Загрузил s-e-s-84

AzHveM

Реклама
1
Abşeron şəraitində püstə bağlarının damcılarla suvarma təcrübə sahəsində
aparılmış torpaq tədqiqatlarının nəticələri
Doktorant S.A.Əhmədov
“Azərbaycan Hidrotexnika və Meliorsiya ” Elm İstehsalat Birliyi
(“AzHvəM”EİB)
Xülasə. Məqalədə Püstə bağlarının Abşeron şəraitində damcılarla
suvarilması üçün seçilmiş sahəsinin torpaq örtüyü haqqında qısa məlumatlar
verilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq məqalədə təcrübə sahəsi torpaqlarının su
fiziki xassələrinin tədqiqat işləri aparmaqla (çöl və laboratoriya şəraitində)
öyrənilməsinin nəticələri öz əksini tapmışdır.
Açar sözlər. Torpaq, su, püstə, qranulometrik tərkib, həcmi kütlə, torpağın
sıxlığı, nəmlik tutumu, suyun torpağa hopma sürəti, məsaməlilik.
Giriş. Damcı üsulu ilə suvarma lokal suvarma qrupuna daxil olub, torpaqda
optimal su, qida və hava rejimini nizamlamaqla bitkilərdən yüksək məhsul
götürmək üçün şərait yaradır. Bundan başqa damcı üsulu ilə suvarmanın başqa
üsullarla suvarmalardan (üstünlüyü bitkilərin fasiləsiz olaraq optimal su, qida, hava
rejimi
ilə
təmin
edə
bilməsindən),
torpağın
tələbatdan
artıq
nəmləndirilməməsindən və suvarmalar arası dövrdə torpağın çox quruma hallarının
baş verməməsindən ibarətdir.
Hər hansı suvarma üsulunun tətbiqinə başlamazdan əvvəl, suvarılacaq
sahənin (ərazinin) torpaq örtüyünü, onun su-fiziki xassələrini öyrənmək tələb
olunur. Bu baxımdan da damcılarla suvarma tədqiqatlarına başlamazdan əvvəl
tərəfimizdən təcrübə aparacağımız ərazinin (təcrübə sahəsinin) torpaqlarının sufiziki xassələri çöl və laboratoriya şəraitində öyrənilmişdir. Məlumdur ki, torpağın
həcmi kütləsini, ən az nəmlik tutumunu bilmədən əkin sahəsinin suvarma
normalarını təyin etmək mümkün olmur. Xüsusən damcılarla suvarmada torpağın
qranulometrik tərkibini bilmədən damcıladıcıların nəmləndirdiyi sahəni
qabaqcadan bilmək olmur. Çünki, hər bir damcıladıcının torpağın qranulometrik
tərkibindən asılı olaraq torpağı nəmləndirmə radiusunu təyin etmək mümkün
olmur. Bu və ya digər səbəblərə görə təcrübə sahəsinin torpaqlarının su-fiziki
xassələri öyrənilmişdir [1].
Tədqiqatın obyekti və metodikası. Tədqiqat işləri Quba bağçılıq və
Subtropik Bitkilər İnstitutunun Abşeron yarmadasının Binə qəsəbəsində yerləşən
təcrübə-tədqiqat stansiyasının püstə bağında aparılmışdır.
2
Torpaqların su-fiziki xassələri ümumi qəbul olunmuş metodikaya əsasən
təyin edilmişdir: torpağın həcmi kütləsi-kəsici həlqə metodu ilə; torpağın sıxlığıpiknometr üsulu ilə; məsaməlik-hesablama metodu ilə; ən az nəmlik tutumumeydançaların suya basdırılması metodu ilə; suhopdurma qabiliyyətiA.N.Kaçinski metodu ilə təyin edilmişdir [2]. Suyun torpağa hopdurulma sürəti çöl
şəraitində A.N.Kaçinski metodu ilə aparılmış tədqiqatlardan alınmış nəticələr
əsasında A.N.Kastyakovun hesablama düsturları ilə təyin edilmişdir[3].
Təhlil və müzakirə. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi Binə qəsəbəsində yerləşən
təcrübə-tədqiqat stansiyasında seçilmiş təcrübə-tədqiqat məntəqəsinin torpaq
örtüyü və torpaqın su-fiziki xassələri öyrənilmişdir. Bunun üçün təcrübə sahəsi
yerləşən ərazidə tərəfimizdən 1m dərinlikdə 3 torpaq kəsimi qoyulmuşdur.
Kəsimlərin morfoloji təsiri aşağıdakı kimidir.
I kəsim
0-30sm: rəngi – tünd şabalıdı, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumlu, yeni törəmələr – seyrək xirda törəmələr, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi –
quru, qatların keçidi – tədrici;
30-52sm: rəngi – açıq şabalıdı, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumsal, yeni törəmələr – xirda köklər, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
52-68sm: rəngi – sarımtıl-boz, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumlu, yeni törəmələr – iri köklər, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
68-100sm: rəngi – açıq-boz, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi – qumlu,
yeni törəmələr – seyrək balıqqulaqlı, kipliyi – kip qumlar, rütubətliyi – azca nəm.
II kəsim
0-28sm: rəngi – açıq şabalıdı, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumsal, yeni törəmələr – köklər, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
28-38sm: rəngi – açıq-boz, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi – qumsal,
yeni törəmələr – ağ ləkələr (gözcüklər), kipliyi – bərk, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
3
38-70sm: rəngi – sarımtıl, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi – yüngül
gillicə, yeni törəmələr – seyrək ağ ləkələr, kipliyi – bərk, rütubətliyi – quru,
qatların keçidi – tədrici;
70-100sm: rəngi – sarımtıl, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi – gillicə,
yeni törəmələr – seyrək ağ ləkələr, kipliyi – bərk, rütubətliyi – quru.
III kəsim
0-25sm: rəngi – açıq şabalıdı, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumsal, yeni törəmələr – seyrək xirda köklər, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi – quru,
qatların keçidi – tədrici;
25-44sm: rəngi – açıq şabalıdı, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumsal, yeni törəmələr – xirda köklər, kipliyi – bərk, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
44-64sm: rəngi – sarımtıl-boz, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi –
qumsal, yeni törəmələr – iri köklər, kipliyi – yumşaq, rütubətliyi – quru, qatların
keçidi – tədrici;
64-100sm: rəngi – açıq-boz, strukturu – seçilmir, mexaniki tərkibi – qumsal,
yeni törəmələr – seyrək balıqqulaqlı, kipliyi – kip qumlar, rütubətliyi – azca nəm.
Kəsimlərdən görünür ki, üst 30sm-lik qat açıq-sarımtıl, sarımtıl, 52sm-lik
dərinliyə qədər qat açıq-sarımtıl, açıq-boz, 52-70sm-lik qat sarımtıl, sarımtıl-boz,
70-100sm-lik qat isə açıq-boz, sarımtıl torpaqlardan ibarətdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, hər üç kəsimdə bir metrlik profil boyu torpaqların
genetik qatları bir-birindən çox da kəskin fərqlənmirlər. Kəsimlərin morfoloji
təsvirindən göründüyü kimi üst əkin qatında torpağın struktur quruluşu, mexaniki
tərkibi və kipliyi əkin üçün çox əlverişlidir. Əkinaltı qatda – təxminən 15-25sm
qatlarda torpağın strukturu və mexaniki tərkibi nisbətən ağırlaşır, lakin 50sm-dən
sonra, dərinə getdikcə, profil boyu gillicəli təbəqə müşahidə olunur ki, bu da
meliorativ və aqrotexniki baxımdan torpağın yaxşı keyfiyyətli olduğunu göstərir.
Təcrübə sahəsi torpaqlarının su-fiziki xassələri torpaqların (həcmi kütləsi,
sıxlığı, ən az nəmlik tutumu,sıxlığı) təcrübə sahəsinin dioqonalı üzrə 3 məntəqədə,
3 təkrarla təyin edilmişdir. Alınan nəticələr 1 №-li cədvəldə verilmişdir.
4
Cədvəl 1
Təcrübə sahəsi torpaqların su-fiziki xassələri
Sıra №
Qatlar, sm
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
0-10
10-20
20-30
30-40
40-50
50-60
60-70
70-80
80-90
90-100
0-100
Torpağın
Torpağın Torpağın ən
Torpağın
həcmi
az nəmlik
3 məsaməliyi,
sıxlığı,
t/m
kütləsi, t/m3
%
tutumu, %
1,24
2,36
47
11,86
1,26
2,38
47
8,47
1,25
2,40
48
8,02
1,23
2,39
49
7,80
1,21
2,30
47
6,67
1,22
2,23
46
7,94
1,34
2,40
44
7,03
1,44
2,48
42
6,65
1,53
2,58
39
7,26
1,54
2,57
43
8,74
1,33
2,41
45,2
8,24
Cədvəl 1-dən göründüyü kimi, 1metrlik torpaq qatını su-fiziki xassələrinin
əsas göstəriciləri 10sm-lik dərinliklər üzrə: torpağın həcim kütləsi 1,21-1,54 t/m3
arasında, sıxlığı 2,23-2,58 t/m3 arasında, məsaməlik 39-49 % arasında, ən az
nəmlik tutumu isə 6,65-11,86 % arasında dəyişir. 1 metrlik torpaq qatı üçün orta
göstəricilər həcmi kütlə üzrə 1,33 t/m3, sıxlıq üzrə 2,41 t/m3 , məsaməlik üzrə
45,2%, ən az nəmlik tutumu üzrə isə 8,24% təşkil edir.
Təcrübə sahəsi torpaqlarının 1 metrlik dərinlik üzrə hər 10 sm-lik qatdan
götürülmüş torpaq nümunələrinin qronulometrik tərkibi laboratoriyada təyin
edilmişdir. Alınan nəticələr cədvəl 2-də verilmişdir.
Cədvəl 2
Təcrübə sahəsi torpaqlarının qranulometrik tərkibi
Qatlar
(sm)
1
0-10
100 qr mütləq quru torpaqda fraqsiyaların % hesabı ilə miqdarı
0,251-0,25
0,050,010,0050,05
<0,001mm
mm
0,01mm 0,005mm 0,001mm
mm
2
3
4
5
6
7
69,50
17,70
4,00
8,00
0,80
-
<0,01mm
8
8,80
Torpağın
adı
9
əlaqəli
qum
5
1
2
3
4
5
6
7
8
10-20
74,40
9,60
8,00
4,00
4,00
-
8,00
20-30
30-40
69,60
70,00
11,20
14,00
8,00
4,00
8,00
8,00
3,20
4,00
-
11,20
12,00
40-50
71,10
16,90
4,00
4,00
4,00
-
8,00
50-60
80,00
4,00
8,00
4,00
4,00
-
8,00
60-70
78,10
8,30
8,00
4,00
1,60
-
5,60
70-80
89,70
2,30
4,00
0,80
3,20
-
4,00
80-90
83,10
2,90
6,00
4,00
4,00
-
8,00
90-100
85,10
2,90
4,00
4,00
4,00
-
8,00
9
əlaqəli
qum
qumsal
qumsal
əlaqəli
qum
əlaqəli
qum
əlaqəli
qum
əlaqəli
qum
əlaqəli
qum
əlaqəli
qum
Cədvəl 2-dən göründüyü kimi təcrübə sahəsinin üst 20sm-lik qatı əlaqəli
qumlardan, sonra gələn 20sm-lik qat qumsal, 30-70sm-lik qat əlaqəli qumlardan,
70-80sm-lik qatda yerləşən torpaqlar yumşaq, 80-100sm dərinlikdə yerləşən qatlar
isə əlaqəli qumlardan ibarətdir. Suyun torpağa hopma süretini çöl şəraitində tədqiq
edərək alınan nəticələrə əsasən, suyun torpağa hopma sürətinin əyrilərini
qurmuşuq, qurulmuş əyrilər şəkil 1-də verilmlşdir.
Şəkil 1. Suyun torpağa hopma əyriləri
6
Şəkil 1-dən görünür ki, suyun torpağa hopma sürəti, təcrübənin I təkrarında
56, II təkrarında 55, III təkrarında isə 56 dəq sonra qərarlaşaraq sabit qiymət
almışdır. Uyğun olaraq təcrübələrin başlanma vaxtının ilk birinci dəqiqəsindən
sonra suyun torpağa hopma sürəti I təkrarda 27, II təkrarda 28, III təkrarda isə 29
mm/dəq təşkil etmişdir. Müvafiq olaraq qərarlaşmış suyun torpağa hopma sürəti
(süzülmə və ya filtrasiya sürəti) 1,7; 1,8 və 1,9 mm/dəq olmuşdur. Alınmış
göstəricilərə əsasən A.N.Kostiyakovun düsturlarına əsasən suyun torpağa orta
hopma sürətini təyin etmişik. Hesablama düsturları və hesabatın aparılması
metodikası aşağıdakılardan ibarətdir [ 4].
K or =
Ko
tα
(1)
burada : Kor – suyun torpağa orta hopma sürəti,mm/dəq; Ko – təcrübənin birinci
dəqiqəsində suyun torpağa orta hopma sürəti, mm/dəq;
Ko =
K1
1− α
(2)
burada: K1 – təcrübənin birinci dəqiqəsinin sonunda suyun torpağa hopma sürəti,
mm/dəq:
𝐾1 = K d · t α2 (3)
Kd – qərarlaşmış hopma sürəti, mm/dəq.; t – təcrübə aparılan zaman infiltrasiya
dövründə qəbul edilən vaxt intervalı, dəq.; t2 – infiltrasiyanın sona çatma
vaxtı,dəq.; α – suyun torpağa hopmasını xarakterizə edən əyrilərin əyrilik əmsalı
olub aşağıdakı düsturla təyin edilir
𝛼=
lgK1 − lgK d
(4)
lgt 2 − lgt1
Hesablamaların nəticələri cədvəl 3-də verilmişdir.
Cədvəl 3
Suyun torpağa hopma sürətinin təyin edilməsinin nəticələri
Təcrübələrin nəticələri
I
II
III
t1
dəq
t2
dəq
K1
mm/dəq
Kd
mm/dəq
lgK1 − lgK d
𝛼=
lgt 2 − lgt1
1
1
1
56
55
56
27
28
29
1,7
1,8
1,9
0,687
0,685
0,677
Hesablamadan alınan nəticələr
𝐾1
𝐾1 = K d · t α2
𝐾𝑜 =
1− 𝛼
27,01
28,02
29,00
86,29
88,92
89,75
𝐾𝑜𝑟 =
mm/dəq
5,45
5,71
5,88
𝐾𝑜
𝑡𝛼
sm/saat
32,7
34,26
35,28
7
Cədvəl 3-dən görünür ki, infiltrasiya dövründə suyun torpağa orta hopma
sürəti təcrübənin I təkrarında 5,45; II təkrarında 5,71; III təkrarında isə 5,88
mm/dəq. olmuşdur. Uyğun olaraq göstəricilər 32,7; 34,56; 35,28 sm/saat təşkil
edir.
Hesablamaların nəticələri təcrübə sahəsi torpaqlarının yüksək suhopdurma
qabiliyyətinə malik olmasını təstiq edir.
Təcrübə sahəsində 1 metrlik dərinliyə qədər hər 10sm-dən bir götürülmüş
torpaq nümunələri “AzH və M” EİB-nin laboratoriyasında müxtəsər analiz
edilmişdir. Alınan nəticələr cədvəl 4-də verilmişdir.
Cədvəl 4
Təcrübə sahəsindən götürülmüş torpaq nümunələrinin müxtəsər analizi
(su çəkimi ilə)
Sıra nömrəsi
Dərinlik, sm
CO
1
0-10
-
2
10-20
-
3
20-30
-
4
30-40
-
5
40-50
-
6
50-60
-
7
60-70
-
8
70-80
-
9
80-90
-
10
90-100
-
%
mq/ekv
Qələvilik
Ümumi
1
3
HCO
1
Cl
3
0,029
0,48
0,032
0,52
0,024
0,40
0,032
0,52
0,027
0,44
0,032
0,52
0,024
0,40
0,032
0,52
0,032
0,52
0,029
0,48
0,004
0,12
0,014
0,40
0,021
0,60
0,011
0,32
0,013
0,36
0,010
0,28
0,011
0,32
0,011
0,32
0,010
0,28
0,011
0,32
0,108
0,132
0,120
0,092
0,094
0,098
0,080
0,082
0,078
0,104
8
Cədvəl 4-dən göründüyü kimi torpaqlarda quru qalığa görə duzların miqdarı
1 metrlik torpaq qatında 0,078%-lə 0,132% arasında dəyişilir. Alınan nəticələr
təcrübə sahəsi torpaqlarının şorlaşmamış olduğunu və bitkilər üçün tam yararlı
olduğunu təsdiqləyir.
Nəticə
Təcrübə sahəsinin torpaq örtüyü şorlaşmamış sarımtıl və açıq-boz rəngli
olub, yüksək suhopdurma qabiliyyətinə malikdir. Qranulometrik tərkibi qumlu və
qumsal torpaq qatlarından ibarətdir. Bir metrlik torpaq qatının həcmi kütləsi
1,33q/sm3, sıxlığı 2,41 q/sm3, məsaməliyi 45,2%, ən az nəmlik tutumu 8,24%-dir.
Ədəbiyyat
1. Bəşirov N.B. Mütərəqqi suvarma texnikası, Elm,1999
2. Качинский Н.А. Механический и микроагрегатный составь почвы,
методы его изучения. М., 1958
3. Костяков А.М. Основы мелиораций. М., 1960
Докторант С.А.Ахмедов
Научно-Производственное Объединение Гидротехники и Мелиорации
Азербайджана
Резюме
Ключевые слова. Почва, вода, фисташки, гранулометрический состав,
масса, объем, плотность, влагоемкость почвы, скорость поглощения
грунтовых вод, пористости.
Почвенный покров опытного участка относится к не засоленному,
желтоватому и светло-сероватому, высоко водопроницаемому типу.
Гранулометрический состав слоев почвы песчаные и субпесчаные. В
метровом почвенном слое составляют: объемная масса 133q/см3, плотность
2,41 г/см3, пористость 45,2%, наименьшая влагоемкость 8.24%.
9
Post-graduate student S.Akhmedov
Azerbaijan Scientific and Production Association of Hidrotechniques and
Melioration
Resume
Key words. Soil, water, pistachios, granulometric composition, mass,
volume, density, soil moisture capacity, ground water absorption rate, porosity.
Salined practice area land cover and light gray color was yellowish, highwater absorption capability. Granulometric composition of the layers of the soil is
sandy and sandy. One meter of soil mass 133q/cm3, density 2.41 g/cm3, 45.2%
porosity, the less moisture capacity is 8.24%.
Скачать