ëüîõà, äóðíþ!.. — â³äòÿâ éîìó Äóìåíò³é ïîïðè ñàìó øê³ðó.
Êóïåöü-øàõðàé ðåãîòàâ, àæ ï³äñêàêóâàâ. Ãóöóë ïîãíàâ ñâîþ ëüîõó äàë³. ϳä³éøîâ äî äðóãîãî
êóïöÿ-øàõðàÿ. Òîé ãóêíóâ íà âñþ ãîðëÿíêó:
1
2
Ï à ö ÿ ò ê î — ïîðîñÿ.
Ë ü î õ à — ñâèíÿ.
62
— Äàé Áîæå ùàñòÿ, âóéêó!
— Äÿêóþ âàì.
— Ïðîäàâàòè æåíåòå êîçó? Ñê³ëüêè ïðàâèòå
çà íå¿? — ñïèòàâ ³ íå êë³ïíóâ.
— Òèñÿ÷ó ëåé! — êèíóâ Äóìåíò³é ñïåðåñåðäÿ,
àáè òîìó çáèòîøíèêîâ³ â³äõîò³ëîñÿ éîãî ÷³ïàòè.
— Äàþ äâ³ñò³.
— Äàâàé ìàì³ ñâî¿é!— ñêèï³â ãóöóë ³ ñ³ïíóâ
çà ìîòóçêó, ÿêîþ òðèìàâ çà íîãó ñâèíþ.
Àëå äîðîãîþ Äóìåíò³é óæå ïðèñëóõàâñÿ, ÿê
éîãî ëüîõà ðîõêàº, îáçèðàâ ¿¿ ç óñ³õ áîê³â ³ íàâ³òü
îáìàöóâàâ, ÷è íåìຠó íå¿ ðîã³â.
«ßê ùå õòîñü ñêàæå, — äóìàâ â³í, — ùî öå
êîçà — íå ëüîõà, â³ääàì ¿¿ äî ä³äüêà çàï³âäóðíî.
Íàé ëþäè íå ñì³þòüñÿ!»
ϳä³éøîâ äî òðåòüîãî êóïöÿ-øàõðàÿ.
— Íà ÿðìàðîê âåäåòå ñâîþ êîçó, ´àçäî? — ñïèòàâ òîé. — Ñê³ëüêè õî÷åòå çà íå¿?
— Àáè òåáå ñìåðåêà âòÿëà! — ðîçñåðäèâñÿ Äóìåíò³é.
— ß íå ïðî ñìåðåêó, à ïðî êîçó, âóéêó. Ñê³ëüêè ïðàâèòå?
— ѳìñîò ëåé!.. — ñêàçàâ ãóöóë.
— Äàþ òðèñòà, — ³ êóïåöü-øàõðàé ñõîïèâñÿ
çà ãàìàíåöü.
— Äàâàé, áî ñâ³ò, â³äàé, íàâèâîð³ò ï³øîâ. Óæå
é ñàì íå çíàþ, ÷è ÿ Äóìåíò³é, ÷è Îêñåíò³é. Íàé
éîãî øëÿê òðàôèòü!
Äóìåíò³é óçÿâ ãðîø³ é âåðíóâñÿ äîäîìó.
Ƴíêà âèá³ãëà íàçóñòð³÷:
— Çà ñê³ëüêè ïðîäàâ ëüîõó?
— Çà òðèñòà ëåé...
Âîíà ñïëåñíóëà â äîëîí³. ×îëîâ³ê ïåðåïðîøóº:
63
— Òè íå ñåðäüñÿ, æ³íêî, áî òî áóëà íå ëüîõà,
à êîçà. Âñ³ òàê ìåí³ êàçàëè.
— Ïåðåõðåñòèñÿ, äóðíþ! ² éäè òóäè, çâ³äê³ëÿ
ïðèéøîâ!
Ƴíêà ñõîïèëà êîëîòà÷ ³, ÿê îñà, — íà íüîãî.
Íàïóäèâñÿ Äóìåíò³é. Âèá³ã íà äîðîãó. Éäå ³
æóðèòüñÿ. Ç ÷èì ³òè äî ì³ñòà? ϳä³éøîâ äî âåðáè, çð³çàâ ïðóòèêà, çðîáèâ ñîá³ ñâèñòàëî. Ïîêëàâ
éîãî â ïàçóõó ³ ðóøèâ äî ì³ñòà. Òàì áóëî òðè
âåëèêèõ ðåñòîðàö³¿. Äóìåíò³é çàéøîâ äî êîæíî¿
ç íèõ ³ êîæíîìó ãîñïîäàðåâ³ ìîâèâ:
— Äàþ òîá³ ñòî ëåé. Çàðàç ÿ ïðèéäó äî ðåñòîðàö³¿ ç³ ñâî¿ìè äðóçÿìè. Êîëè ïî¿ìî é âèìî, ÿ
ñâèñíó â îöå ñâèñòàëî, à òè ãóêíåø ó â³äïîâ³äü:
«Âñå çàïëà÷åíî, ïàíî÷êó!»
ϳñëÿ öüîãî Äóìåíò³é ðîçøóêóâàâ êóïö³â-øàõðà¿â. Êîëè çíàéøîâ ¿õ, òî ñêàçàâ:
— Õîä³ì äî ðåñòîðàö³¿, áî ÿ âàì âèíåí ìîãîðè÷.
Êóïö³â-øàõðà¿â íå òðåáà áóëî äîâãî ïðîñèòè
íà äóðíè÷êó — ï³øëè çà Äóìåíò³ºì.
Çàéøëè âîíè â ïåðøó ðåñòîðàö³þ. ѳëè çà ñò³ë.
Çà ÿêóñü õâèëèíó ïðèíåñëè ¿ì óñ³ëÿêèõ ñòðàâ ³
íàïî¿â. À êîëè íà¿ëèñÿ é íàïèëèñÿ, ãóöóë âèòÿãíóâ ³ç ïàçóõè ñâèñòàëî ³ ãîëîñíî çàô³âêàâ.
— Çàïëà÷åíî, ïàíå äîáðîä³þ! — ãóêíóâ ãîñïîäàð ³ âêëîíèâñÿ Äóìåíò³ºâ³.
Ïåðåéøëè äî äðóãî¿ ðåñòîðàö³¿. Òàì òåæ ïîíàïèâàëèñÿ.
Ãóöóë âèòÿãíóâ ç ïàçóõè ñâîº ô³âêàëî ³ ñâèñíóâ.
— Çàïëà÷åíî, ïàíå äîáðîä³þ, — âêëîíèâñÿ
ãîñïîäàð.
Ïîãîñòèëèñÿ ó òðåò³é ðåñòîðàö³¿. ² òàì Äóìåíò³é âèòÿãíóâ ³ç ïàçóõè ñâèñòàëî. Äîñèòü áóëî
ô³âêíóòè, ÿê ãîñïîäàð ìîâèâ:
64
— Çàïëà÷åíî, ïàíå äîáðîä³þ!
Êóïö³-øàõðà¿ äóæå çäèâóâàëèñÿ. Çàõîò³ëè
ïðèäáàòè ñîá³ Äóìåíò³ºâå ñâèñòàëî.
— Âóéêó, ùî âè õî÷åòå çà òå ô³âêàëî?
— Å-å-å, âîíî ó ìåíå ÷àð³âíå, ÿ íå ïðîäàþ.
— Àëå ìè âàì çàïëàòèìî ñò³ëüêè, ñê³ëüêè ñêàæåòå, — óìîâëÿþòü ãóöóëà.
— Òðè òèñÿ÷³ ëåé!
Êóïö³-øàõðà¿ àæ ïåðåñ³ïíóëèñÿ. Òà âèòÿãëè
òðè òèñÿ÷³ ëåé ³ çàïëàòèëè ÷îëîâ³êîâ³. Äóìåíò³é
ñõîïèâ ãðîø³ òà é — äîäîìó.
Êóïö³-øàõðà¿ ïîâåøòàëèñÿ ïî ÿðìàðêó, à êîëè
çãîëîäí³ëè, çàéøëè äî ðåñòîðàö³¿. Íà¿ëèñÿ, íàïèëèñÿ, ïîò³ì îäèí âèéíÿâ ³ç êèøåí³ ñâèñòàëî.
Ãîñïîäàð ðåñòîðàö³¿ ìîâ÷êè ïîäèâèâñÿ ³ íå ñêàçàâ í³÷îãî. Òîä³ ñâèñò³ëè óñ³ òðè êóïö³-øàõðà¿,
àæ ïî÷åðâîí³ëè. Ëþäè ïîçá³ãàëèñÿ äî íèõ, ÿê äî
êîìåä³àíò³â.
— Çàïëà÷åíî? — ñïèòàëè êóïö³-øàõðà¿.
— ͳ! Âè ìåí³ íå ñâèñò³òü ó ñâîº äóðíå ñâèñòàëî, à äàâàéòå ãðîø³! — ðîçñåðäèâñÿ ãîñïîäàð
ðåñòîðàö³¿.
Ó äðóã³é ðåñòîðàö³¿, à ïîò³ì ³ â òðåò³é ¿ì òåæ
â³äïîâ³ëè:
— Âè íå ñâèñò³òü, à ãðîø³ çàïëàò³òü!..
Ïî¿õàëè â ãîðè, äî Äóìåíò³ÿ. Òîé óçäð³â ¿õ çäàëåêó ³ íàïóäèâñÿ. Ïîêëèêàâ æ³íêó é êàæå:
— ß ëÿãàþ íà ñò³ë, à òè ìåí³ çàñâ³òè ñâ³÷êè òà
é ãîëîñè, ÿê íàä ìåðöåì.
— Íàé áóäå, ÷îëîâ³÷å...
Â÷èíèâñÿ ãóöóë ìåðòâèì, à æ³íêà êîëî íüîãî
ëàìຠðóêè é ïëà÷å:
— Îé íå êèäàé ìåíå, ÷îëîâ³÷êó! ßêèì òè ôàéíèì áóâ ÷àð³âíèêîì! Íàùî æ òè ìåíå çà÷àðóâàâ,
65
à òåïåð ëèøàºø, ÿê ñèð³òêó? Îé Áîæå, ùî ÿ áóäó
ðîáèòè îäíà?
Êóïö³-øàõðà¿ ñòàëè íà ïîðîç³ é ïî÷àëè õðåñòèòèñÿ. Òà íå ìîãëè âãàìóâàòè çë³ñòü. Îäèí ñõîïèâ ìàêîã³í ³ ïî÷àâ òàê ãàòèòè ïî ìèñíèêó, ùî
íà äîë³âêó ïîëåò³ëè îäí³ ÷åðåïêè.
Äóìåíò³é çëÿêàâñÿ. Ñõîïèâñÿ íà íîãè ³ âèòð³ùèâ î÷³. À òîä³ ñïèòàâ:
— Çâ³äêè âè ä³çíàëèñÿ, ùî êîëè ìàêîãîíîì
áèòè ïî ãîðøêàõ, òî âîñêðåñàþòü ìåðòâ³?
— Õ³áà â³ä òîãî âîñêðåñàþòü?
— Àä³òü, ÿ âîñêðåñ. Ñàì³ âèäèòå...
— Òîä³ ïðîäàé íàì ìàêîã³í.
— Çà òèñÿ÷ó ëåé...
Êóïö³-øàõðà¿ çàïëàòèëè ãðîø³, âçÿëè ³ç ñîáîþ
÷óäîä³éíèé ìàêîã³í ³ ï³øëè øóêàòè ëåãêîãî çàðîá³òêó. ijéøëè àæ äî ñòîëèö³. Òàì âèñ³ëè ÷îðí³
ïðàïîðè.
— Ùî ñòàëîñÿ? — ñïèòàëè ëþäåé.
— Óìåðëà öàðèöÿ, — â³äïîâ³ëè ¿ì.
Êóïö³-øàõðà¿ ï³øëè äî ïàëàöó, ñòàëè ïåðåä
öàðåì ³ ïðîìîâèëè:
— Î ïðåñâ³òëèé öàðþ, ìè ä³çíàëèñÿ ó ñâ³ò³ ïðî
òâîº âåëèêå ãîðå ³ ïðèéøëè òîá³ íà ïîì³÷. Ìîæåìî
öàðèöþ âîñêðåñèòè, àëå çà òå äàñè ì³øîê çîëîòà.
— Î ìî¿ â³ðí³ ï³ääàí³, ÿ âàì ïîäàðóþ ³ òðè
ì³øêè çîëîòà, ò³ëüêè âîñêðåñ³òü ìåí³ öàðèöþ!
— Äîáðå, öàðþ... Àëå çâåëè, àáè âñ³ æèâ³ ïîâèõîäèëè ç ïàëàöó, áî âîíè áóäóòü çàâàæàòè, —
ïîïðîñèëè êóïö³-øàõðà¿.
Ñêîðî ó ïîêîÿõ íå ëèøèëîñÿ æîäíî¿ äóø³.
Êóïö³-øàõðà¿ âèòÿãëè ³ç òîðáè «÷óäîä³éíèé ìàêîã³í» ³ ïî÷àëè áèòè íèì ïî ñêëÿíèõ øàôàõ, äçåðêàëàõ ³ â³êíàõ. Ðîçáèâàëè âñå, ùî ò³ëüêè ìîãëè.
66
Àëå ìåðòâà öàðèöÿ ³ íå äóìàëà âñòàâàòè.
— Àíó, ñõîï³òü öèõ çëî䳿â, — êðèêíóâ öàð
ñâî¿ì êàòàì.
Êóïö³â-øàõðà¿â êèíóëè äî òåìíèö³. ³äàé, òàì
¿ì ïîñòèíàëè ãîëîâè.
² âñå.
ÐÎÇÊÂÈÒÀÂÑß
Æèâ ñîá³ ÷îëîâ³ê Îìåëüêî, òà õîäèâ â³í äî
ìîðÿ íà çàðîá³òêè. Çàðîáèâ çà ë³òî ñîðîê øàã³â,
ïðèéøîâ äîäîìó, ïîñïðàâëÿâ ñîá³ ³ ä³òÿì îäåæó
òà é êàæå:
— Íó, çà öå ë³òî äîáðå ïîïàëîñü. ßêáè ùå íà
çèìó äå øàã³â ï’ÿòíàäöÿòü çàðîáèòü, áóëî á äîáðå. ϳäó, ìîæå, ùå äå íà ðîáîòó ñòàíó.
Âçÿâ íà äîðîãó øàã³â ï’ÿòíàäöÿòü ³ ï³øîâ. ²äå
ñîá³ òà äå íå çàéäå â øèíîê, âè ÷àðêó, ï³âøàãà çàïëàòèòü, à ï³âøàãà, êàæå, õàé çà âàìè, éòèìó íàçàä, òî â³ä³ï’þ.
Îò ïîõîäèâ, ïîõîäèâ, í³õòî íå íàéìà. Àæ çóñòð³÷àþòü éîãî ïîïè ç ¿õíüîãî æ ñåëà.
— Çäðàñòóé, Îìåëüêî.
— Çäðàñòóéòå, áàòþøêè.
— ×îãî öå òè òóò õîäèø?
— Òà øóêàþ, äå á íàéíÿòèñü. Ò³ëüêè í³õòî íå
íàéìàº, äóìêà âæå é äîäîìó.
— ѳäàé ç íàìè, áóäåø íàì êîíåé äîãëÿäàòü.
Îò äå íå çàéäóòü ó øèíîê, ïî ñòàêàíó âèï’þòü — ãðîø³ çàïëàòÿòü, à Îìåëüêî ÿê ³äå âæå ç
õàòè, ñêèíå øàïî÷êó òà:
— Ùî, õàçÿ¿íå, êâèò? (Ðîçðàõóâàâñÿ, ìîâëÿâ).
— Êâèò, ³äè ç Áîãîì.
67
Ðàç òàê, óäðóãå. Îò ïîïè ³ äàâàé äîïèòóâàòèñü:
— ßê òàê, ìè, êàæóòü, ãðîø³ ïëàòèì, à òè
ò³ëüêè ñêèíóâ øàïî÷êó — ³ âæå êâèò?
— À öå â ìåíå òàêà øàïî÷êà, ò³ëüêè çä³éìó,
óæå é êâèò.
— Ïðîäàé íàì.
— Êóï³òü. Äàâàéòå òèñÿ÷ó ðóáë³â.
Ñòîðãóâàëèñü, çàáðàâ â³í ãðîø³, ³ ï³øëè.
À ïîïè ÿê ïðè¿õàëè, çàðàç ëàâêè ñòîÿòü. ϳï
ïî¿õàâ òîâàðó íàáèðàòè. Íàáðàâ âñÿêî¿ âñÿ÷èíè,
âèõîäèòü ç êðàìíèö³, ñêèíóâ øàïî÷êó òà:
— À ùî, õàçÿ¿íå, êâèò?
— ͳ, ïîæàëóéòå ãðîø³.
³í óäðóãå:
— Ùî, õàçÿ¿íå, êâèò?
— ßêèé ÷îðò êâèò, äàâàé ãðîø³!
ϳï ñþäè-òóäè, øàòíóâñü ïî çíàéîìèõ, ïîçè÷èâ äåñü, ïðèâ³ç òîâàð äîäîìó òà é íå õâàëèòüñÿ.
Îò ç³áðàâñü äèÿêîí — ³ òîé ò³º¿ æ. Ïîçè÷èâ äåñü
òàì, çàïëàòèâ çà òîâàðè, ïðèâ³ç òà é íå õâàëèòüñÿ. Ïî¿õàâ ùå é äÿê. Òà òîìó âæå í³äå áóëî ïîçè÷èòè, ³ ïðè¿õàâ í³ ç ÷èì.
— Ùî æ âè, êàæå, íàáðàëè òîâàðó çàäàðîì, à
ìåí³ îí ùî òðàïèëîñü.
— Å, áðàòå, âîíî ³ íàì òàêå. Õîä³ì, êàæóòü,
òà âᒺìî éîãî.
À Îìåëüêî ïðî÷óâ öå, íàãîñòðèâ êîñó ³ ñòàâ
ï³ä â³êíîì. Îò ïîë³ç ï³ï, à Îìåëüêî ³ çíÿâ éîìó
ãîëîâó.
— Ùî, òè ñêîðî? — ïèòàþòü ò³ äâîº. À Îìåëüêî í³áè òî ï³ï:
— Òà ë³çüòå øâèäøå, áî ñàìîìó ñòðàøíî.
Âîíè ò³ëüêè â â³êíî, à Îìåëüêî é ïîçí³ìàâ ¿ì
ãîëîâè. Ïîçí³ìàâ, âçÿâ îäíîãî íà ëàâ³ ïîêëàâ, à
òèõ çàõîâàâ. Àæ îñü ³äå ñîëäàò.
68
— Ñëóõàé, ñëóæèâèé, îäíåñè ñüîãî ïîïà â
ïð³ðâó, ÿ òîá³ äåñÿòü ðóáë³â äàì.
Ñîëäàò òîãî ïîïà íà îáåðåìîê, ïîòàðàáàíèâ.
²äå ìèìî ÷àñîâîãî, à ÷àñîâèé ïèòàº:
— Õòî éäå?
— ×îðò.
— Ùî íåñå?
— Ïîïà.
— Íåñè ç Áîãîì.
Îäí³ñ ñîëäàò ïîïà ³ âêèíóâ ó ïð³ðâó.
— Íó, õàçÿ¿íå, äàâàé ãðîø³.
— Çà ùî? ³í îíäå ëåæèòü! — À â³í óæå äðóãîãî âèòÿã.
— À, òè îï’ÿòü âèë³ç? Îñü ÿ òåáå! — ïîòàðàáàíèâ ³ òîãî. Ïðèõîäèòü, àæ íà ëàâ³ âæå òðåò³é
ëåæèòü.
— Àõ òè ñÿêèé-òàêèé! — çãð³á ³ òðåòüîãî, ïîí³ñ
ï³ä ãðåáëþ ³ ïðèâ’ÿçàâ.
— Òåïåð íå âòå÷å.
Âåðòàºòüñÿ íàçàä, à âæå ðàíîê. À òóò ï³ï äî
öåðêâè éäå. Ñîëäàò äóìàâ, ùî òî òîé ïðèâ’ÿçàíèé, òà äî íüîãî:
— Àõ òè, ïàòëàòèé ÷îðò, òè îï’ÿòü óò³ê? Äàðîì ÿ ãðîø³ áóäó ïîëó÷àòü? — Òà çà ïàòëè, òà â
âîäó, à íàðîä âðîçò³÷.
ÒÐÈ ÑÈÍÈ ² ÁÀÒÜÊÎ
Áóâ áàãàòèé ÷îëîâ³ê, ùî ìàâ òðüîõ ñèí³â. Ñèíè
ïîâèðîñòàëè, ïîæåíèâ ¿õ ³ ðîçäàâ óâåñü ìàºòîê,
áî äóìàâ, ùî ïðè íèõ äîæèâå â³êó.
Àëå íå òàê ñòàëîñÿ, ÿê ãàäàëîñÿ: ä³òè íå õî÷óòü áàòüêà øàíóâàòè. Áóâ ó íàéñòàðøîãî — ïðî69
ãíàâ, ï³øîâ äî ñåðåäóùîãî — â³ä³ñëàâ äî íàéìîëîäøîãî, à òîé òàê áàòüêà ãîäóâàâ, ùî ëåäâå æèâå.
Ïðèõîäèòü ñòàðèé äî â³éòà.
— Òàêà ³ òàêà ñïðàâà. ß ìàþ ñêðèíüêó ãðîøåé. Òðåòþ ïàéêó äàþ íà ãðîìàäó, à ðåøòó òîìó,
õòî áóäå ìåíå óòðèìóâàòè àæ äî ñàìî¿ ñìåðò³.
Ðîçíåñëîñÿ öå ïîì³æ ëþäè. Ñèíè âçÿëè ç
ñîáîþ â³éòà — ³ äî áàòüêà. ijéñíî, ìຠñòàðèé
çàë³çíó ñêðèíüêó, àëå çàìêíåíà. Êëþ÷à íå äàº
í³êîìó.
— ßê óìðó, — êàæå, — ñêðèíüêó ðîç³á’ºòå é
ïîä³ëèòåñÿ ãð³øìè. Ïîêè æèâó, ñêðèíüêà áóäå
çáåð³ãàòèñÿ ó â³éòà, à êëþ÷ ó ìåíå.
Îõî÷èõ íà òàêå âèÿâèëîñÿ áàãàòî; òîé ñòàðîãî
áðàâ áè, ³ òîé, ³ òîé.
Àëå íàéñòàðøèé ñèí êàæå:
— Äå æ áè ÿ òàòà ïóñòèâ äî ÷óæèõ ëþäåé! Æèâ
ó ìåíå, òî íàé äàë³ æèâå. ß, òàòó, ùå âàñ ãîäåí
óòðèìóâàòè.
Ñåðåäóùèé òàêîæ êàæå éòè äî íüîãî, íàéìîëîäøèé áåðå äî ñåáå.
Âèð³øèëà ãðîìàäà:
— Íàé áàòüêî æèâå, ó êîãî ñàì õî÷å, ó êîãî
áóäå éîìó íàéë³ïøå.
Éäå äî íàéñòàðøîãî ñèíà.
Òîé âæå òàê êîëî íüîãî õîäèòü, à íåâ³ñòêà
ñêà÷å: ñõî÷å ¿ñòè — òî ¿ñòü, âèïèòè — òî âèïèòè, à êóðèòè — º çàêóðèòè. ×åðåç ì³ñÿöü éäå äî
ñåðåäóùîãî. Òîé ùå ë³ïøå ïåðåä áàòüêîì êëàäåòüñÿ. Ìèíຠì³ñÿöü, ñòàðèé ³äå äî íàéìîëîäøîãî. Òîé âæå íå çíàº, ùî ñòàðîìó äàòè. Òàê
áàòüêî æèâ ñîá³ ó ñèí³â äî ïîõèëîãî â³êó. Àëå
ñòàð³ñòü ðîáèòü ñâîº. Õî÷ æèâ ó äîáð³-ãàðàçä³,
òðåáà âìèðàòè.
70
Ñïðàâèëè ñèíè éîìó âåëèêèé ïîõîðîí: íàéíÿëè îðêåñòð, çðîáèëè ãîñòèíó, — òàê õîðîíèëè, ÿê öàðÿ, áî äóìàþòü, ùî âñå îêóïèòüñÿ.
ϳñëÿ ïîõîðîíó çáèðàþòüñÿ âñ³ ó â³éòà, àáè
ïîä³ëèòèñÿ ãð³øìè. Îäíà íåâ³ñòêà âçÿëà ç ñîáîþ
òîðáèíêó íà ãðîø³, äðóãà âçÿëà òîðáèíêó é òðåòÿ
ïðèéøëà ç òîðáèíêîþ. Ñèíè íåá³æ÷èêà ïðèíåñëè êëþ÷. Ðîç³ìêíóëè çàë³çíó ñêðèíüêó, à òàì
ïîâíî ÷åðåï’ÿ ³ ïàï³ð. Âîíè äóìàëè, ùî çàïîâ³ò,
³ ÷èòàþòü. À òàì íàïèñàíî: «Äÿêóþ âàì, ñèíè
äîðîã³, ùî ÿ ç âàìè äîáðå â³êó äîæèâ».
Ïîñòàâàëè óñ³ íàâêîëî ñêðèíüêè ³ ñòîÿòü —
íå çíàþòü, ùî ñêàçàòè.
ÓÁÎÃÈÉ ÒÀ ÁÀÃÀÒÈÉ
 ³íøîìó öàðñòâ³, ó êîçàöüêîìó ãåòüìàíñòâ³,
ó òàêîìó ñåë³, ÿê Ïèêàð³, òàì æèëî äâà áðàòè:
îäèí óáîãèé, äðóãèé áàãàòèé. Îò ó áàãàòîãî äóæå
áàãàòî óñüîãî áóëî, ò³ëüêè íå áóëî ä³òåé. À ó á³äíîãî — ò³ëüêè ïàðêà âîëèê³â, à ä³òåé êóïà.
Îòî çàðîáèâ óáîãèé áðàò äåñü ãðîøåíÿò ³ íàäóìàâ ñîá³, ùî ðîáèòè, ùîá á³ëüøå áóëî: ïðèâ’ÿçàâ ¿õ äî ïàëè÷êè ç êàïøó÷êîì — ³ ï³øîâ äî
áàãàòîãî áðàòà, äî êîìîðè, ³ çíàéøîâ ä³ðêó òàêó,
ùî óë³ç òîé êàïøó÷îê ³ç ãð³øìè, à ñàì äåðæèòü
çà ïàëè÷êó òà é õèòàº, ïðèêàçóþ÷è:
— ²ä³òü, ãðîø³, äî ãðîøåé! — (Ùîá, áà÷òå, ãðîø³
áðàòîâ³ éøëè äî éîãî ãðîøåé, ó êàïøó÷îê).
Îò ïîêè ãîéäàâ, ïîêè íèòî÷êà ðîçâ’ÿçàëàñÿ —
óïàâ òóäè êàïøóê ³ç ãð³øìè, ó êîìîðó, äî áðàòîâèõ ãðîøåé, à â³í âèéíÿâ ñàìó ïàëè÷êó.
71
— Îòàê, — êàæå, — áðàòîâèõ íå ä³ñòàâ, à ñâî¿õ
ïîçáóâñÿ.
² äóæå çàïëàêàâ, ³ ï³øîâ äîäîìó, íàð³êàþ÷è
íà ñâîþ äîëþ. Îòî, ïðèéøîâøè, ³ õâàëèòüñÿ
æ³íö³:
— Òà òî êîëè á òè çíàëà, æ³íêî, ùî ÿ çðîáèâ!..
— À ùî òàì òàêå? — ïèòຠæ³íêà ç ëÿêó.
— Å, — êàæå ÷îëîâ³ê, — íå çíàþ, ÷è òîá³ êàçàòè, ÷è í³: òî é ñàìîìó ñåáå ñîðîìíî, íå ò³ëüêè
ëþäÿì õâàëèòèñü...
— Òà ùî òàì? Êàæè! — êðè÷èòü æ³íêà.
— Óæå, — êàæå, — íåìà òèõ ãðîøåé ó íàñ,
ùî áóëè...
— À äå æ ïîä³ëèñü? — ïèòຠæ³íêà.
— Òà ùî æ? ß òîá³ ïî ïðàâä³ ñêàæó, ùî ÿ ñîá³
íàäóìàâñÿ, ùîá ó íàñ ãðîøåé ïîá³ëüøàëî, òà óçÿâ
ñâî¿ ãðîø³, ïðèâ’ÿçàâ äî ïàëè÷êè ç êàïøó÷êîì ³
ï³øîâ äî áðàòà, ùîá, áà÷, áðàòîâ³ ãðîø³ éøëè äî
ìî¿õ ãðîøåé... ßê ñóíóâ ¿õ ó ä³ðêó, òà é õèòàâ, ³
êàçàâ: ³ä³òü, ãðîø³, äî ãðîøåé! Òî äå òè áà÷èëà,
ùîá óáîãîìó òå áóëî, ùî áàãàòîìó? ßê êàæóòü,
ùî áàãàòîìó ÷îðò ä³òè êîëèøå, òî é ïðàâäà! Òî
òàê ³ öå: ùî ó áðàòà áàãàòî ãðîøåé, à ó ìåíå òðîøêè, òà é ò³ òóäè óïàëè... ß ç ïëà÷åì äîäîìó ïðèéøîâ...
— Áî áðàòîâ³ äóæ÷³, — êàæå æ³íêà. — À ÿêáè
òè ðîçóìíèé òà ïðèâ’ÿçàâ â³ðüîâêîþ, òî á, ìîæå,
áóëî á ³ äåðæàëîñü.
— Òà âîíî òàê, — êàæå ÷îëîâ³ê, — òà í³÷îãî
íå ïîìîæåòüñÿ!
Îòî ÿê íàïàëà éîãî æ³íêà ìîâ ìîêðèì ðÿäíîì:
— Äå õî÷, à ãðîø³ áåðè, áî ùî ìè ðîáèòèìåìî áåç ãðîøåé?
72
Îò ÷îëîâ³ê ³ êàæå:
— Ìîâ÷è, æ³íêî, íå ëàé! ß çàïðÿæó âîëè, ³
ï³äó ó ë³ñ, ³ òàì íàðóáàþ äðîâ, ïðîäàì, òî é áóäóòü ãðîø³.
Îòî ïî¿õàâ ÷îëîâ³ê ó ë³ñ — ³ òàê çà¿õàâ, ùî
ò³ëüêè íåáî òà çåìëÿ, à òî ³ ñàì íå çíàº, äå â³í:
áî òîä³ ë³ñè äóæå âåëèê³ áóëè! Îò â³í ïîñòàâèâ
âîëèêè ï³ä ãðàáîì, à ñàì ïîë³ç íà ãðàáà âèñîêî,
ùîá ïîäèâèòèñü, êóäè êðàùå âè¿õàòè.
Îò ÷óº — ùîñü ãîìîíèòü; â³í îãëÿíóâñÿ ñþäèòóäè, êîëè á³ëÿ éîãî íåäàëåêî ëþäåé äóæå áàãàòî, ³ âñå âåëèê³ ëþäè, ç âåëèêèìè âóñàìè é ÷óáàìè, ³ ÿê îäèí ó ãîëóáèõ æóïàíàõ, ³ ñ³äëàþòü êîí³:
êóäèñü-òî ïî¿äóòü. Äèâîì äèâóºòüñÿ ÷îëîâ³ê, ùî
³ùå òàêèõ ³ íå áà÷èâ. ² ïåðåë³÷è⠗ àæ ñîðîê
÷îëîâ³ê.
Äóìàº: «Å, òàê öå-òî ò³ ãàéäàìàêè, ùî ó íàñ, ó
ñåë³, êîæíèé ð³ê îáäèðàþòü ïàíà; ùî ïàí ðîçæèâåòüñÿ, íàáåðå ç ëþäåé, òî âîíè ïðè¿äóòü òà
îáäåðóòü äî ñîðî÷êè: âîçè ïîíàáèðàþòü, à ïàí ³
ïàí³ ïîâò³êàþòü. Âîíè òàê ïðîñòî ¿äóòü — ëþäåé
íå çàéìàþòü. Íó, òàê òåïåð ÿ çíàþ, ÿê³ ãàéäàìàêè! Íå äóðíî ïàí ç òðüîõ ñ³ë ³çáèðàâ ãðîìàäó ³ ¿õ
øóêàâ ïî âñüîìó ë³ñ³, òà é íå çíàéøîâ!.. Òà ÿê ¿õ
çíàéòè, ùî âîíè òàê ñîá³ æèâóòü, ùî é õàòè íå
çíàþòü, ñàì³ äâåð³!»
Îòî óñ³ ïîñ³äàëè íà êîí³, îñòàíí³é âèéøîâ ç
äâåðåöü ³ ñêàçàâ:
— Äâåð³, çàìêí³òüñÿ! — ² äâåð³ çàìêíóëèñÿ,
ãàéäàìàêè ïî¿õàëè.
Îò ÿê çà¿õàëè âîíè — íå ñòàëî âèäíî, òîä³
÷îëîâ³ê ³çë³ç ç äåðåâà, òà çà âîëè, ³ ïî¿õàâ òóäè,
äî äâåðåé. Îòî ïîñòàâèâ âîëè, ñàì ðîçäèâèâñÿ
ñêð³çü — íåìà í³äå í³êîãî, â³í äî äâåðåé —
73
äâåð³ çàìêíóò³ áóëè. Â³í ³ êàæå, ÿê êàçàâ ãàéäàìàêà:
— Äâåð³, îä÷èí³òüñÿ!
Äâåðö³ îä÷èíèëèñÿ, óâ³éøîâ â³í ó õàòêó; ³ äóæå
òàì ãàðíî áóëî âñåðåäèí³ — à îáðàç³â íà âñ³õ
ñò³íàõ! — äóæå ãàðíî!.. Ñò³íè áóëè ìóðîâàí³, à
â³êíà ïîðîáëåí³ ç òàêîãî ñêëà, ùî íå ìîæíà áóëî
é çíàòè, ùî âîíî òàêå, ò³ëüêè âèäíî é ãàðíî; à
ëàâêè áóëè êðóãîì, à á³ëÿ ïå÷³ ñòîÿëè çàñ³êè,
ïîíàêðèâàí³ á³ëèìè ñêàòåðòÿìè.
Îòî â³í óçÿâ ðîçêðèâ îäèí çàñ³ê — òàì ì³äí³
ãðîø³, ðîçêðèâ äðóãèé — òàì ñð³áí³ ãðîø³, ðîçêðèâ òðåò³é — òàì çîëîò³ ãðîø³. Òîé ÷îëîâ³ê àæ
çà ãîëîâó óõîïèâñÿ: ãîä³ äèâèòüñÿ íà óñå — äàâàé
øóêàòè ì³øê³â. Îò çíàéøîâ, âèáðàâ ÿêèõ íàéêðàùèõ ³ íàéá³ëüøèõ òðè ëàíòóõè ³ íàáðàâ ì³äíèõ
ãðîøåé îäèí ëàíòóõ, ñð³áíèõ — äðóãèé, à çîëîòèõ — òðåò³é. Îòî ñêëàâ óñ³ òðè ì³øêè, çâåðõó
ïðèêëàâ äðîâàìè, ùîá íå òàê âèäíî áóëî, çàñ³êè
ïîíàêðèâàâ, âèéøîâ ç õàòè, ³ äâåð³ çà÷èíèâ, ³
ñêàçàâ:
— Äâåð³, çàìêí³òüñÿ!
Âîíè çàñóíóëèñü. Îò â³í çà áàò³ã, òà âîëèê³â çà
íàëèãà÷, òà âè¿õàâ íà øëÿõ, òà ñ³â íà âîçà, òà é
êàæå:
— Ãåé! Ñîá! Öàáå, ïîìàëåíüêó!
Ïî¿õàâ ñîá³ ç Áîãîì, íå ïîñï³øàþ÷è: àáè íà
âå÷³ð äîäîìó, ùîá í³õòî íå áà÷èâ.
Îò ïðè¿õàâ äîäîìó, óæå ñîíöå çàéøëî, ñòàëî
ñìåðêàòü. Óâ³éøîâ ó õàòó — æ³íêà ïîáà÷èëà òà é
êàæå:
— Î! Õâàëèòü Áîãà, ùî òè ïðè¿õàâ, à òî ÿ òóò
òóðáóâàëàñÿ, ÷è íå ñëó÷èëàñü òîá³ çíîâó ÿêà ïðèäèáàøêà, ùî òàê äîâãî íå áóëî!
74
— ͳ, — êàæå ÷îëîâ³ê, — äÿêóâàòü Áîãó, ïðè¿õàâ áëàãîïîëó÷íî, ³äè ò³ëüêè ïîìîæè ñêèäàòè
äðîâà.
— Äîáðå, — êàæå æ³íêà, — òî é õîä³ì.
Îòî ïðèéøëè äî âîçà, à ÷îëîâ³ê ³ êàæå:
— Îöå, æ³íêî, Ãîñïîäü äàâ íàì ùàñòÿ: ÿ çíàéøîâ ãðîø³ òà öå ïðèâ³ç, äå ìè ¿õ ä³íåìî, ùîá
í³õòî ¿õ íå áà÷èâ?
— Ó êîìîð³ ñòîÿòü òðè æîëîáêè, — êàæå
æ³íêà. — Òî òóäè õ³áà ïîçñèïàºìî: ó íàñ í³õòî íå
õîäèòü ó êîìîðó, îêð³ì òåáå òà ìåíå, òî í³õòî íå
çíàòèìå.
Îòî, ïîðàäèâøèñü, òàê ³ çðîáèëè: â îäèí ³çñèïàëè ì³äí³ ãðîø³, à â äðóãèé — ñð³áí³, à â òðåò³é —
çîëîò³. Îò íàñèïàëè òðè æîëîáè ãðîøåé, ïîíàêðèâàëè òà é æèâóòü ñîá³ ïîìàëó — íå äóæå òèìè
ãð³øìè øèêóþòü, ùîá í³õòî íå ïðèì³òèâ.
Îòî, ïîðàäèâøèñü ç æ³íêîþ, êàæå ÷îëîâ³ê:
— Êóïèìî ïàðó âîë³â, òà ñâîÿ ïàðêà, òî ÿ
íàáåðó ãðîøåé ³ ïî¿äó ó Êðèì; òàì ë³òî ïîáóäó
òà äåùî êóïëþ á³ëüøå, òî íå òàê áóäå çíàòè; à
òî ùîá ëþäè ïîñòåðåãëè, òî ³ùå áóäå êëîï³ò, áî
óæå ³ òàê íà ìåíå ïîãëÿäàþòü, ÿê ÿ ï³äó ó
öåðêâó.
Îòî òàê ³ çðîáèëè. Ïî¿õàâ ÷îëîâ³ê ó äîðîãó, à
æ³íêà çîñòàëàñÿ ç ä³òüìè.
Òî öå áðàò áàãàòèé ³ ïîøëå æ³íêó ñâîþ, ùîá
ðîçïèòóâàëàñÿ, äå óáîãèé óçÿâ ãðîøåé, ùî êóïèâ
ïàðó âîë³â ³ ï³øîâ ó äîðîãó. Òî æ³íêà óáîãîãî
áðàòà ³ êàæå:
— ßê³ íàø³ ãðîø³? Ñòÿãëèñÿ íà òó ñêîòèíêó ó
âåëèêó ñèëó, òà é Áîã éîãî çíàº, ÿê áóäå: ï³øîâ
ó äîðîãó, à ÿ òóò ç ä³òüìè âåëèêîãî ãîðÿ íàáåðóñÿ... Êîëè á õî÷ áëàãîïîëó÷íî ïðè¿õàâ!
75
² òàê ÿòð³âêè äâ³ çáåðóòüñÿ, ïîáàëàêàþòü òà é
ðîç³éäóòüñÿ.
ͳ÷îãî áàãàòèé áðàò ³ íå ä³çíàâñÿ — ³ òÿæêî
éîìó! Àæ òóò ïðè¿æäæຠóáîãèé áðàò ç äîðîãè ³
ïðèãàíÿº äâàíàäöÿòü ïàð âîë³â: ø³ñòü ìàæ ñîë³,
à ø³ñòü ðèáè, à æ³íö³ — òóðåöüêî¿ ìàòå𳿠íàáðàâ
íà ñï³äíèöþ, íà ôàðòóõ, ³ íà êîðñåò, ³ íà þïêó,
³ùå é òóðåöüêó õóñòêó, ³ ä³òÿì óñüîãî ïîíàâîçè⠗
óñÿêèõ áàçàðèíê³â. Îòî ïîïðîäàâàâ â³í âîëè,
³ ñ³ëü, ³ ðèáó ïîïðîäàâ, ³ çðîáèâ ñîá³ ëàâî÷êó, ³
íàêóïèâ óñÿêî¿ ìàòåð³¿, ³ ñòàâ òîðãóâàòè, ³ ðîçæèâàòèñü, ³ ñòàâ áàãàò³òè. À áàãàòñòâî áðàòà äóæå
ó ñåðöå êîëå: äå á³äíèé íàáðàâ ãðîøåé, ùî òàê
ðîçæèâñÿ?
Îòî ïðèéøîâ ïðàçíèê — ÷è гçäâî, ÷è Âåëèêäåíü, à óáîãèé áðàò ³ êàæå æ³íö³:
— Çíàºø ùî, æ³íêî, ïîêëè÷ìî ìè áðàòà ìîãî
äî ñåáå ó ãîñò³, ìîæå, â³í íå ïîãîðäóº òåïåð íàìè,
áî Áîã äàâ íà òå ëþäÿì ïðàçíèê, ùî ðîäèíà äî
ðîäèíè éäå, à ÿ â³äêîëè æåíèâñÿ, òî íå áóâ ó
ìåíå áðàò ³ çà ïîðîãîì, íå òî ó ãîñòÿõ.
Îòî, ïîðàäèâøèñü, òàê ³ çðîáèëè: ïîêëèêàëè
áðàòà.
Ïðèéøîâ áðàò áàãàòèé ³ç æ³íêîþ — ³ùå ³ ðàäèé áóâ, ùî éîãî ïîêëèêàâ óáîãèé. Îòî ãóëÿþòü
ñîá³ òà áåíêåòóþòü. Îòî ï³äïèëè òðîõè, áàãàòèé ³
êàæå:
— Ñêàæè ìåí³, áóäü ëàñêà, áðàòå, ÿê òè çàáàãàò³â?
— Å, áðàòå, — êàæå óáîãèé, — òàê ìåí³ Áîã äàâ!
Òè ³ùå, áðàòå, íå áà÷èâ ìîãî çåðíà òà é êàæåø, ùî
ÿ çàáàãàò³â, àæ õîä³ì ó êîìîðó, óñ³ õîä³ìî!
Îòî óâ³éøëè ó êîìîðó, à á³äíèé áðàò ïðèâ³â
äî ì³äíèõ ãðîøåé òà é êàæå:
76
— Îöå ó ìåíå îâåñåöü!
À ïðèéøëè äî äðóãîãî æîëîáà, à â³í êàæå íà
ñð³áí³ ãðîø³:
— À îöå ó ìåíå ïøåíèöÿ!
À ÿê ïðèéøëè äî çîëîòèõ ãðîøåé, à â³í êàæå:
— À öå ó ìåíå ñàìå ñàëî.
À áàãàòèé áðàò àæ çà ãîëîâó óõîïèâñÿ òà é êàæå:
— Áðàòå, ãîëóá÷èêó, ñêàæè ìåí³, äå òè ¿õ íàáðàâ, ùî ÿ çðîäó áàãàòèé, à ó ìåíå ñò³ëüêè íåìà,
ÿê ó òåáå.
À óáîãèé êàæå:
— Îò, áðàòå, ÿ òîá³ ñêàæó: íå íàõîäèâ òè ÷àñîì ó ñåáå ÿêîãî êàïøó÷êà ³ç ãð³øìè?
— Äå æ òî! Íàéøëà ìîÿ æ³íêà, — êàæå áàãàòèé, — ³ ìè éîãî êî÷åðãîþ âèãîðíóëè ç êîìîðè,
äóìàþ÷è, ùî òî ÿê³ ÷àðè, êîëè ðîçäèâèëèñÿ —
àæ òàì ãðîø³, òî ìè ò³ ãðîø³ çàáðàëè, à êàïøóê
âèêèíóëè.
— Îòî æ ì³é êàïøóê! — êàæå óáîãèé.
Ïèòຠáàãàòèé:
— ßê æå â³í ïîïàâ òóäè?
— À òàê, — êàæå óáîãèé. — ß çàðîáèâ ãðîøåé
òðîøêè ³ õîò³â, ùîá ïîá³ëüøàëî; ³ ïðèâ’ÿçàâ äî
ïàëè÷êè, ³ êàçàâ, óïóñòèâøè äî òåáå â êîìîðó:
³ä³òü, ãðîø³, äî ãðîøåé! Îò íèòêà ðîçâ’ÿçàëàñü, ³
âîíè òóäè óïàëè. À ÿê ïðèéøîâ äîäîìó òà ñêàçàâ
æ³íö³, òî âîíà íà ìåíå ÿê íàïàëàñÿ, òî ÿ ïî¿õàâ ó
ë³ñ ³ íàäèáàâ, äå æèâóòü ðîçá³éíèêè. ² ÿê âîíè
âè¿õàëè íà çäîáèòêè, òî ÿ ï³øîâ ó ¿õ õàòó — ³ òàì
òàê óñüîãî áàãàòî, ùî ÿ íå çíàâ, ùî é áðàòè. ² ÿ
ïîáà÷èâ, ùî òàì ñòîÿëî òðè êàäîâáè, íàêðèò³
á³ëèìè ñêàòåðòÿìè; ÿ ïîäèâèâñÿ — àæ òàì ãðîø³, îò ÿ é íàáðàâ ãðîøåé — ³ öå òðîõè ðîçæèâñÿ... À öå çíîâó õîò³â ¿õàòè, òà í³ÿê íå ïðîáåðóñü.
77
Îòî áàãàòèé áðàò ³ êàæå:
— Ñêàæè ìåí³, áóäü ëàñêà, áðàòèêó, äå öå òîé
ëüîõ ÷è õàòà ¿õ ³ ÿê òè îä÷èíÿâ, áî òî ó ãàéäàìàê³â ïîâèíí³ áóòè äîáð³ çàìêè, ³, ìàáóòü, òàê
æèâóòü, ùî ³ íåïîì³òíî, äå ¿õ õàòà, ùî ñò³ëüêè ¿õ
øóêàëè ãðîìàäîþ, òà é ïàí ñàì ñêð³çü ¿çäèâ, òà
é íå çíàéøîâ.
Îò á³äíèé áðàò ³ êàæå:
— ß òîá³ ñêàæó, áðàòèêó, ò³ëüêè í³êîìó íå
êàæè ³ ñàì íå ¿äü, à êîëèñü ïî¿äåìî óäâîõ.
— Äîáðå, — êàæå áàãàòèé áðàò.
À óáîãèé ³ êàæå:
— Çíàºø æå òè, áðàòå, òîãî ãðàáà, ùî ñêîðî
âè¿õàòè ç Äîâãîãî ÿðó, ³ òàì ñòî¿òü äóæå âåëèêèé
ãðàá, à ïðîòè òîãî ãðàáà, ó ÿðêó, ºñòü äâåð³ òîãî
ëüîõó.
— À ÿê òè â³ä÷èíèâ? — ïèòຠáàãàòèé áðàò.
— À òàê, — êàæå óáîãèé. — ß ñêàçàâ: äâåð³,
îä÷èí³òüñÿ! Òî âîíè é îä÷èíèëèñü, à ñêàçàâ: çàìêí³òüñÿ, òî âîíè é çàìêíóëèñü.
Îòî, ïîãóëÿâøè, ïîáàëàêàâøè, ðîçïðîùàëèñÿ, ï³øîâ áàãàòèé áðàò ³ç æ³íêîþ äîäîìó, à óáîãèé ñòàâ óáèðàòüñÿ ó ÿðìàðîê.
Îò ñêëàâñÿ ³ ïî¿õàâ, à áàãàòèé áðàò ö³ëó í³÷
íå ñïàâ, óñå ñêëàäàâñÿ òà ïðèãîòîâëÿâ âîçè, à
âðàíö³ çàïð³ã äâàíàäöÿòü ïàð âîë³â ³ ïî¿õàâ ó ë³ñ,
äå æèâóòü ãàéäàìàêè, ùîá óñå çàáðàòè, à æ³íö³
ñêàçàâ:
— ßê õòî ñïèòàº, òî ùîá ñêàçàëà, ùî ïî¿õàâ ó
ë³ñ ïî äðîâà.
Îòî ïðè¿õàâ òóäè, äå áðàò êàçàâ, àæ âîíî òàê ³
º óñå, ò³ëüêè íå áóëî ðîçá³éíèê³â: êóäèñü ¿çäèëè.
Îò â³í ïîçàâåðòàâ âîëè, ï³øîâ äî äâåðåé òà é
êàæå:
78
— Äâåð³, îä÷èí³òüñÿ!
Äâåð³ îä÷èíèëèñÿ. Îòî óâ³éøîâ â³í òóäè ³ íå
çíàº, íà ùî óïåðåä äèâèòèñü ³ ùî áðàòè. Îò êèíóâñÿ áàãàòèé çàðàç äî ãðîøåé ³ íàñèïàâ ¿õ íà
ø³ñòü âîç³â, à íà ø³ñòü âîç³â óñÿêîãî çá³ææÿ —
ò³ëüêè ¿õàòè, òà é ãîä³! Îò ñïîäîáàëàñü áàãàòîìó
îäíà ³êîíà, êîòðà ñòîÿëà íà ïîêóòò³, ó ñàìîìó
çîëîò³ ³ äóæå ãàðíà. ³í ñòàâ íà ëàâêó ³ âçÿâ ¿¿, à
ïîâåðíóâñÿ äî äâåðåé, òî äâåð³ çà÷èíèëèñÿ, ³ â³í
îñòàâñÿ ó õàò³. Êèíóâñÿ îä÷èíÿòè — íå îä÷èíèòü.
³í óæå óñÿê êàçà⠗ íå îä÷èíÿþòüñÿ.
Îòî ïîñòàâèâ ³êîíó, äå âîíà ñòîÿëà, ñàì ñòàâ
â³ä÷èíÿòè — íå îä÷èíèòü. Øóêàâ ñîêèðè, ùîá
ïðîðóáàòè ä³ðêó ³ âèë³çòè, — òà íå çíàéøîâ. Õîò³â
ó â³êíî ë³çòè — çàë³çí³ â³êíà, íå ìîæíà, óæå â³í
³ ïëàêàâ, ³ êðè÷à⠗ í³÷îãî íå ïîìîãëîñÿ...
Óæå äåíü ìèíóâ, à âå÷³ð íàñòàâ. Ãàéäàìàêè
ïðè¿æäæàþòü äîäîìó, à îòàìàí ïîïåðåäó, ÿê ïîáà÷èâ âîëè ³ âîçè ³ç äîáè÷÷þ, òî àæ êðèêíóâ:
— Åé, áðàòè, ùîñü ó íàñ õàçÿéíóº! Ãëÿä³òü,
ùîá ó âàñ áóëè ãîòîâ³ ðóææÿ é ñàìîïàëè, áî,
ìîæå, òóò ³ áàãàòî äåêîãî º!
Îòî ïðè¿æäæàþòü äî õàòêè — íåìà í³êîãî,
ò³ëüêè âîëè òà âîçè ñòîÿòü íàãîòîâëåí³. Îòàìàí
ñêî÷èâ ç êîíÿ — äî äâåðåé: äâåð³ áóëè çà÷èíåí³,
â³í êàæå:
— Ñêîð³ø, õëîïö³, êðóãîì õàòè ñòàâàéòå! À äåÿê³ íóìî ó õàòó!
Îò ³ êàæóòü:
— Äâåðö³, îä÷èí³òüñÿ!
Äâåðö³ îä÷èíèëèñÿ... À áàãàòèé ïðîæîãîì õîò³â
óòåêòè ïîì³æ íèìè, òàê éîãî é ñõîïèëè íà ñïèñè, íå äàëè éîìó é ïèðõíóòü. ² çàêîëîëè, ò³ëüêè
çàñì³ÿëèñü:
79
— Îòàêà ëîâèñü! Îäèí ÷îëîâ³ê, à íàñ ñîðîê,
òà é ïåðåëÿêàëèñü!.. Íóìî øóêàòè ïî êóòêàõ,
ùîá äåõòî íå çîñòàâñÿ ³ùå... ÿê â³í ñþäè äîáèâñÿ?
Îòî øóêàëè ñêð³çü — í³äå íå çíàéøëè í³êîãî.
Îò ïîñêèäàëè âñå, ÿê áóëî, ïîçíîñèëè ç âîç³â,
à âîëè ïîçàãîíèëè ó äàëåê³ ëüîõè. Îò îòàìàí ³
êàæå:
— Îòåïåð, áðàòè, ïîñ³äàéìî, îäïî÷èíåì ³ ïîðàäèìîñÿ, ùî áóäåìî ðîáèòè ç ÷îëîâ³êîì îöèì,
áî â³í íå îäèí, à âèäíî, ùî â éîãî ñ³ì’ÿ º; ÿê áè
ä³çíàòèñÿ?
Îòî ïîðàäèëè: çàêîïàòè íà ïðèòèí³ äâà ñòîâïè ³ ïîâ³ñèòè éîãî çà ðóêè é çà íîãè: õòî áóäå
éòè ïîâç íüîãî — ÿê ð³äíà, òî çàïëà÷å, òî òîä³
ìîæíà áóäå ä³çíàòèñü. Îò òàê ³ çðîáèëè: çàêîïàëè ñòîâïè ³ ïîâ³ñèëè ò³ëî, ³ äâà ãàéäàìàêè ñòåðåãëè, ïîêè õòî éòèìå.
À òîãî áàãàòîãî æ³íêà æäàëà, æäàëà — íåìà
÷îëîâ³êà, âîíà äî áðàòà ïîá³ãëà òà é áðàòîâ³:
— Áóäü ëàñêàâèé, Îõð³ìå, ³äè, øóêàé ñâîãî
áðàòà, áî óæå, ìàáóòü, íåìà éîãî ³ íà ñâ³ò³: ç âîëàìè äåñü ïî¿õàâ ïî ò³ ãðîø³!
Áðàò ç ëÿêó àæ çà ãîëîâó óõîïèâñÿ:
— Òåïåð æå íåìà éîãî æèâîãî! ß éîìó êàçàâ,
ùîá â³í ñàì íå ¿õàâ!..
Îò çàïð³ã êîíÿ÷êó é ïî¿õàâ òóäè ïðÿìî; êîëè
äèâèòüñÿ — á³ëÿ ïðèòèíè ñòî¿òü äâà ñòîâïè ³ âèñèòü éîãî áðàò; â³í óçÿâ ³ ïî¿õàâ äàë³ — êðóãîì
îᒿõàâ ³ âåðíóâñÿ äîäîìó.
Îòî é êàæå áðàòîâ³é:
— Îò ÿ áà÷èâ áðàòà, ï³äè, êîëè õî÷, ³ òè ïîäèâèñü: òàì íà ñòîâïàõ âèñèòü; ò³ëüêè íå ïëà÷,
íå æóðèñü. Ó ìåíå æ³íêà ïëîõà, òî òè áóäåø ìåí³
80
çà æ³íêó, òà é áóäåìî ñîá³ æèòè òèõåíüêî, îäíàêîâî ìîæíà ³ ïî äâ³, ³ ïî òðè æ³íêè áðàòè.
Îòî âîíà ï³øëà, îääàë³ê ïîäèâèëàñü òà é âåðíóëàñü:
— Íå âèòåðïëþ, — êàæå, — ùîá íå ïëàêàòè!
Îò â³í êàæå:
— Êîëè íå âèòåðïèø, òî â³çüìè óáåðèñÿ, ÿê
ïàíñüêà íàéìè÷êà, ³ íàáåðè ïëÿøîê ³ç âèíîì, ç
ìåäîì ³ ç ãîð³ëêîþ ïîâíèé êîøèê, òà éäè ïîâç ò³
ñòîâïè, äå âèñèòü áðàò, òà é ñï³òêíèñÿ, òà óïàäè
íàðîøíå, ³ ïîáèé ò³ ïëÿøêè — ³ ïëà÷ ñê³ëüêè
òîá³ õî÷åòüñÿ. À ÿê õòî ñïèòàº, ÷îãî òè ïëà÷åø,
òî òè ñêàæåø, ùî éøëà â³ä ïàí³â, íåñëà îöüîãî
äîáðà äî äðóãèõ ïàí³â, ³ öå íåùàñòÿ òðàïèëîñü:
óïàëà é ïîáèëà óñå!
Îòî âîíà òàê ³ çðîáèëà. ² ÿê óïàëà íåäàëåêî
á³ëÿ ñâîãî ÷îëîâ³êà, ÿê ïîáèëà ïëÿøêè, ÿê ñòàëà
ãîëîñèòè, òî ðîçá³éíèê âèéøîâ ³ ñòàâ ¿¿ ïèòàòè:
— ×îãî òè ïëà÷åø?
À âîíà é ñêàçàëà:
— ßê ìåí³ íå ïëàêàòè, êîëè îöå óñå ïàíñüêå,
òî ùî ìåí³ áóäå, ùî ïîáèëà óñå!
Îò, âèïëàêàâøèñü äîáðå çà ñâî¿ì ÷îëîâ³êîì, ³
ï³øëà äîäîìó...
ÓÊÐÀÄÅÍÅ ÙÀÑÒß
Æèâ êîëî îäíîãî áîëîòÿíîãî øëÿõó ´àçäàõóòîðÿíèí. Íåäàëåêî â³ä éîãî îá³éñòÿ, ïîñåðåä
äîðîãè, ëåæàëà êîëîáàíÿ 1, ÿêà íå âèñèõàëà.
Êîìó âîñåíè àáî íàâåñí³ òóäè ëåæàëà ïóòü, òîé
1
Ê î ë î á à í ÿ — áàþðà.
81
ì³ã áóòè ïåâíèé, ùî çàñòðÿíå â áàãí³, ëèøå
´àçä³âñüê³ êîí³ âèòÿãíóòü éîãî âîçà. À áîëîòÿíî
áóëî òàì ÷åðåç òå, ùî í³õòî íà òîìó ì³ñö³ íå
õîò³â ïîáóäóâàòè ì³ñò. Ãðîøåé, êîòð³ íàäõîäèëè
â óðÿä â³ä ãðîìàäè, íå âèñòà÷àëî íà áóäîâó,
ñåëî áóëî á³äíå, îòîæ ïðî íüîãî é íå äáàëè.
¥àçä³-õóòîðÿíèíó íàäîêó÷èëî âèòÿãàòè âîçè ç
êîëîáàí³ òà é ïîäóìàâ ñîá³ òàê, ùî ³ éîãî äîðîãà
ëåæèòü ÷åðåç áàãíèùå, ùî ³ éîãî êîí³ çàñòðÿâàþòü òàì, ÿê ³ ëþäñüê³. ̳ðêóâàâ â³í, ì³ðêóâàâ ³
äîñóäèâ òàê, ùî äàñòü ñàì ïîáóäóâàòè ì³ñò —
ñê³ëüêè á òî éîìó íå êîøòóâàëî. ßê äîñóäèâ, òàê
³ â÷èíèâ.
À â òèõ êðàÿõ õîäèâ îäèí çëîä³é. Êîëè ì³ñò
áóâ ãîòîâèé, òîé ñòàâ ñîá³ ï³ä ìîñòîì ³ âèñëóõóâàâ, ùî áóäóòü ãîâîðèòè ëþäè: ÷è íå ïîõâàëèòüñÿ ÿêèéñü âåëèêèìè ãðîøèìà? Ïåðåñèä³â çëîä³é
ï³ä ìîñòîì ï³âäíÿ ³ âèñëóõàâ óñå, ùî ãîâîðèëîñÿ. Ïîò³ì çàéøîâ íà õóò³ð ³ êàæå:
— Êîæíèé, õòî ïåðåõîäèâ, äóæå êðàñíî äÿêóâàâ òîìó ÷îëîâ³êîâ³, êîòðèé äàâ ïîáóäóâàòè
ì³ñò.
¥àçäà, õî÷ çá³äí³â, òà äàâ éîìó ïî¿ñòè — âäÿ÷íèé çà äîáðó çâ³ñòêó. Çëîä³é çíîâó ñòàâ ï³ä ìîñòîì ³ ñëóõàº, ùî ãîâîðÿòü ëþäè. À ÷åðåç ì³ñò ó
ëþäñüê³é ïîäîá³ éøëî Ùàñòÿ ç Íåùàñòÿì. Ñïåðøó îçâàëîñÿ Íåùàñòÿ:
— ×è ïðàâäó êàæó, áðàòèêó, ùî òîé ÷îëîâ³ê
çàñëóæèâ íà òå, àáè áóòè ùàñëèâèì.
À Ùàñòÿ ñêàçàëî:
— ¥àçäà, êîòðèé äàâ çà ñâî¿ ãðîø³ ïîáóäóâàòè
ì³ñò, ä³ñòàíå â³ä ìåíå âåëèêó íàãîðîäó: éîãî æîíà
ñêîðî íàðîäèòü äèòèíó, ùî áóäå ùàñëèâà: âñå,
82
ùî õòîñü ïîïðîñèòü äëÿ òî¿ äèòèíè, áóäå ñïîâíåíî é íà ¿¿ ñëîâî óñå çä³éñíèòüñÿ.
Çëîä³é ÷óâ òó áåñ³äó â³ä ñëîâà äî ñëîâà. Ïðèéøîâ â³í íà õóò³ð, ³ ãîñïîäàð çâ³äຠéîãî:
— Íó, ùî ãîâîðèëè ëþäè íà ìîñò³?
Òîé â³äïîâ³äàº:
— Ñüîãî äíÿ, ÿê ³ â÷îðà, êîæíèé, õòî ïåðåõîäèâ, ïðîñèâ âàì äîáðà é ì³öíîãî çäîðîâ’ÿ.
Ïðî áåñ³äó ì³æ Ùàñòÿì ³ Íåùàñòÿì çëîä³é íå
ñêàçàâ.
Íåâäîâç³ ´àçäèíÿ íàðîäèëà ñèíà. Çëîä³é çàð³çàâ áàðàí÷èêà, êðîâ’þ çìàñòèâ ïîðîä³ëë³ ãóáè, à
ñàì óêðàâ äèòèí÷à ³ âò³ê, ùî é ñë³ä éîãî ïðîïàâ.
Ïîâñòàâàëè ãîñïîäàð³ âðàíö³, äèâëÿòüñÿ, à äèòèíè êîëî íèõ íåìà. ¥àçäà ïåðåëÿêàâñÿ, áî óâèä³â,
ùî ãóáè ó æ³íêè çàêðèâàâëåí³. Ùî ì³ã äóìàòè
ñîá³? Äóìàâ, ùî âíî÷³ æ³íêà 璿ëà ñèíà!
Äàðåìíî íåáîãà âèïðàâäîâóâàëàñÿ, äàðåìíî
êàçàëà, ùî âîíà íå âèííà. Ñóä çàñóäèâ ¿¿ íà
ñòðàøíó êàðó — çàìóðóâàòè â ñò³í³, àáè âîíà òàì
ïîìåðëà ç ãîëîäó. ßê ïðèñóäèëè, òàê ³ áóëî çðîáëåíî.
À ëóêàâèé çëîä³é ç óêðàäåíèì äèòèí÷àì ä³éøîâ àæ äî ìîðÿ, ñòàâ íà áåðåç³ é ïî÷àâ ïðîñèòè
Ùàñòÿ, àáè òàì âèð³ñ äëÿ ìàëîãî çàìîê. ² íàðàç
ïîÿâèâñÿ íàä ìîðåì êðàñíèé çàìîê. Òîä³ çëîä³é
ïîïðîñèâ ìíîãî-ïðåìíîãî ãðîøåé. ² òî ïîÿâèëîñÿ. ³í íàéíÿâ äèòèí³ ãîäóâàëüíèöþ, à ñàì
îæåíèâñÿ ³ æèâ ñîá³, ÿê öàð.
Îäíî¿ íî÷³ æîíà êàæå:
— Ïîñëóõàé, ÷îëîâ³÷å, ùî ÿ òîá³ ñêàæó. ßê
òè ñîá³ äóìàºø, ÷èì òî ïîÿñíèòè, ùî ìè òàê³
ùàñëèâ³? ͳ÷îãî íå ðîáèìî, à âñüîãî ó íàñ äîñòà!
83
² ÷îëîâ³ê ðîçïîâ³â, çâ³äêè ä³ñòàëîñÿ ¿ì ùàñòÿ. Ñêàçàâ, ÿê îäèí ãîñïîäàð äàâ ïîáóäóâàòè
÷åðåç áîëîòî ì³ñò, à â³í, çëîä³é, ñòàâ ï³ä òèì
ìîñòîì ³ ï³äñëóõîâóâàâ ðîçìîâè ïðî¿æäæàþ÷èõ.
À îäíîãî ðàçó ìîñòîì ïåðåõîäèëè ó ëþäñüê³é
ïîäîá³ Ùàñòÿ é Íåùàñòÿ — éøëè é ìàëè ñâîþ
áåñ³äó. Ùàñòÿ çàõîò³ëî â³ääÿ÷èòè ´àçä³ çà éîãî
äîáðî é ñêàçàëî, ùî éîìó íàðîäèòüñÿ ùàñëèâà
äèòèíà: õòî ³ ùî áè íå ïðîñèâ äëÿ òî¿ äèòèíè — âñå íåãàéíî çáóäåòüñÿ. ² çëîä³é ç³çíàâñÿ,
ÿê âèêðàâ ìàëå é ïîäàâñÿ ç íèì ñþäè, íà áåðåã
ìîðÿ. Ïðèçíàâñÿ ³ â òîìó, ùî âèïðîñèâ äëÿ
õëîï÷èêà çàìîê, äå âîíè æèâóòü, âèïðîñèâ ìíîãî ãðîøåé, à ïîò³ì ìàëîìó íàéíÿâ ãîäóâàëüíèöþ, à ñàì îæåíèâñÿ.
Öþ îïîâ³äêó âñþ äî ê³íöÿ â÷óâ õëîïåöü, ùî
íà òîé ÷àñ óæå ï³äð³ñ. Éîãî äóæå çàáîë³ëî òå, ùî
íåáîãó ìàò³ð, í³ â ÷îìó íå âèííó, çàìóðóâàëè â
ñò³íó æèâîþ. Òîä³ õëîïåöü ñàì ïîïðîñèâ Ùàñòÿ,
àáè çëîä³é, êîòðèé éîãî âèêðàâ îä ð³äíî¿ ìàòåð³,
îáåðíóâñÿ îäðàçó íà ïñà. Ùî ïîïðîñèâ, òå ñòàëîñÿ. Õëîïåöü çàãîâîðèâ äî éîãî æîíè ³ íàêàçàâ,
àáè âîíà íåãàéíî ïîëèøèëà çàìîê. À êîëè æ³íêà
ï³øëà, çàæàäàâ îä Ùàñòÿ: «Íàé ïðîïàäå çàìîê,
àáè ç íüîãî é êàìåíÿ íå çîñòàëîñÿ!» ² çàìîê ïðîïàâ. Õëîïåöü ðàçîì ³ç ïñîì ðóøèâ ó äîðîãó —
õîò³â ÷èìñêîð³øå ïîâåðíóòèñÿ äî ð³äíî¿ äîì³âêè. Äóìàâ, ùî, ìîæå, ùå æèâà òàì ìàòè — ³ çíàéäå ¿¿. Éøîâ òà éøîâ ³ç ïñîì ³ ÿêîñü ïîïðîñèâñÿ â
îäíîìó ñåë³ ïåðåíî÷óâàòè. Ãîñïîäàð ïðèéíÿâ
éîãî ðàäî ³ çàïðîñèâ âå÷åðÿòè. Òà ã³ñòü êðàñíî
ïîäÿêóâàâ, à ¿ñòè íå õîò³â.
— Íó, òà ÿê íå õî÷åø, òî, ìîæå, äàòè òâîºìó
ïñîâ³? — ñïèòàâ ÷îëîâ³ê.
84
Íà òå õëîïåöü â³äïîâ³â:
— Òîãî ïñà ÿ íàãîäóþ ñàì. Íå æóð³òüñÿ íèì!
Ñêàçàâøè òàê, âèãð³á ³ç ïå÷³ ïîâíó ëîïàòó
ãðàí³, âèñèïàâ ïñèñüêîâ³ ï³ä í³ñ ³ íàêàçàâ ¿ñòè.
Ïåñ ìóñèâ éîãî ñëóõàòè. Âñ³ ó õèæ³ äóæå çäèâóâàëèñÿ ³ ïî÷àëè êàçàòè:
— Îé, òà ìè òàêîãî ùå íå âèä³ëè, àáè ïåñ ¿â
ãðàíü!
Íà òå õëîïåöü â³äïîâ³â:
— À òàêå ÷è âèä³ëè, àáè ìàòè 璿ëà ñâîþ ð³äíó
äèòèíó?
— ͳ, é òàêå íå âèä³ëè, — ïðèçíàëèñÿ ëþäè. —
Àëå ó íàñ áóëî ÷óâàòè, ùî òàì ³ òàì, ó òîìó é
òîìó ñåë³, îäíà ìàòè 璿ëà ìàëåíüêå äèòèí÷à òà
ùå é ïåðøî¿ íî÷³, ëåäâå âîíî âñòèãëî íàðîäèòèñÿ.
Ðàíî-âðàíö³ õëîïåöü ïîïðîùàâñÿ ç ãîñïîäàðÿìè, âçÿâ íîãè íà ïëå÷³ é — ïðîñòî äî ñåëà,
ïðî ÿêå ãîâîðèëîñÿ. Éøîâ íå äóæå äîâãî — ³
ïðèéøîâ ó òå ñåëî. Çíàéøîâ ñòàðîãî íÿíüêà,
ïîãîâîðèâ ³ç íèì ³ ïîïðîñèâ ïîêàçàòè ì³ñöå, äå
êîëèñü çàìóðóâàëè ìàò³ð. Õëîïåöü ï³øîâ îäðàçó
íà òå ì³ñöå ³ ïî÷àâ ïðîñèòè Ùàñòÿ:
— Îé, Ùàñòÿ÷êî, ïîâåðíè ìåí³ ìîþ á³äíó
ìàìêó! Íàé ðîçïàäåòüñÿ òà ñò³íà, äå ¿¿ çàìóðóâàëè, íàé âèéäå çâ³äòè ìîÿ ìàìêà, àáè ¿é í³÷îãî íå
ïîøêîäèëî, ³ íàé îæèâå çíîâó, ÿê ìó÷åíèöÿ!
Ïî òèõ ñëîâàõ êàì’ÿíà ñò³íà ðîçñòóïèëàñÿ, ³
ìàòè ÿâèëàñÿ ïåðåä íèì æèâîþ. Õëîïåöü ñêàçàâ, ùî â³í — ¿¿ ñèí, âèäèòü ïåðåä ñîáîþ ñâîþ
ð³äíó ìàìêó. Ç âåëèêî¿ ðàäîñò³ âîíà ïî÷àëà îáí³ìàòè é ö³ëóâàòè ñèíà. Íå çíàòè, äîêè á òî òðèâàëî, òà ï³ä³éøîâ ´àçäà ³, êîëè óâèä³â ñâîþ æ³íêó,
òî ç ðàäîñò³ çàïëàêàâ, ÿê ìàëà äèòèíà.
85
Àáè ñïðàâåäëèâ³ñòü íå ìèíóëàñÿ, íå çàáóëàñÿ, ùàñëèâèé õëîïåöü ïîïðîñèâ îáåðíóòè ïñà
íà ÷îëîâ³êà. ² ïåñ ïåðåì³íèâñÿ çíîâó íà òîãî
çëîä³ÿ, ùî íàðîáèâ á³äè. Òåïåð çàìóðóâàëè â
ñò³íó éîãî.
À ùàñëèâèé õëîïåöü çàëèøèâñÿ ³ç ùàñëèâîþ
ð³äíåþ.
ßÊ ²ÂÀÍÊÎ-ÄÓÐÅÍÜ
Ç ÊÎÐÎ˲ÂÍÎÞ ÎÄÐÓÆÈÂÑß
Áóâ ÷îëîâ³ê, ùî ìàâ òðüîõ ñèí³â: äâîº ðîçóìíèõ, à òðåò³é äóðíèé. ² ïðèéøîâ òîìó ÷îëîâ³êîâ³
âæå ÷àñ óìèðàòè. Ïåðåä ñìåðòþ ïîêëèêàâ â³í
ñèí³â ³ ñêàçàâ, ùîá âîíè ï³ñëÿ ïîõîðîíó õîäèëè
íà öâèíòàð òðè äí³. Òà é ïîìåð. Ïîõîâàëè êðàñíî, — òàê, ÿê áàòüêà. Àëå ïðèõîäèòü ÷åðãà ³òè íà
âàðòó äî ãðîáó ñòàðøîìó. Òîé ðîçáîë³âñÿ. Ñåðåäóëüøèé íå õî÷å éîãî ïåðåñòóïèòè. ² êàæóòü âîíè
ìîëîäøîìó:
— ²äè òè, äóðíèé ²âàíêó, íà âàðòó.
Òîé çë³ç ç ïå÷³, âäÿãíóâñÿ, âçÿâ ó ðóêè ïàëèöþ ³ ï³øîâ íà ãð³á áàòüêà. Ïðèéøîâ, ïîìîëèâñÿ
òà é ë³ã. Ëåæèòü íà ãðîá³. Îñü êîëî ï³âíî÷³ âèëàçèòü áàòüêî ç ãðîáó.
— Òî òè, — êàæå, — Ñòåïàíå?
— ͳ, — êàæå òîé, — òî ÿ, ²âàíêî.
— À ÷îìó æ â³í íå âèéøîâ?
— Áî ÷îãîñü çàõâîð³â.
— Íó, — êàæå, — õàé òàê ³ áóäå! Íà òîá³ îöåé
ïó÷îê âîëîññÿ. ßê áóäå òîá³ ïîòð³áíî, òî òè ò³ëüêè
ïðèïå÷è éîãî — çàðàç ÿâèòüñÿ òîá³ ê³íü; âë³çü
86
éîìó â ë³âå âóõî, à âèë³çü ïðàâèì — áóäå é ïàíñüêà îäåæà íà òîá³. Ò³ëüêè òè äîâãî íå òðèìàé, à
çðîáèòü ñëóæáó — ïóñêàé.
² çíèê ñòàðèé, à òîé äóðíèé, âèñïàâøèñü, ïðèõîäèòü äîäîìó. Ïèòàþòüñÿ éîãî:
— À ùîñü âèä³â?
— ͳ÷îãî íå âèä³â! — òà é çíîâ ïîë³ç íà ï³÷.
Óâå÷åð³ ïðèõîäèòü ÷åðãà âæå íà äðóãîãî, ñåðåäóëüøîãî. Òîé çíîâ íå õî÷å éòè, áî áî¿òüñÿ.
À äóðíèé ç ïå÷³:
— Íó, êîëè íå õî÷åø, òî òðåáà ìåí³ éòè, ÷è
ùî. Àëå àáè ò³ëüêè áàòüêî íå ãí³âàâñÿ!
— Íå æóðèñÿ, íå áóäå ãí³âàòèñÿ... ò³ëüêè éäè!
ϳøîâ òîé, çíîâó ë³ã, ëåæèòü. Êîëî ï³âíî÷³
ïèòàºòüñÿ áàòüêî:
— À ùî? Òî òè, Ñåìåíå?
— ͳ, â³í çàñëàá, à òî ÿ, ²âàíêî äóðíèé.
— Íó, — êàæå, — äîáðà òè â ìåíå äèòèíà, ÿ
òåáå íàãîðîäæó çà òâîº ïîñëóøåíñòâî. Íà æ òîá³
äðóãèé ïó÷îê âîëîññÿ. ßê òðåáà, òî ò³ëüêè ïðèïå÷è éîãî — òàê çàðàç äî òâî¿õ ïîñëóã áóäå ê³íü
äîáðèé.
² çíîâ ñòàðèé çíèê, à ²âàíêî çàñíóâ, ïðîñïàâ
äî ðàííÿ. Ðàíî âñòàâ, ïðèéøîâ äîäîìó. Ïèòàþòüñÿ áðàòè:
— ×è âèä³â ùî?
— ͳ, — êàæå, — í³÷îãî íå âèä³â! — ðîççóâñÿ
³ çàë³ç íà ï³÷.
Íàäâå÷³ð êàæóòü ³òè éîìó íà âàðòó çà ñâîþ
÷åðãó. ³í íå ñïåðå÷àºòüñÿ, à âçóâàºòüñÿ ³ éäå
âåñåëî. Ïðèéøîâ, íà ãðîá³ ë³ã òà é ëåæèòü. Êîëî
ï³âíî÷³ áàòüêî é ïèòàºòüñÿ:
— À êîòðèé êîëî ìåíå íà âàðò³? Ñòåïàí ÷è
Ñåìåí?
87
— ͳ, — êàæå, — òàòó, òî ìîÿ ÷åðãà, ÿ é ïðèéøîâ.
— Íó, äîáðå! Íà æ òîá³ òðåò³é ïó÷îê âîëîññÿ.
ßê òîá³ òðåáà áóäå, òî âîíî ñòàíå ó âåëèê³é ïðèãîä³. — Òà é êàæå: — Áóâàé çäîðîâ! Á³ëüøå âæå
íå òðåáà õîäèòè äî ìåíå íà âàðòó.
Ïðèéøîâ äóðíèé ²âàíêî äîäîìó, ïèòàþòüñÿ
áðàòè:
— ×è íå âèä³â ÷îãî?
— ͳ, — êàæå, — íå âèä³â í³÷îãî.
Çàë³ç ñîá³ íà ï³÷, ò³ëüêè íîñîì ñâèùå.
Îñü ÷åðåç íåäîâãèé ÷àñ êîðîë³âíà òîãî êîðîë³âñòâà îãîëîñèëà òàêå, ùî õòî äîñêî÷èòü äî íå¿
íà ñòîâï, òîé áóäå ¿¿ ÷îëîâ³êîì. À âîíà çâåë³ëà
çðîáèòè ñòîâï çàââèøêè â ï’ÿòü ñàæí³â, çàêîïàòè êîëî ïàëàöó, ïîñòàâèòè íà í³ì ãàëåðåþ, à â
í³é âîíà áóäå ñèä³òè. ² âæå ê³ëüêà ðàç³â áóëî, ùî
âîíà òàê ðîáèëà, ³ áàãàòî òàì ïîëÿãëî ëþäåé, áî
íå ìîãëè æîäíèì ñïîñîáîì äîñêî÷èòè, à ò³ëüêè
ðîçáèâàëèñÿ. ² ùå òàê ñêàçàëà, ùî õòî á íå äîñêî÷èâ: ÷è ìóæèê, ÷è øâåöü, — òî âîíà éîãî
áóäå. Îò â÷óëè òå íàø³ ìîëîäö³, à ¿ì âæå ÷àñ áóâ
æåíèòèñÿ, êàæóòü:
— ¯äüìî! Ìîæå, ìè äîñêî÷èìî.
Äóðíèé êàæå:
— ³çüì³òü ³ ìåíå.
— À òè íàùî òàì, äóðíèé? ×îãî òè ïî¿äåø?
— Íó, íå õî÷åòå, — Áîã ç âàìè!
Ò³ëüêè ùî âîíè âè¿õàëè, ²âàíêî ï³øîâ ó ë³ñ,
ïðèï³ê ïó÷îê âîëîññÿ. Îò ÿâèâñÿ ïåðåä íèì
á³ëèé ê³íü, ÿê ñí³ã. Âë³ç ²âàíêî ó ë³âå âóõî,
âèë³ç ïðàâèì — êðàñèâèé ñòàâ, ³ îäåæà ñòàëà íà
íüîìó, ÿê íà ÿêîìó âåëèêîìó ïàíîâ³. ѳâ íà
êîíÿ òà é ïî¿õàâ. Äîãíàâ ñâî¿õ áðàò³â, âë³ïèâ ¿ì
88
ïî ï’ÿòü íàãàéîê ³ ïîëåò³â ÿê âèõîð. Îò ³ ïðè¿õàëè âæå âñ³, áåðóòüñÿ ñêàêàòè. ʳíü ²âàíêà ÿê
ñêî÷èòü, — íà òðè ÷âåðò³ äîñêî÷èâ, à âèùå íå
ì³ã, òà é îïóñòèâñÿ. Òîä³ ²âàíêî íàçàä ïîâåðíóâ
³ ïî¿õàâ äîäîìó. Êîíÿ ïóñòèâ ó ÿðó ïøåíèöþ, à
ñàì âèë³ç íà ï³÷. Ïðè¿æäæàþòü éîãî áðàòè.
Ïèòàºòüñÿ â³í ¿õ:
— Ùî òàì áóëî?
Ò³ êàæóòü:
— Çî âñ³õ ò³ëüêè îäèí òàêèé íàéøîâñÿ, ùî
ìàëî íå äîñêî÷èâ. Àëå ³ ê³íü áóâ ëàäíèé òàêèé,
ùî ùå í³äå òàêîãî íå âèä³ëè. Ò³ëüêè çà ùî â³í
íàì ïî äîðîç³ âë³ïèâ ïî ï’ÿòü íàãàéîê?
— Òà òî, — êàæå ²âàíêî, — ÿ áóâ!
— Îò! Äå òîá³, äóðíåâ³, òàêèì áóòè?
³í ò³ëüêè çà êîìèíîì ïîñì³þºòüñÿ.
Íà äðóãó íåä³ëþ çíîâ âîíè çáèðàþòüñÿ. Òîé
²âàíêî é êàæå:
— ³çüì³òü ìåíå!
— À òè ÷îãî ïî¿äåø, äóðíèé? Òåáå òàì òðåáà?
— Íó, òî ÿ áóäó ñèä³òè íà ïå÷³.
Ïî¿õàëè âîíè. Òîä³ ï³øîâ ²âàíêî ó ë³ñ, ïðèï³ê
äðóãèé ïó÷îê âîëîññÿ, — îò ÿâèâñÿ ïåðåä íèì
ê³íü áóëàíèé, ÿê çîëîòî. ²âàí âë³ç éîìó â ë³âå
âóõî, âèë³ç ïðàâèì, òàêèì ñòàâ ãàðíèì, ùî íà
ñâ³ò³ êðàùîãî çà íüîãî íå áóëî. Âè¿õàâ íà øëÿõ,
äîãíàâ áðàò³â, âë³ïèâ ¿ì ïî ï’ÿòü íàãàéîê ³ ïîëåò³â ÿê âèõîð. ǒ¿õàëèñÿ âñ³ äî äâîðó. Äàëè ãàñëî ñêàêàòè. Òîé äóðíèé ñâî¿ì êîíåì ÿê ñêî÷èòü,
ê³íü ò³ëüêè ïåðåäí³ìè íîãàìè â÷åïèâñÿ çà ãàëåðåþ. Àëå íå ì³ã íà íå¿ âèñêî÷èòè. ³í ïîâåðíóâ
êîíåì òà é çíèê. Ïðè¿õàâ ó ë³ñ, êîíÿ ïóñòèâ íà
âîëþ, à ñàì óáðàâñÿ â ñâî¿ ëàõè òà é çàë³ç íà ï³÷.
Ïðè¿çäÿòü äîäîìó áðàòè. Äóðíèé ïèòàºòüñÿ:
89
— À ùî òàì âèä³ëè?
— Îòî, ùîá òè çíàâ, ÿêèé òàì áóâ ìîëîäåöü!
Ùî çà ãàðíèé! Àëå ê³íü ï³ä íèì ùå êðàùèé!
— À, äóðí³ âè! Òà òî æ ÿ!
— Äå òîá³ áóòè òàêèì! Òîá³ ò³ëüêè ñèä³òè íà
ïå÷³!
Íà òðåòþ íåä³ëþ âîíè çíîâ çáèðàþòüñÿ ¿õàòè.
²âàíêî é êàæå:
— ³çüì³òü æå é ìåíå!
— Äå òîá³ ¿õàòè? Òàì íå òàê³, òà í³÷îãî íå
âä³þòü! Îò ñèäè ñïîê³éíî íà ïå÷³!
Ïî¿õàëè âîíè. À ²âàíêî ï³øîâ ó ë³ñ, ïðèï³ê
òðåò³é ïó÷îê âîëîññÿ. ßâèâñÿ äî íüîãî ê³íü êàðèé. ³í âë³ç éîìó â ë³âå âóõî, ç ïðàâîãî âèë³ç, —
òàêèé ñòàâ ãàðíèé, ùî íå ìîæíà é ñêàçàòè.
À âáðàííÿ ñòàëî íà íüîìó çîëîòå. ѳâ â³í íà
êîíÿ ³ ïîëåò³â, ÿê ñòð³ëà. Äîãàíÿº áðàò³â, óë³ïèâ ¿ì ïî ï’ÿòü ãàðÿ÷èõ íàãàéîê òà é ïî¿õàâ.
Ïðè¿õàâ íà ì³ñöå. Äàëè ãàñëî ñêàêàòè. ³í ñâî¿ì
êîíåì ÿê ñêî÷èâ, âèëåò³â íà ãàëåðåþ, çë³ç ³ç
êîíÿ, ïîö³ëóâàâ êîðîë³âíó. Âîíà äàëà éîìó ïåðñòåíü ³ç ñâîãî ïàëüöÿ ³ øîâêîâó õóñòèíêó íàäâîº ðîçäåðëà. ² â³í óçÿâ ïîëîâèíó, ñ³â íà êîíÿ,
ì³æ íàðîä âèñêî÷èâ òà é óò³ê, õî÷ ³ êðè÷àëè çî
âñ³õ ñòîð³í ëîâèòè éîãî. Ïðè¿õàâ äîäîìó, êîíÿ
ïóñòèâ, à ñàì çàë³ç íà ï³÷. Ïðè¿æäæàþòü áðàòè.
Â³í ³ ïèòàºòüñÿ:
— Ùî âèä³ëè?
— Îò, ãîâîðè ñîá³! ßêèéñü ñîáàêà ¿çäèòü ³ öåé
ðàç äîñêî÷èâ, âçÿâ ïåðñòåíü, ïîëîâèíó õóñòèíè.
Õîò³ëè éîãî çëîâèòè, à â³í óò³ê. Ò³ëüêè çà ùî â³í
âæå òðåò³é ðàç äàâ íàì ïî ï’ÿòü íàãàéîê, àæ øêóðà
îáë³çëà?
— Òà òî, — êàæå ²âàíêî, — ÿ!
90
ͳ÷îãî âîíè éîìó íå êàæóòü. À â³í íàêëàâ íà
ïàëåöü ïåðñòåíü òà é ñèäèòü. Ïðèõîäèòü í³÷. ³ä
òîãî ïåðñíÿ òàê ÿñíî, ÿê óäåíü, ðîáèòüñÿ. Ïèòàþòüñÿ áðàòè:
— Äå òè âçÿâ òîé ïåðñòåíü?
Â³í ³ êàæå:
— ßê òî äå? Êîðîë³âíà äàëà.
— Î, òî òè íàì äàâàâ òàê³ äîáð³ îáëèçí³?
— Àÿêæå! ß! À ÷îìó âè ìåíå íå áðàëè ç ñîáîþ?
Íà ÷åòâåðòó íåä³ëþ âæå òà êîðîë³âíà ñóìóº,
ùî äàëà ïåðñòåíü ³ ïîëîâèíó õóñòèíè òà é íå
çíàòè êîìó. À âîíà ñòðàõ éîãî ïîëþáèëà. Ïðîñèòü áàòüêà, ùîá ïî âñüîìó êîðîë³âñòâó ðîç³ñëàâ
òàê³ ëèñòè, ùî õòî á â³í íå áóâ ³ ÿêîãî ñòàíó, òî
êîðîë³âíà âèéäå çà íüîãî çàì³æ. Øóêàþòü éîãî
ñêð³çü, ðîç³ñëàëè âæå ³ æîâí³ð³â. Ïðèõîäÿòü äî
õàòè òîãî äóðíîãî. Íàéøëè éîãî ç ïåðñíåì, ñòÿãàþòü ç ïå÷³. Òîä³ â³í ïðèï³ê ïó÷îê âîëîññÿ, — ³
ê³íü êàðèé ïðèá³ã. ²âàíêî ñ³â íà íüîãî ³ ïî¿õàâ
äî êîðîë³âíè. Ïðè¿õàâ. Âîíà òîä³ âæå âò³øèëàñÿ,
âçÿëà ç íèì øëþá, æèâóòü ñîá³.
Àëå ò³¿ êîðîë³, ùî äîáèâàëèñÿ âçÿòè ¿¿, îá’ÿâèëè áàòüêîâ³ ¿¿ â³éíó, ÷îìó â³í â³ääàâ çà ìóæèêà
ñâîþ äî÷êó, à çà íèõ íå õîò³â. Äðóã³ çÿò³ öüîãî
êîðîëÿ ñòàëè çáèðàòèñÿ éòè áàòüêîâ³ íà ïîì³÷.
Êàæóòü ³ ²âàíêîâ³, ùîá â³í ëàãîäèâñÿ.
À òîé ïðèêèíóâñÿ ñëàáèì ³ íå ïî¿õàâ ç íèìè,
ò³ëüêè æ³íêà éîãî ïî¿õàëà. Âèéøëè âîíè, âæå
ñòàëè äî áîþ. À òîé, äóðíèé, ÿê ïðèï³ê ïåðøèé
ïó÷îê âîëîññÿ, çàðàç ÿâèâñÿ äî íüîãî ê³íü äîáðèé. Òîé âë³ç éîìó â ë³âå âóõî, à ïðàâèì âèñêî÷èâ, çðîáèâñÿ âðîäëèâèì, ³ çáðîÿ íà í³ì ãàðíà.
ѳâ íà êîíÿ òà é ïî¿õàâ. Ïðè¿õàâøè, â³í ïîáà91
÷èâ, ùî òåñòü éîãî çà÷àâ áèòèñÿ ç ñâî¿ìè âîðîãàìè, à ²âàíêà íå âï³çíàâ. Òîé ÿê âèòÿãíå øàáëþ,
ÿê ñòàâ ñ³êòè, ïîñ³ê âñå â³éñüêî âîðîæå, à ðåøòà
ç òèìè êîðîëÿìè ìóñèëà âò³êàòè. Êîðîëü õîò³â
éîìó äÿêóâàòè, ùî âèðÿòóâàâ éîãî â³ä çíåâàãè,
àëå â³í âò³ê, ùîá éîãî íå âï³çíàëè. Ïðè¿õàâ äîäîìó, êîíÿ ïóñòèâ, à ñàì ë³ã ñïàòè. Ïðè¿æäæàþòü âîÿêè äîäîìó; äèâëÿòüñÿ — ²âàíêî ñïèòü.
Ðîçáóäèëè éîãî. Ðîçêàçóþòü, ùî îò òàêèé ³ òàêèé íàéøîâñÿ ëèöàð, ùî ïîáèâ ñò³ëüêè â³éñüêà ³
¿õ âðÿòóâàâ. Â³í ³ êàæå:
— Òà òî ÿ!
— Äå òàì òîá³! Äàëåêî êóöîìó äî çàéöÿ! Òè
ë³íþõ ³ íåâäàòíèé äî öüîãî, à òî æâàâèé õëîïåöü!
×åðåç äåÿêèé ÷àñ ò³ êîðîë³ çíîâ ç³áðàëèñü âîþâàòè. Çíîâ êîðîëü ³ç ñâî¿ìè çÿòÿìè ñòຠäî áîþ.
Êàæóòü ³ éîìó, ²âàíêîâ³, ¿õàòè. À â³í ³ êàæå:
— Îá³éäåòüñÿ áåç ìåíå!
Ò³ëüêè âîíè âè¿õàëè, â³í ë³ã ñïàòè. Âèñïàâñÿ
äîáðå, à òîä³ âèéøîâ ç äâîðó, ïðèï³ê äðóãèé
ïó÷îê âîëîññÿ. ǒÿâèâñÿ äî íüîãî ê³íü, äóæå
õîðîøèé! ³í âë³ç éîìó â ë³âå âóõî, à ïðàâèì
âèë³ç, çðîáèâñÿ ùå êðàùèì, ÿê ïåðøå áóâ, ñ³â
íà íüîãî ³ ïî¿õàâ. À òàì óæå á³é êèïèòü. ßê
êèíóâñÿ â³í íà âîðîã³â — îäíèõ ïîáèâ, ³íøèõ
ïîðîçãàíÿâ, ³ ñàì óò³ê äîäîìó. Êîíÿ ïóñòèâ, à
ñàì ë³ã ñïàòè. Ò³ ïðè¿õàëè ç â³éíè. Êàæóòü äî
éîãî æ³íêè:
— Äèâèñü-íî! Ìè âñ³ äëÿ òâ õèìåðè òðóäèìîñÿ, à òâ³é êðàñíèé ÷îëîâ³ê ëåæèòü íà áîêó
òà ñïèòü!
Âîíà í³÷îãî ¿ì íå êàæå, ò³ëüêè ïëà÷å, ùî òàêó
á³äó íàâåëà íà ñâîãî áàòüêà.
92
Àëå ò³ âîðîãè íàéøëè ÿêóñü ÷àð³âíèöþ, ³ âîíà
ñêàçàëà ¿ì, ùî òîãî êîðîëÿ í³õòî íå ïîᒺ, à ò³ëüêè
òîé ëèöàð, ùî âæå ï’ÿòñîò ë³ò çàêîïàíèé ï³ä çåìëåþ â òàê³ì-òî ì³ñö³. Áåðóòüñÿ âîíè, â³äêîïóþòü
éîãî ³ êàæóòü éîìó, ÷îãî ¿ì â³ä íüîãî òðåáà. Òîé
³ êàæå:
— Äîáðå! Ò³ëüêè ãîäóéòå ï³âðîêó ìîãî êîíÿ
â³âñîì ãîëèì, à ìåíå ìåäîì á³ëèì.
Ò³ êàæóòü:
— Äîáðå.
Ãîäóþòü ¿õ îáîõ, ÿê êàáàí³â íà çàð³ç, ³ ÷åðåç
ï³âðîêó ïîñèëàþòü â³ñòü äî òîãî êîðîëÿ, ùîá ñòàâàâ äî áîþ íà òîìó-òî ì³ñö³. Çàæóðèâñÿ òîé êîðîëü âæå íå æàðòîì, àæ ïëà÷å: äå òî, ùîá ÷åðåç
äóðíó æ³íêó â³í æèòòÿ ñâîãî ïîçáóâñÿ. Ðîçïèñàâ
ëèñòè ïî ïðèÿòåëÿõ ñâî¿õ, ùîá éîìó ïîìàãàëè.
Ò³ ïîïðè¿çäèëè. ² â³í ¿äå ç çÿòÿìè. Êàæóòü ³ äóðíîìó ¿õàòè. À â³í:
— Îââà! ×îãî ÿ ïî¿äó? Íå áà÷èâ, ÿê ¿õ ïîá’þòü, àáîùî?!
Íó, í³÷îãî ðîáèòè, — âîíè âè¿æäæàþòü. Òîä³
²âàíêî ïðèï³ê òðåò³é ïó÷îê âîëîññÿ, ç’ÿâèâñÿ ê³íü
òàêèé, ùî ùå çðîäó í³õòî òàêîãî íå âèä³â. ² êàæå
ê³íü äî íüîãî:
— Ñëóõàé-íî! Òå, ùî áóëî ïåðøå, òî ïóñòå:
òåïåð ç òâî¿ìè âîðîãàìè ºñòü òàêèé ëèöàð, ùî
ÿê ñòàíåø áèòèñÿ ç íèì, òî òè çà¿æäæàé ç ïðàâîãî áîêó ³ õóòêî ñòèíàé éîìó ãîëîâó. ² ÿê ç³òíåø,
òî â³äñêàêóé íà ë³âèé á³ê, òî â³í ò³ëüêè ðàíèòü
òåáå â íîãó, àëå íå äóæå. ѳäàé, íåìà ÷àñó äîâãî
áàëàêàòè!
Âáðàâñÿ â³í ó ê³íñüê³ì âóñ³, ñòàâ òàêèé ñèëüíèé ³ õîðîøèé, ùî êðàùîãî çà íüîãî íà âñ³ì
ñâ³ò³ íå áóëî! ѳâ íà êîíÿ, ê³íü ³ ïîí³ñ éîãî òàê,
93
ÿê ïòàõ. Ïðè¿æäæຠíà ì³ñöå. Îò âèêëèêàþòü,
õòî õî÷å ç òàêèì-òî ëèöàðåì áèòèñÿ, ³ êîëè
éîãî ïîᒺ, òî âæå á³ëüøå áèòèñÿ íå áóäóòü.
Âè¿æäæຠ²âàí-äóðåíü ïðîòè òîãî ëèöàðÿ, à â³í
éîìó ³ êàæå:
— Çäîðîâ, êîðîëåâè÷ó ²âàíå!
Òîé éîìó â³äïîâ³äàº:
— Äàé Áîæå çäîðîâ’ÿ!
Ïèòàºòüñÿ éîãî òîé ëèöàð:
— ×è áóäåì áèòèñÿ, ÷è ìèðèòèñÿ?
Òîé êàæå:
— ͳ! Áóäåì áèòèñÿ.
— Íó, ñòàâàéìî äî áîþ!
Ïîâèòÿãàëè âîíè øàáë³. Ïåðøèé ðàç ç³éøëèñÿ, — òàê ò³ëüêè îäèí êîëî äðóãîãî ïðî¿õàâ.
Äðóãèé ðàç ç³éøëèñÿ, — ò³ëüêè øàáëÿìè ïîáðåíüêàëè. Òðåò³é ðàç ç³éøëèñÿ, — ê³íü ²âàíê³â
ÿê ï³äñàäèòüñÿ ç ïðàâîãî áîêó! Òîä³ ²âàíêî õóòêî ãîëîâó òîìó ëèöàðåâ³ ñòÿâ òà é â³äñêî÷èâ íà
ë³âèé á³ê. Àëå òîé, âæå áåç ãîëîâè, ÿê ìàõíå
øàáëåþ — òà é âäàðèâ ²âàíêà ïî ëèòö³ ³ ãåòü ¿¿
ðîçðóáàâ. Ïðèá³ãëà äî íüîãî éîãî æ³íêà, íå
ï³çíàëà éîãî ³ äàëà éîìó ñâîþ õóñòêó ç ãîëîâè
ïåðåâ’ÿçàòè ðàíó. Òîé ïåðåâ’ÿçàâ ³ âò³ê. À éîãî
âîðîãè áà÷àòü, ùî í³÷îãî íå âä³þòü, òà é ïîâò³êàëè ç ñâî¿ìè ëþäüìè.
Ïðè¿çäÿòü âîíè, çÿò³ ³ êîðîëü, äîäîìó. Ò³øàòüñÿ, ùî òàê ñê³í÷èëîñÿ, ³ õîòÿòü ñòðàòèòè òîãî
äóðíîãî ²âàíêà. Ïðèõîäèòü æ³íêà äî éîãî ê³ìíàòè: â³í ñïèòü. ³äêðèâຠíîãó, à ç íîãè ùå êðîâ
þøèòü. Çàêëèêàëè áàòüêà, ï³çíàëè ðàíó, ùî òî
éîìó çðîáèâ òîé ëèöàð; çáóäèëè éîãî. ßêîñü
âîíè òó ðàíó çàë³êóâàëè ³ âæå æèëè ñïîê³éíî.
² á³ëüøå í³õòî âæå íå ñì³â íà íèõ íàïàäàòè.
94
ÁÀÁÀ-²ÄÜÌÀ
 îäíî¿ áàáè â íàøîìó ñåë³ áóëè â õàò³ ÷îðòè. Öå, êàæóòü, ÿêùî çíåñå êóðêà çíîñêà ³ íîñèòè éîãî ï³ä ïàõâîþ äåâ’ÿòü äí³â, à ïîò³ì çàêîïàòè â ãí³é, òî âèëóïèòüñÿ ÷îðò. Òî öÿ áàáà
¿õ âèíîñèëà, ³ âîíè ¿¿ çàâæäè ñëóõàëè. Âíî÷³
âîíè æèëè íà ãîð³, à âäåíü ó õàò³. Õòîñü òàì áóâ
ïðèéøîâ äî íå¿ òà é ïîáà÷èâ, ùî ï³ä ñòîëîì
áóëà âèêîïàíà ãëèáîêà-ãëèáîêà ÿìà. Âîíè çàãëÿíóëè òà é ïèòàþòü:
— Áàáî, ùî öå â âàñ òàì çà ÿìà?
À âîíà êàæå:
— Òóäè âàì, ä³òî÷êè, ä³ëà íåìà!
Òî öå â ò³é ÿì³ âäåíü ñèä³ëè ÷îðòè. Ëþäè áà÷èëè — ÿê âèãëÿíóòü ÷àñîì íà õàòó, òî âîíà íà
íèõ íàñâàðèòüñÿ, ³ âîíè çíîâ ñõîâàþòüñÿ. Âîíà
¿ì òóäè ñòàâèëà ¿ñòè ï³ä ñò³ë — íåñîëîíå.
×îëîâ³ê ¿¿ íå ïðèéøîâ ç â³éíè. À â 47-ìó ðîö³
â íå¿ íàðîäèâñÿ ñèí. ² îò öåé õëîï÷èê ÿêîñü çàáóâñÿ ³ ïîñòàâèâ òèì ÷îðòàì ñîëîíó ¿æó — ÿê
áàáè íå áóëî âäîìà. Òî âîíè çàâîëîêëè éîãî íà
ãîðó é òàì çàìó÷èëè. À ÿê áàáà ïðèéøëà äîäîìó,
òî ñêèíóëè ç ãîðè.
À äóæå ñòðàøíî áóëî, ÿê òà áàáà âìèðàëà.
Âîíà âæå ëåæàëà ïðè ñìåðò³, àëå äî íå¿ ùå
ïîêëèêàëè ë³êàðÿ. ³í çàõîäèòü â ñ³íè, à éîìó
ï³ä íîãè ãàäþêà âèïîâçàº: ñè÷èòü. ³í çëÿêàâñÿ ³
îéêíóâ! À áàáà ç õàòè:
— Éäè-éäè, ñèíêó, íå á³éñÿ!
³í çàõîäèòü, à âîíà ñèäèòü, íîãè â ïîï³ë
âñòðîìèëà ³ âæå âìèðàº. Êóäè ¿¿ ë³êóâàòè —
áàá³ âæå äåâ’ÿíîñòî ðîê³â! ³í ìàõíóâ ðóêîþ ³
âèéøîâ.
95
À òà áàáà ñêîðî ïîìåðëà. À ÿê ¿¿ õîâàëè, òî
ç³ðâàâñÿ òàêèé ñòðàøíèé â³òåð, ùî âñå ñåëî áîÿëîñÿ éòè. Ïåðåä òèì, ÿê ìàëè îïóñòèòè ãð³á, â³òåð
çëîìèâ çäîðîâåííó ã³ëëÿêó ç âåðøêà ³ êèíóâ êîëî
ãðîáà, íà íå¿, ùî áóâ áè ëþäåé ïîáèâ. À ç ë³ñó äî
íå¿ íà ïîäâ³ð’ÿ ïðèâàëèëî âåëè÷åçíîãî äóáà ç
êîðåíåì. Îòàêà ñòðàøíà â³äüìà áóëà.
ÊÀËÈÍÎÂÀ ÑÎϲËÊÀ
Áóëè ñîá³ ä³ä òà áàáà. Ó ä³äà äî÷êà ³ â áàáè
äî÷êà. Îò ³ ï³øëè âîíè â ãàé ïî ÿãîäè. ijäîâà
çáèðຠòà é çáèðàº, òà é íàçáèðàëà ïîâíó ìèñêó,
à áàáèíà ùî â³çüìå ÿã³äêó, òî é 璿ñòü. Îò ³ êàæå
ä³äîâà:
— Õîä³ìî, ñåñòðî, äîäîìó, ïîä³ëèìîñü.
Îò ³äóòü òà éäóòü øëÿõîì, à áàáèíà ãîâîðèòü:
— Ëÿæåìî, ñåñòðî, â³äïî÷èíåìî!
Ïîëÿãàëè, ä³äîâà, âòîìèâøèñü, çàñíóëà, à áàáèíà âçÿëà í³æ, òà é óñòðîìèëà ¿é ó ñåðöå, òà
âèêîïàëà ÿìêó, òà é ïîõîâàëà ¿¿. À ñàìà ï³øëà
äîäîìó òà é êàæå:
— Äèâ³òüñÿ, ñê³ëüêè ÿã³ä ÿ íàçáèðàëà.
À ä³ä ³ ïèòàº:
— Äå æ òè ìîþ äî÷êó ä³ëà?
— ²äå ççàäó.
Êîëè æ ³äóòü ÷óìàêè òà é êàæóòü:
— Ñòàíüìî, áðàòöÿ, îòóò â³äïî÷èíåì.
Òà é ñòàëè. Ãëÿíóòü — íàä øëÿõîì ìîãèëà, à
íà ìîãèë³ òàêà ãàðíà êàëèíà âèðîñëà! Âîíè âèð³çàëè ç ò³º¿ êàëèíè ñîï³ëêó, òà é ñòàâ îäèí ÷óìàê ãðàòè, à ñîï³ëêà ãîâîðèòü:
96
Îé ïîìàëó-ìàëó, ÷óìà÷åíüêó, ãðàé,
Òà íå âðàçè ìîãî òè ñåðäåíüêà âêðàé!
Ìåíå ñåñòðèöÿ ç³ ñâ³òó çãóáèëà —
ͳæ ó ñåðäåíüêî òà é óñòðîìèëà.
À äðóã³ êàæóòü:
— Ùîñü âîíî, áðàòöÿ, çíà÷èòü, ùî êàëèíîâà
ñîï³ëêà òàê ïðîìîâëÿº.
Îò ïðèéøëè âîíè â ñåëî òà é íàòðàïèëè ÿêðàç íà òîãî ä³äà:
— Ïóñòè íàñ, ä³äó, ïåðåíî÷óâàòè, ìè òîá³ ñêàæåìî ïðèãîäó.
Â³í ¿õ ïóñòèâ. Ò³ëüêè âîíè óâ³éøëè ó õàòó, çàðàç
îäèí ñ³â íà ëàâ³, à äðóãèé ñòàâ á³ëÿ íüîãî òà é
êàæå:
— Àíó, áðàòå, âèéìè ñîï³ëêó òà çàãðàé!
Òîé âèéíÿâ. Ñîï³ëêà é ãîâîðèòü:
Îé ïîìàëó-ìàëó, ÷óìà÷åíüêó, ãðàé,
Òà íå âðàçè ìîãî òè ñåðäåíüêà âêðàé!
Ìåíå ñåñòðèöÿ ç³ ñâ³òó çãóáèëà —
ͳæ ó ñåðäåíüêî òà é óñòðîìèëà.
Òîä³ ä³ä êàæå:
— Ùî âîíî çà ñîï³ëêà, ùî âîíà òàê ãàðíî ãðàº,
ùî àæ ìåí³ ïëàêàòè õî÷åòüñÿ. Àíó, ÿ çàãðàþ!
³í éîìó é äàâ. À òà ñîï³ëêà ãîâîðèòü:
Îé ïîìàëó-ìàëó, ì³é òàòî÷êó, ãðàé,
Òà íå âðàçè ìîãî òè ñåðäåíüêà âêðàé!
Ìåíå ñåñòðèöÿ ç³ ñâ³òó çãóáèëà —
ͳæ ó ñåðäåíüêî òà é óñòðîìèëà.
À áàáà, ñèäÿ÷è íà ïå÷³:
— Àíó, äàé ñþäè, ñòàðèé, ³ ÿ çàãðàþ!
Â³í ¿é ïîäàâ, âîíà ñòàëà ãðàòè — ñîï³ëêà é
ãîâîðèòü:
97
Îé ïîìàëó-ìàëó, ìàòóñåíüêî, ãðàé,
Òà íå âðàçè ìîãî òè ñåðäåíüêà âêðàé!
Ìåíå ñåñòðèöÿ ç³ ñâ³òó çãóáèëà —
ͳæ ó ñåðäåíüêî òà é óñòðîìèëà.
À áàáèíà äî÷êà ñèä³ëà íà ïå÷³ àæ ó êóòî÷êó ³
çëÿêàëàñü, ùî ä³çíàþòüñÿ. À ä³ä ³ êàæå:
— À ïîäàé ¿é, ùîá çàãðàëà!
Îò âîíà âçÿëà, àæ ñîï³ëêà ³ ¿é â³äêàçóº:
Îé ïîìàëó-ìàëó, äóøîãóáêî, ãðàé,
Òà íå âðàçè ìîãî òè ñåðäåíüêà âêðàé!
Òè æ ìåíå, ñåñòðî, ç³ ñâ³òó çãóáèëà —
ͳæ ó ñåðäåíüêî òà é óñòðîìèëà.
Òîä³ âæå âñ³ ä³çíàëèñÿ, ùî âîíî º. Ïî ä³äîâ³é
äî÷ö³ îá³ä ïîñòàâèëè, à áàáèíó ïðîãíàëè.
ÍÅÙÀÑÍÈÉ ÄÀÍÈËÎ
Áóâ ñîá³ íåùàñíèé Äàíèëî. Äå âæå â³í íå õîäèâ, äå íå ñëóæèâ, — âñå, ùî íå çàðîáèòü, òàê ÿê
çà âîäîþ é ï³äå. ͳ÷îãî â íüîãî íåìà. Îò íàéíÿâñÿ â³í äî ÷îëîâ³êà:
— Ïîñ³éòå ìåí³ äåñÿòèíó ïøåíèö³, òî ÿ âàì ³
ïîñëóæó ð³ê.
Ñòàâ â³í ñëóæèòè, ñòàëà éîãî ïøåíèöÿ ñõîäèòè, ñòàëà õàçÿéñüêà â ñòð³ëêè éòè, à éîãî âæå â
êîëîñ; õàçÿéñüêà â êîëîñ, à éîãî âæå é ïîñï³ëà.
— Íó, — êàæå, — çàâòðà ï³äó ñêîøó, òî öå
ìåí³ é áóäå.
Êîëè öå âíî÷³ íàá³ãëà õìàðà, ÿê óäàðèâ ãðàä,
âèáèëî ïøåíèöþ. ϳøîâ â³í ³ ïëà÷å:
— ϳäó, — êàæå, — ùå äå â äðóãîìó ì³ñö³ íàéìóñü. Ïðèõîäèòü äî äðóãîãî õàçÿ¿íà:
98
— ³çüì³òü ìåíå, — êàæå, — íà ð³ê, ÿ âàì õî÷
îí çà òå ïîãàíåíüêå ëîøà ñëóæèòèìó.
Ñòàâ â³í ñëóæèòè, ñòàëî òå ëîøà ïîïðàâëÿòèñÿ, òàêà ç íüîãî ïóòíÿ êîíÿêà âèéøëà.
«Îöå, — äóìàº, — äîñëóæó òà é ïî¿äó». Êîëè öå
âíî÷³ íàá³ãëè âîâêè é ðîç³ðâàëè ëîøà. Ïëà÷å â³í:
— ϳäó ùå äå íàéìóñÿ.
Ïðèõîäèòü ùå äî ÷îëîâ³êà, à â òîãî ÷îëîâ³êà
òà íà ìîãèë³ êàì³íü ëåæàâ, õòî éîãî çíàº, äå â³í
³ âçÿâñÿ, ìîæå, éîãî í³õòî é íå ðóøèâ îäâ³êó.
— Íàéìóñü ÿ, — êàæå, — äî âàñ çà öåé êàì³íü.
Ñòàâ â³í ñëóæèòè, ïî÷àâ òîé êàì³íü ì³íÿòèñÿ, ï³øëè ïî íüîìó ð³çí³ êîëüîðè: îäèí á³ê
÷åðâîíèé, äðóãèé — ñð³áíèé, òðåò³é — çîëîòèé.
— Íó, — ê&agrav