Загрузил zaynura.kamolova

Kaliy xloridni silvinit

Реклама
Kaliy xloridni silvinitlardan flotatsiya usulida ajratib
olish
Reja:
Kirish
a) Mavzuning dolzarbligi
b) Ishning maqsadi va vazifalari
v) Ilmiyligi va amaliy ahamiyati
g) Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi
I. Bo`lim. Adabiyotlar sharhi
a) Kaliy rudalarning qayta ishlanishning gallurgiya usuli
b) Umumiy ma`lumotlar va himoya tadbirlari
v) Iishlab chiqariladigan mahsulot, uning xususiyatlari va unga qo`shiladigan
texnik ekspluatatsiya talablar
g) Qurilish elementlarini tanlash va ularning izohi.
d) Qonunlar, normalar va qoidalar
II. Bo`lim. Olingan natijalar
a) Silvinit ma`danlarni gallurgik usulda boyitish texnologiyasi
b) Galurgiya usulida silvinitni qayta ishlash prinsipial sxemasi
v) Kaliy xlorid texnologiyasida asosiy jarayonlar
g) Eruvchan tuzlarni flotatsiya qilishning fizik-kimyoviy asoslari
III. Bo`lim. Texnologik qism
a) Silvinitlarni flotatsiya usulida qayta ishlash
b) Kaliyli rudalarning boyitish usullari, kuydirish usuli bilan rudani boyitish
v) Flotatsion galurgiya usullarini kombinatsiyalash
g) Silvinit madanlarini boyitishdagi yordamchi jarayonlar, quritish va sovutish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1
Kirish
Qishloq xo`jalik ekinlaridan mo`l-ko`l olish garovi – ularni to`liq va
yetarlicha oziqlantirishdir. O`simliklarning hayoti uchun yorug`lik, issiqlik, suv va
ozuqaviy moddalar juda zarurdir. Bu shartlarnining barchasi teng qimmatli va juda
keraklidir. O`simliklarning ozuqaviy moddalarga bo`lgan thtiyoji – o`simlikning
turi va bu moddalarning shakllariga bog`liq bo`ladi.
O`simlik tarkibiga 70 dan ortiq elementlar kiradi, lekin ularning 16 tasi
hayot faoliyati uchun juda muhimdir. Chunonchi, shunday elementlar qatoriga
organogen deb ataluvchi: uglerod, kislorod, vodorod va azotlar kiradi. Undan
tashqari, shu qatorga fosfor, kaliy, kaltsiy, magniy va oltingugurt – kul elementlari
va moltbden, mis, bor, rux, kobalt – mikroelementlar, suningdek temir va
marganetslar kiradi. Xar bir element o`simlikda o`z funktsiyasini bajaradi va
shuning uchun bir elementni ikkinchi element bilan almashtirish mumkin emas.
Ko`m-ko`k (yashil) o`simlikka atmosferadan o`tadigan asosiy elementlar –
uglerod. Kislorod va vodorod hisoblanadi. Bu uch element ulushiga o`simlik quruq
og`irligining 93,5% -ga to`g`ri keladi: ya`ni uglerod – 45%, kislorod – 42% va
vodorod – 6,5 %.
Kaliy (K) – o`simlikning uglevod va oqsil almashinuvida eng muhim
fiziologik rol o`ynaydi, azotning ammiakli formada o`zlashtirish sharoitlarinini
yaxshilaqdi. O`siklikni kaliy bilan oziqlantirish – o`simlik alohida organlarining
rivojlanishi uchun kuchli omil hisoblanadi. Kaliy xo`jayra sharbatida shaker
no`planisiga ivkon yaratadi, bu esa o`simlikning qishga chidamliligini oshiradi,
tomir taramlarining rivojlanishi, xo`jalarning rivojlanishiga imkon beradi. Undan
tashqari poyaning mustahkamligini oshishiga olib keladi va ularni yotib qolishga
chdamliligini oshiradi.
a) Mavzusining dolzarbligi.
O`zbekiston Respublikasida mikroo`itlardan fosforli, azotli, shuningdek
2010 yil 26 avgustdan boshlab kaliyli o`g`itlar ishlab chiqarilmoqda. Lekin ilmiy
asoslangan ma`lumotlarga ko`ra
respublikamizning kaliyli o`g`itlarga bo`lgan
2
talabi yiliga 282 ming tashkil etadi. Hozirgi kunda faoliyat yuritayotgan markaziy
osiyoda
yagona
bo`lgan
“Dehqonobod
korxonasining yiliga 200 ming tonna
kaliyli
o`g`itlar
zavodi”
unitar
kaliy xlorid ishlab chqarishi hatto
respublikamiz ehtiyojini qoniqtirish uchun ham yetarli emas. Suning uchun ishlab
chiqarish quvvatini yana 400 ming tonnaga, ya`ni ishlab chiqarish quvvatini jami
600 ming tonnaga yetkazish shu kunning dolzarb muammolaridan biri bo`lib
turibdi.
Prezidenti I.A.Karimov oxirgi asarida shuni ko`rsatganlarki, jahon moliya
– iqtisodiy inqiroz sharoitlarida birinchi navbatda modernizatsiyaning keyinchalik
tezkor o`tkazilishi zarur bo`lib turmoqda, bundan tashqari korxonalarning
texnikaviy va texnologik qayta qurollanishi va zamonaviy texnologiyalarni joriy
qilish ishlarini amalga oshirish kerakdir. Bu birinchi navbatda iqtisodiyotning
bazaviy sohalariga tegishlidir, ular eksportga yo`naltirilgan bo`lishi kerak va ishlab
chiqarishlar lokalizatsiya qilinishi zarurdir.
2007 – yil 1 – mayda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning
«Kaliyli tuzlar Tyubegatan konining bazasida kaliyli o`g`itlarning Dehqonobod
zavodini qurilishini tashkil qilish haqidagi» qarori chiqarilgan. Ushbu qarorga
binoan kaliyli o`g`itlar ishlab chiqarilishi 2010 – yilda mo`ljallangan. [2]
Azotli
va
fosforli
o`g`itlarning
ishlab
chiqarilishi
O`zbekiston
Respublikasida yo`lga qo`yilgan, lekin homashyo bazasi mavjud bo`lsa ham kaliyli
o`g`itlar ishlab chiqarilmayapti.
1965 – yilgacha O`zbekiston Respublikasida tuzli konlarning ikkita guruhi
ochilgan:
Gaurdak – Tyubegatan, Oqbosh, Cheurkalgen, Chekar, Kaypantu –
Baysurxan, Kantiu, Gulgan, Qizilmazar, Baybi – ikon, Suraxan.
N.P.Petrovning ma`lumotlari bo`yicha Gaurdakning galogenli farmatsiya
uchta asosiy gorizantga ajratiladi: pastki angidritli, o`rta tuzli, yuqori gipsangidritli
[3]
Pastki gorizant galma-gal almashadigan oxaktosh va gipsangidritli
qatlamlaridan iborat, tarkibida uya shaklida oltingugurt mavjud. Oltingugurtli
3
oxaktoshning qatlamlari marmarli angidritga o`tadi. Quvvati 30–35 m bo`lgan
angidritlangan gorizantning yuqori qismida quvvati 3 – 5 m bo`lgan oltingugurtli
toshli tuzning linzalari paydo bo`ladi.
Ikkinchi gorizant tuz tarkibli bo`ladi, quvvati 300 – 350 m bir necha
qatlamlarga bo`linadi. Kaliyli tuzlar bilan birgalikda toshli tuzning pastki
pachkasiga qizil tuzning qatlamida joylashgan bo`ladi. Silvinitdagi KCl ning
miqdori 2 – 4 dan 8 % gacha bo`lishi mumkin [4]
Quvvati taxminan 24 m bo`lgan toshli tuzning kaliy tarkibli asosiy pachkasi
yuqorida joylashgan ushbu pachka silvinit va karnallit – silvinit qatlamlaridan
iborat, qatlamning quvvati 1,5 dan 8 m gacha, KCl ning miqdori taxminan 25 – 39
% ni tashkil etadi. Toshli tuz qatlamini ustida kaliyli tuzlarning 3 ta klassi
joylashgan, quvvati 1,5 – 4 m yuqori va past navli silvinitning va toshli tuzlarning
quvvati 30 m dan 100 m gacha bo`lgan qatlamlardan iborat, ayrim joylarda
karnallit paydo bo`ladi KCl ning miqdori 14 – 34 % ni tashkil etadi [3]
Shunday qilib, Gaurdak tumanida yuqori galogenli farmatsiyaning quvvati
700 – 800 m gacha bo`lishi mumkin tuzli garizantning quvvati 300 – 350 m ni
tashkil etadi.
Ushbu tektognik 35 – 40 km masofada Tyubegatan koni joylashgan [5]
Tyubegatan strukturasi uchta qatlamdan iborat:
Kursantam, Koragagat va assimetrik tuzilgan tyubegatanning o`zidir.
Koning shimoliy sharq qismida yuzaga oxak toshlar chiqadi, ularning ustida gips
angidritli qatlamlar mavjuddir. Yuqorida galogenli qatlam mavjud (300 – 350m),
bu yerda kaliyli tuzlarning uchta gorizanti mavjud [3].
Janubiy – g`arb yo`nalishida tuz qatlamining quvvati oshib boradi.
Xulosa qilish mumkinki, O`zbekistonda yetarli darajada silvinitning koni
mavjud va uning asosida o`zimizning kaliyli o`g`itlar ishlab chiqarishni tashkil
etish mumkin. Hozirgi vaqtda Respublikamizda kaliyli o`g`itlar valyutaga sotib
olinadi. Shuning uchun mahalliy homashyo asosida kaliyli o`g`it ishlab chiqarish
dolzarb masala bo`lib turmoqda.
b) Ishning maqsad va vazifalari.
4
Quyidagilardan iborat:
- ishlab chiqariladigan mahsulot, uning xususiyatlari va unga qo`yiladigan
texnik – ekspluatatsion talablar:
- mahsulot ishlab chiqarish uchun homashyo va materiallarni tanlash:
- yillik ishlab chiqarish hajmini taminlash uchun homashyo va materiallar
hisobi:
- texnologik jihozlarni tanlash va ularning xarakteristikalari, tuzilishi va
ishlash tartibi:
- texnologik va yordamchi jihozlarning ish unumini va zaruriy sonini
hisoblash:
- Qurilish maydonini hisobi:
- Qurilish elementlarini tanlash va ularning izohi:
- Obyektning rejasi:
- Loyihalangan texnologik jarayon bayoni:
- Energetik hisoblar:
- Asosiy apparatlar hisobi.
v) Ilmiyligi va amaliy ahamiyati.
Tyubegatan konidan silvinitdan kaliy o`g`itlar flotitsiya usuli bilan ishlab
chiqarish texnologiyasi yaratilgan va tegishli texnologik masalalar yechilgan.
Tyubegatan koni silvinitdan flotatsiya usulida kaliyli o`g`itlar ishlab
chiqarish texnologik sxemasi.
Tyubegatan koni silvinitni, kaliy xlorid, natriy xlorid ammiak, magniy xlorid
suspenziyalari.
Tyubegatan koni silvinitni, kaliyli o`g`itlar flotatsiya usulida ishlab
chiqarishning optimal texnologik parametrlarini aniqlash va texnologiyani yaratish
uchun tegishli ma`lumotlarni olish.
g) Bitiruv malaka ishning tuzilishi va
5
hajmi.
I – Bo`lim. Adabiyotlar sharhi.
a) Kaliy rudalarning qayta ishlanishning gallurgiya usuli.
Gallurgiya
bu
kimyoviy
texnologiyaning
bo`limi,
tabiiy
tuzlishi,
homashyoning tarkibi va xususiyatlari hamda unda mineral tuzlar olish usullarini
ishlab chiqarishlaridan iboratdir. [6] Gallurgiya sanoati uchun homashyolarning
quyidagi asosiy turlari mavjud:
Tabiiy tuzlar (kaliy va magniy) minerallangan suvlar, dengiz suvlarini
bug`latish natijasida hosil bo`lgan tabiiy namaqoplar, tuzli kullarning namaqoplari
yer osti namaqoplari [7].
Gallurgiyaning asosiy vazifalari quyidagicha: tuzli konlarning shakllanish
sharoitlari, ularning minerallik tarkibi va tuzilishlarini o`rganish; tuzlar va ularning
eritmalarini fizik – kimyoviy xususiyatlari: quyidagicha turli mahsulotlarni tuzli
konlaridan ishlab chiqishining sanat usullarini yaratish: K2SO4, KCl, MgSO4,
MgCl2, Na2SO4, NaCl, Na2CO3, bor, yod, brom va boshqa elementlarning
birikmalaridir [8]
Ushbu vazifalarni yechish uchun gallurgiya fizik – kimyoviy analiz
usullaridan qo`llaniladi. Suv-tuzli sistemalarning eruvchanlik diogrammalaridan
foydalangan
holda
konsentratsiyalarida
o`tadigan
jarayonlar
o`rganiladi.
Gallurgiya ishlab chiqarishni yaratish uchun xuddi shu diogrammalar qo`llaniladi.
Homashyodan
kompleKSli
foydalanish
bilan
gallurgiya
tafsivlanadi.
Namoqoplardan natriy, magniy, kaliy xloridlari va sulfatlari ishlab chiqariladi. [9]
Gallurgiya usulida silvinit rudasidan kaliy xlorid ishlab chiqarilishi erishi va
alohida kristallizatsiya bilan amalga oshadi. Ushbu jarayon KCl va NaCl larning
suvdagi eruvchanlik farqiga asoslangan.
Eritish jarayoni 90 – 1000 C tempereturada amalga oshiriladi va keyinchalik
temperetura 20 – 250 C gacha pasaytiriladi [10]
Ikkala tuz bilan to`yingan eritmalarda temperatura oshishi bilan 20 – 250 C
dan 90 – 1000 C gacha kaliy xlorning miqdori taxminan ikki barobar oshadi, natriy
xloridning miqdori esa kamayadi. KCl va NaCl eritmalarning Ushbu xususiyati
silvinitdan kaliy xlorid olish siklik jarayonida qo`llanilgan.
6
Yopiq siklda kaliy xlorid ishlab chiqarishning asosiy pog`onalari:
1. Silvinitli rudani maydalash.
2. Issiq aylanma eritma bilan silvinitdan kaliy xloridni chiqarish.
3. Issiq quyqani cho`kmadan ajratish va uni tindirish tuzli va loyli
shlamdan.
4. Eritma sovitilishda kaliy xlorid kristallizatsiyasi.
5. Eritmadan kaliy xlorid kristallarini ajratish va ularni quritish.
6. Eritmani qizdirish va silvinit eritishiga qaytarish.
Eritilish va kristallanishi usuli bo`yicha silvinit rudalaridan kaliy xlorid
ishlab chiqarishdagi ushbu texnologik sxema asos bo`lib xizmat qiladi.
Jarayonning rejimlarida va texnologik sxemalarida ayrim farqlari homashyo tarkibi
o`zgarish va turli konstruksiya apparatlar qo`llanilishi bilan bog`liqdir [11]
Eritilish va kristallanishi usuli bilan kaliy xlorid ishlab chiqarish asosi bo`lib
KCl – NaCl – H2O sistemani xususiyatlari xizmat qiladi.
25 va 1000 C larda izotermalarni solishtirish shuni ko`rsatadiki, past
temperaturalarda evtonik eritma natriy xolidning miqdori oshib borgan.
1000 C da E100 evtonik eritmaning tarkibiga muvofiq sistemaning figurativ
nuqtasi kaliy xlorid kristallanish maydonida bo`ladi.
Demak, KCl va NaCl lar bilan to`yingan eritmasini sovitish natijasida
cho`kmaga faqat KCl tushadi, KCl ning to`yingan eritmasiga qattiq NaCl
kushilgan holda KCl ning bir qismi eritmadan cho`kmaga siqib chiqariladi [2].
1000 evtonik eritma 100 dan 250 C gacha sovitilganda KCl chukmaga
tushish natijasida eritmaning tarkibi o`zgaradi, uning figurativ nuqtasi kristallanish
Сn – Е100 chizigi bo`yicha n gacha boradi. KCl cho`kmasini ajratgandan keyin n
eritmasi 1000С gacha qizdirilsa, kaliy xlorid bilan kuchli to`yinmagan bo`ladi va
natriy xlorid bilan ozgina to`yinmagan bo`ladi. Shuning uchun Ushbu issiq eritma
bilan silvinitga ishlov berilsa, asosan kaliy xlorid bilan eriydi [13] Lekin bu
qarama-qarshi oqimda slivinitga eritma bilan ishlov berish sharoitlariga bog`liqdir.
Tarkibida deyarli kaliy xlor yuk material bilan eritma uchragan holatda kaliy
xlorga nisbatan ko`proq natriy xlor eriydi, undan keyin faqat kaliy xlor eriydi va
7
shuning birga eritmadan natriy xlor cho`kmaga tushadi. Qattiq natriy xlorni
ajratishdan keyin yana issiq E100 evtonik eritma olinadi va uni sovitish natijasida
kaliy xlor ajralib chiqadi. Bundan siklik jarayon yordamida silvinitni KCl va NaCl
ga ajratish mumkin.
Silvinitdan KCl ni to`liq ajratish uchun uning siklga kiritilayotgan miqdori
sirkulyatsiyada yurgan eritmaning miqdoriga muvofiq bo`lishi kerak, agarda
silvinitning tarkibida 25 % KCl va 75 % NaCl dan iborat deb qabul qilinadi. [14].
Eritish va kristallanishdan keyin qattiq va suyuq fazalarning amalda olinayotgan
tarkiblari yuqoridagi ko`rgan jarayonlarga nisbatan farq qiladi. Silvinit eritilishdan
keyin issiq eritmaning tarkibi evtonik eritmaga nisbatan farq qiladi, eritilish
usuliga ko`ra kaliy xlorid bilan uning to`yinish darajasi 90 – 96 % ni tashkil qiladi
shuning uchun eritma sovitilish natijasida oldin faqat natriy xlorid kristallanadi.
To`yinishga muvofiq temperaturaga erishilgandan keyin KCl ning kristallanishi
boshlanadi, oldin ajralib chiqqan NaCl faol aralashishda yana erishi mumkin, lekin
u KCl kristallari bilan qoplanadi va shuning uchun u erimaydi. [15] Ushbu sababga
ko`ra mahsulot natriy xlorid bilan ifloslanadi. Issiq eritmani kaliy xlorid bilan
to`yinish darajasi 96 % bo`lgan holda kristallanayotgan tuzda uning miqdori 99,3
% ni tashkil qiladi, 90,6% gacha to`yingan eritmadan 94,3 ga ega bo`lgan tuz hosil
bo`ladi. Bu esa KCl ning issiq eritmasini mukammal to`yinish darajasiga va to`g`ri
oqimli eritilishning muhim ahamiyatini ko`rsatmoqda. Bu holda eritmada mayda
kristalli keyin ajratiladigan NaCl miqdori kam bo`ladi. Qarama-qarshi oqimda
kaliy xlorid bilan natriy xloridni tuzsizlantirish natijasida eritmada mayda kristalli
NaCl miqdori nisbatan ko`proq bo`ladi [16]
Ishlab chiqarish sharoitida issiq eritmani tindirish jarayonida u ozgina
sovitiladi va undan bir qancha miqdorda NaCl kristallanadi va tuzli – loyli
shlamlar bilan chiqarib yuboriladi, bu yerda issiq eritmaning o`zini o`zi tozalash
xodisasi paydo bo`ladi, kaliy xlorid bilan uning to`yinish darajasi oshadi [17].
Eritmani vaakumli usulda 100 dan 20 0 С gacha sovitilish natijasida nazariya
bo`yicha kristallanayotgan KCl ni NaCl bilan ifloslanmasdan 12 % suv
bug`latilishi mumkin. Amalda kristallanish boshlanishda ajralanayotgan natriy
8
xlorid suv bug`latilishi bilan kaliy xlorid qoplamasi bilan qoplanadi va qayta
eritmaga o`ta olmaydi; shuning uchun filtrli suyuqlik NaCl bo`yicha to`yinmagan
bo`ladi u asosan qattiq fazada joylashgan bo`lsa ham, KCl va NaCl bilan
ifloslanmagani uchun kristallanish boshlanishda yoki undan oldin eritmaga suv –
kondensat qo`shiladi [18].
Agar silvinit karnallit bilan ifloslanmagan bo`lsa eritmani sirkulyatsiyasi
natijasidauning tarkibida asta – sekin magniy magniy xlorid yigila boshlaydi. Bu
holda eritmani yangilash kerak, chunki magniy xlorid mavjudligida kaliy
xloridning eruvchanligi kamayadi, magniy xloridning konsentratsiyasi 100 g / 100g
suvdan katta bo`lganda temperaturaning kamayishi bilan kaliy xlorning to`yingan
eritmalarida NaCl ning eruvchanligi kamayadi (magniy xlor yukligida oshib
boradi). Bu esa kaliy xlorning ifloslanishiga olib keladi, issiq eritmani natriy xlorid
bilan sovitish atijasida kaliy xlorid kristallanadi. Silvinitda 1.106 % MgCl 2 mavjud
bo`lganda va eritmani sovitish jarayonida 4 % suv bug`latilishi natijasida
mahsulotga 87 % KCl hosil bo`ladi, filtrli suyuqlikda MgCl2 ning konsentratsiyasi
137g / 1000g suv va 80 % konsentratsiya 213g / 1000g suv bo`lgan holda.
Homashyoda KCl ning birinchi holda 90,3 % va ikkinchi holda 92 % tashkil etadi
[19].
b) Umumiy ma`lumotlar va himoya tadbirlari.
Qayta ishlash kompleksining ish kunlari 330 kunni tashkil qiladi. Ishlab
chiqarish va yordamchi ishlab chiqarish tizimlari sutkada 3 ta smena ishlaydi, har
smena 8 soatdan iborat. Qayta ishlash kompleksining shtati 701 ta xodimni tashkil
etadi.
Qayta ishlash kompleksining maydoni 20,16 ga tashkil etadi.
Ushbu loyiha bo`yicha flotatsion texnologiya usulida qishloq xo`jaligi uchun
bir yilda 200000 tonna kaliy xlorid ishlab chiqarishi mo`ljallangan. Xomashyo
sifatida Qashqadaryo viloyatida joylashgan Tyubegatan koni kaliyli tuzlar
homashyo sifatida qo`llaniladi.
Ishlab chiqarish tizimini texnologik sxemasi quyida keltirilgan:
9
Xom
rudalar
Quritish
Bo’lakl
ash
Maydala
sh
Suvsizlantirish
Upakovka
Shlamsizlantirish
Ishqorsizlantirish
Flotat
siya
Suvsizlantirish
Barcha ishlab chiqarish jarayonlari narmal temperatura amalga oshiriladi,
faqat quritish jarayoni yuqori temperaturada o`tadi.
Ishlab chiqarish uchun homashyolar: kaliyli tuzlar rudasi, flotatsiya reagenti,
vodorod xlorid kislotasi, suv tayyorlash reagentlar.
Yoqilg`i: Tabiiy gaz
Yordamchi materiallar: kislorod atsetilen, elektrod, po`latli materiallar, dizel
yoqilg`isi, benzin, smazka, upakovka uchun qoplar.
Tayyor mahsulot: qishloq xo`jaligi uchun kaliy xlorid.
Kaliy xlorid ishlab chiqarishdan tashqari qayta ishlash kompleksida quyidagi
asosiy jihozlar mo`ljallangan; maydalagich, sterjenli tegirmon, flotatsiya
mashinasi, konsentrator, gorizantal lentali filtrlash mashinasi, issiq havo pechi
bilan qaytaruvchi quritgich, sovitish uchun mashina, avtomatik upakovka
mashinasi, Gazli kotelkona suyuq materiallarni tashuvchi jihozlar (nasoslar) va h.k.
Qurilayotgan qayta ishlash kompleksi Dehqonobod shahridan 3 km
masofada joylashgan. Qurilish hududida qayta ishlash kompleksining maishiy
tumani quriladi, bundan tashqari u yerda boshqa aholi yo`qdir. Shuning uchun
qayta ishlash kompleksining atrof muhiti mehnat xavfsizligi va gigenaga ta`sir
qilmaydi.
Qayta ishlash kompleksini maydonining shakli to`g`ri burchakdir. Maydon
20,16 ga yerni egallaydi. Qurilmalar o`rnatiladigan yuzalarning belgilari qayta
10
ishlash kompleksining boshqa yerlar va yo`llar belgilari to`g`ri keladi. Qayta
ishlash kompleksining maydoni joyida tayyorlanadi, tuproqni olib kelish yoki olib
ketish kerak bo`lmaydi. Qayta ishlash kompleksi maydonida yomg`ir oqavalari
yigich orqali qumlarni cho`ktirish yigichga yuboriladi va undan keyin zavoddan
tashqarida joylashgan shimoliy – g`arb burchakning pastki qismiga jo`natiladi.
Bosh reja komponovkasida quyidagi qoidalarga rioya qilingan:
- texnologik jarayonning ketma – ketligini va texnologiyaning qisqa muddat
aloqasini taminlanishi natijasida qurilishi provodlarning uzunligi maksimal
darajada qisqaradi;
- binolar va qurilmalar komponovkasi to`liq darajada quyidagi sharoitlar
bilan aniqlanadi: yong`inga va portlashga qarshi himoya, meditsina yordamchi va
h.z. Zavodning relefi bo`yicha maydonning tekislangandan keyin uning joylashishi
juda tekis bo`lishi mo`ljallangan, shu munosabat bilan vertikal bo`yicha tekis
qiyalik bilan aniqlanadi.
Qayta ishlash kompleksining o`tishlari tegishli normalar bilan loyihalanadi
maydonda ko`chalarning 3 ta kategoriyasi mo`ljallangan, asosiy yo`llarning eni 10
m (ko`cha qoplamasining eni 8,0 m) va 6 m (qoplamaning eni 4,0 m) kichik
ko`chaning eni 4 m (ko`cha qalinligining eni 3,0 m)
Asosiy ko`chaning aylanish radiusi 12 m, yordamchi ko`chaning 9 m, kichik
ko`chaniqi 7 m, sexlararo 1 – 3 m.
Vertikal qiyalanish odatda 0,3 % katta bo`lib loyihalanganda, suv olib
chiqish uchun gorizantal qiyali 2 % ni tashkil etadi.
Bosh reja komponovkasi xavfsizlik masofasi, yorqinlashtirish vitilatsiyalari
loyihaviy normalarga binoan bajariladi.
Yordamchi binolardan qayta ishlash kompleksi maydonida quyidagilar
joylashgan: filtratsiya sexining maishiy korpusi, ishchilarga qulayligi uchun 150 m
servisli radius bilan avtotamirlanish sexining maishiy korpusi. Bundan tashqari
barcha korpusning personalini gigiyenik talablarini ko`niktirish uchun ayrim ishlab
chiqarish binolarida yordamchi xonalar sifatida yuzlanish xona va tualetlar
mo`ljallangan.
11
Qayta ishlash kompleksi hududida oshxona medpunkt va boshqa qurilmalar
ko`rilmoqda.
Qayta
ishlash
kompleksida
qo`llanilayotgan
barcha
materiallar
va
homashyolar orasida insonga vodorod xlorid kislotasi korrozion ta`sir ko`rsatadi,
boshqa materiallar bevosita zarar keltirmaydilar. Ishlab chiqarish jarayonida
flotatsiya reagentlari vodorod xlorid kislotasi yordamida tayyorlanadi, ushbu
kislotaning sarfi 16,2 tonnani tashkil etadi.
Ishlab chiqarish jarayonida ko`piklash, maydalash, quritish va upakovka
bo`limlari chang hosil qiladi. Bu esa operatorga ma`lum miqdorda ta`sir ko`rsatadi.
Qaytarma quritgich yuqori temperaturada ishlaydi, u insonni kuydirishi
mumkin.
Maydalagich sterjenli tegirmon, qaytarma quritgichlar shovqin chiqaradi va
bu insonning sog`ligiga salbiy ta`sir ko`rsatishi mumkin.
Yoqilg`i sifatida ishlatiladigan tabiiy gaz, atsetilen va kislorodlar portlashga
olib kelishi mumkin, Bu esa ham inson sog`ligiga salbiy ta`sir ko`rsatishi mumkin.
1. Ushbu loyihaning bosh rejasi yong`inga, portlashga Qarshi va xavfsiz
normalari va qoidalariga muvofiq ishlab chiqilgan. Markazlash asosida texnologik
jarayonlar
bo`yicha
jihozlar
o`rnatilgan,
o`xshash
jihozlarga
nisbatan
markazlashgan holda o`rnatiladi. Xavfsiz boshqarish va ishlab chiqarish qulayligi
uchun bu foydalidir.
2. Yong`inga qarshi normalariga binoan binolarning o`tga chidamlilik
darajasi II. Qurilmalarning konstruksiyalari temirbiton minoralar karkos va
ramkalardan bajariladi. Binolar materiallari yong`inga va portlashga qarshi
talabalarga javob beradi.
3. Markaziy boshqarish va avtomatik yong`inga qarshi signalizatsiya
mo`ljallangan. Bosh qurilma SPU da o`rnatiladi. Ishlab chiqarish qurilmalari
uchun tuman signalizatsiyalari mo`ljallangan emas. Turli tumanlarda turli
sharoitlarda kelib chiqqan talablarga ko`ra detektorlar mo`ljallangan, tutun va
yoqilg`i gazsimon moddalarga reaksiya qiladigan yong`inga qarshi telefonlarga,
radio, signalizatsiya knopkalari o`rnatilgan. Guruhli sistema mo`ljallangan emas,
12
qayta ishlash kompleksning maydonida yong`in signalizatsiya noavtomatik va
avtomatik signalizator orqali ishlaydi. Temperatura oshishi va tutun paydo
bo`lishini nazoratli avtomatik signalizatsiya o`tkazadi.
4. Qayta ishlash kompleksining maydonida yo`llarida va ma`lum zavod
xonalarida yong`inga qarshi quvurmalar va yong`in gidrantlari mo`ljallangan,
hamda binolarning yong`inga qarshi normalariga binoan ma`lum miqdorda
kimyoviy olov o`chirgichlar mo`ljallangan. Qayta ishlash kompleksida yong`in
deposi mo`ljallangan.
3.1.5. Changdan himoya.
1. Inson sog`ligiga changning salbiy ta`sirini yo`qotish uchun homashyo
bilan taminlanishi sistema va materiallarning transportirovka sistemalari ochiq
havoda ramkali konstruksiya bilan joylashtiriladi.
2. Zararli moddalarning yig`ilishiga yo`l qo`ymaslik maqsadida tegishli
normalarga muvofiq ishlab chiqarish xonalarida ishonchli ventiyatsion sistemasi
loyihalanadi. Ko`p miqdorda chang hosil bo`ladigan sexlarda ventilyatsiya va
changsizlantirish jarayonidan keyin xavo atmosferasiga chiqarib yuboriladi.
3. Ishlab chiqilgan jarayonida himoya boshqarish, texnologik operatsiya
intizomlari kuchayadi. Ko`p chang hosil bo`ladigan joylarda xodimlar changdan
himoya qiladigan vositalari bilan yurishi kerak.
3.1.6. Karroziyadan himoya
1. Xom rudalar, ishlab chiqarish jarayonining oraliq mahsuloti, tayyor
mahsulotning xlorli ionlari binolar, qurilmalar, jihozlar va materiallarga karrozion
ta`sir ko`rsatadi. Material tanlash va jihozlar himoyasiga loyihalanishda zarur
bo`lgan choralar mo`ljallangan.
2. Eritilishga qo`llaniladigan vodorod xlorid kislotasi sisterna bilan
transportirovka qilinadi. Insonni korrozion suyuqlik (vodorod xlorid kislotasi)
kuydirishdan himoya qilish kerak. Vodorod xlorid kislota kislota korrozion
xususiyatga ega, oddiy metall bilan reaksiyaga kirishadi va tola bilan korroziya
paydo bo`ladi, shu munosabat bilan binolar, quvurmalari va quvurmalarni
materiallari shishaplastdan bajarilgan. Ftor plastmassa podkladka bilan transportli
13
va tushiruvchi nasos sifatida sentrifuga tanlangan. Vodorod xlorid kislotasi
saqlagich yopiq aylanma bo`lib mo`ljallangan, yuqorisida nafas oluvchi tom,
quvurmalar havo bilan zichlovli material orqali kontaktda bo`ladi, vodorod xlorid
kislotaning mumkin bo`lmagan miqdorda bug`lar atmosferaga chiqolmaydi.
Vodorod xlorid kislotaning sathini bilish uchun sathini ko`rsatadigan priborlar
o`rnatilgan.
Detal, kuvurmalar va vodorod xlorid kislotaning kontaktli qismlarida
noushlar mo`ljallangan.
Saqlagichlar alohida joyda o`rnatiladi, yong`inga qarshi damba va pol ushbu
joylarda vodorod xlorid kislotadan himoya qoidalari, yong`inga qarshi damba
yonmaydigan metallardan qurilgan va joylashgan mahsulotning statik bosimiga
chidaydilar. Saqlagichning asosida kislotadan himoya mo`ljallangan. Saqlash
hududida quyoshdan himoya qilish uchun maxsus neveslar o`rnatiladi, tez yordam
berish uchun vanna, yuvgich. Saqlash hududining tashqarisida tez yordam berish
uchun dush va h.k. lar o`rnatilgan. Kislotani neytrallash uchun sotib olingan
bochkali ishqorlar saqlagich hududida saqlanadi.
Reagnetlar tayyorlash xonasida yuvgich verezervuar saqlagichlar o`rnatiladi
natriy bikarbonat uchun, xodimlar himoya qiladigan qo`lqoblar va boshqa himoya
vositalarida yurishi kerak. Vodorod xlorid kislota insonga sochilishi xolatida,
tezligi katta miqdordagi suv bilan yuvish kerak. Vodorod xlorid kislota insonga
sochilishi xolatida, tezda katta miqdordagi suv bilan yuvish kerak, undan natriy
bikarbonatning 0,5 % li eritmasi bilan yuvish kerak. Agar kislota ko`zga sachrasa,
tezda katta miqdorda suv bilan yuvish kerak va xodimni medpunktga jo`natish
kerak. Zarur bo`lgan joylarda ko`zni yuvish uchun quvurmalar o`rnatiladi. Bundan
tashqari reagentlar tayyorlash xonasida natriy bikarbonatning rezervuar –
saqlagichi o`rnatiladi.
v) Ishlab chiqariladigan mahsulot, uning xususiyatlari va unga qo`yiladigan
texnik – ekspluatatsion talablar.
14
Kaliy xlorid KCl kubli panjara bilan (a = 0,629 nm, z = 4 Fm3m guruh)
rangsiz kristall; 2980 C va 1,95 Mpa da Cs Cs o`xshash kubli modifikatsiya hosil
bo`ladi. Qaynash temperaturasi 15000 C zichligi 1,989 g/sm3; C0r = 51,30 Dj ()
Ushbu BMI xomashyo materiallar quyidagilardan iborat: Tyubegatan
konining silvinit, flotoreagentlar, boshlang`ich suv, tabiiy gaz, dizellar, benzin,
smazka va qoplar.
Obyektning elektr taminlanishi 6 kv li I va II shinalar bilan taminlanadi
qurilayotgan PS 110/35/6 kv bilan.
Boshlang`ich (xom) rudani kimyoviy tarkibi quyidagicha (%): KCl – 31,93;
NaCl – 64,46; MgCl2 - <0,35; CaSO4 - <1,26;e. к - < 2,0.
Ushbu qayta ishlash kompleksida quyidagi boyitish reagentlar qo`llaniladi:
depressor (SL – 1), yig`uvchi (amin С16 ва С18), ko`p hosil qiluvchi (gligal efiri
yoki oksal), apolyarli (katalitik gazoyl,) flokulyant (ПАА 23 – 17 млн
а.е.т.molekular massasi bilan), chang bosuvchi (industrial moy U – 40), vodorod
xlorid kislota (30 %).
Boshlang`ich suv Pachkamar suv omboridan 669,97 m3/d hajmida olinadi.
Maishiy va ishlab chiqarish suvlarini tozalash kerak, chunki boshlang`ich suvning
tarkibida ko`p miqdorda tuzlar mavjud.
Maishiy va ishlab chiqarish yoqilg`i sifatida tibbiy gaz qo`llaniladi. Ishning
normal rejimi xolatida tabiiy gazning istemoli 1030 st.m3 /g tashkil qiladi (gazning
yillik sarfi 4,8*106 tashkil qiladi, chiqish bosmi 0,6 Mpa).
Bu ishda yirik donali flotatsion texnologiya qo`llaniladi. Flotatsiya
jarayoniga kirayotgan xom rudalarning o`lchami 1 mm ni tashkil qiladi.
Flotatsiya
jarayoniga
xom
rudalarning
bo`laklash,
maydalash,
klassifikatsiyasi va shlamsizlantirishdan keyin kelib tushadi. Flotatsiya jarayoni
uchun asosiy flotatsiya va uch karra qayta tozalanishi qo`llaniladi. Asosiy
flotatsiya ko`pik mahsulotni klassifikatsiyasidan panjara osti mahsulot birinchi
qayta
tozalanishi
qo`llaniladi.
Asosiy
flotatsiya
ko`pik
mahsulotni
klassifikatsiyasidan panjara osti mahsulot birinchi qayta tozalanishga beriladi,
15
panjara osti mahsulot esa va qayta tozalanishning ko`pik mahsulot III
aralashtiriladi va dastlabki kaliy xlor hosil bo`ladi.
Suv bilan shlamsizlantirishdan keyin dastlabki kaliy xlor konsentratga
aylanadi. Konsentrat lentali konveyer bilan barabanli sovitgichga beriladi sovitilish
uchun, shuning bilan bir vaqtda ushbu sovitgichning kirishida chang ham bo`lishi
va tayyor mahsulotni yopishqoqligi bo`lmasligi uchun chang bosuvchi va
yopishqoqlikga qarshi moddalar qo`shiladi. Sovitilish uchun tutun tortuvchi
yordamida mahsulotning temperaturasi 80 – 1000 C dan 400 С gacha pasayadi.
Sovitilishdan keyin kaliy xlorid mahsuloti lentali konveyer bilan upakovka
bo`limining tayyor mahsulot bunkeriga beriladi.
Upakovka mashina (XW 0801 A/B) sifatida 1 ta ishchi va 1 ta zaxirali
qo`llaniladi.
Quritilish va sovitilishdan keyin kaliy xlorid mahsulot upakovka №1
(V
0801 A) bunkeri ostida joylashgan №1 (XW 0801 A) upakovka mashinasiga
yuboriladi yoki yuk tashuvchi (M 1601) bilan upakovka №2
(V 0801 B)
bunkerini ostida joylashgan upakovka №2 (XW 0801 B) mashinasiga jo`natiladi.
Avtomatik shtabel joylashtiruvchi yordamida qoplar upakovka qilingan tayyor
mahsulot 2 t og`irlik bilan shtabel tayyorlanadi. Undan keyin vilokli yuklovchi (L
0803 A/B) qoplar tayyor mahsulot omboriga joylashtiriladi. Shtabel joylashtirish
uchun 1 ta ishchi va zaxirali mo`ljallangan.
Changni bosish uchun yengli chang ushlovchi mo`ljallangan. Lentali
konvyeyyerning yuk tushirish va upakovka joyida vakum hisobiga yengli filtr
ishlaydi. Filtrda ushlangan chang tayyor mahsulot sifatida qaytariladi.
Upakovka uchun siqilgan havo zavodning kamperessor stansiyasidan keladi.
Ushbu
B.M.I.
qurilish
qismini
loyihalash
hajmi
quyidagi
sanoat
qurilmalaridan iborat: xom rudalar bunkeri bilan xom rudalar ombori lentali
konveyer N1 – N6 maydalash stansiyasi maydalangan rudalarning bunkeri ishlab
chiqarish korpusi quritish bo`limii sovitish tuguni tayyor mahsulot ombori bilan
upakovka bo`limi shlamlar quyiqlashtirgichi filtratning rezirvari dumbalar
quyiqlashtirgichi avariyali basseyn filtratsiya korpusi hamda ishlab chiqarish
16
yordamchi qurilmalar VOS, kompressorlar xonasi, katellar xonasi, aylanma
filtratning nasoslar xonasi, avtotamirlash sexi, moy ombori kompleKSli ombor,
kompressorlar xonasi, tamirlar sexlarning bloki, GRP, podstansiya ПТ N2, yoq`i
bilan taminlash stansiyasi operator xonasi, SZL, yong`in deposi va maishiy servisli
qurilmalar – mamuriy korpus, oshxona, maishiy korpus va x.k.
Ushbu loyihaning asosiy sanoat binolari quyidagilardan iborat: tayyor
mahsulot ombori bilan upakovka bo`limi, maydalash stansiyasi, maydalangan
rudalarning bunkeri, ishlab chiqarish korpusi, filtratsiya sexi va katellar bo`limii.
Bu binolar romli va
qator kirkisli temir beton konstruksiyalaridan bajarilgan.
Yordamchi ishlab chiqarish qurilmalar quyidagilardan iborat: quritish
bo`limii, sovitish bo`limii, sovitish tugini. Lentali konveyer N1 – N6 shlamlar
quyuqlashtirgichi,
dumbalar
quyuqlashtirgichi,
suv
tayyorlash
qurilmasi,
kompressorlar xonasi, yong`in deposi. Bu binolar monomit romli va qatorli
karkazli temir beton konstruksiyalaridan bajarilgan: xom rudalar bunkeri bilan xom
rudalar ombori, kompleks ombor, tamirlash sexlarining bloki va avtomirlash sexlar
qatorli karkasli temir beton konstruksiyalaridan bajarilgan: VOTS, aylanma
filtratning nasoslar xonasi, operator xonasi bilan yoqilg`i stansiya, mamuriy
korpus, oshxona, maishiy, SZL, moy omborlar g`isht beton konstruksiyalaridan
bajarilgan.
Ushbu B.M.I. bo`yicha qurilish maydoniga yaqin joyida maishiy servis 0
rayon qurilgan. Shu munosabat bilan ishlab chiqarishga zaruriyat bo`lgan zavod
hududida faqat maishiy servis qurilmalari joylashgan bo`ladi.
Personalning umumiy soni 701 kishini tashkil qiladi. Oshxona maishiy
korpus (dush, kir yuvish xonasi va h.k.) maishiy xonalar 3 ta joyda joylashgan
bo`ladi, betongishtli konstruksiyasi 150, 102 va 40 kishidan iboat bo`lgan
personalga xizmat qiladi. Har bir qavatning balandligi 3,3 m tashkil etadi. Oshxona
bu ramkali konstruksiyaga ega bo`lgan bino, qavat balandligi 4,2 m, qurilish
maydoni 796 m2 112 ta joy mo`ljallangan. Betong`ishtli konstruksiya bilan 1 ta
mamuriy korpus 1 ta yer osti 3 ta yer usti qavatlardan iborat, qavatlarning
balandligi 3,6 m, yer osti kanalining qurilishi maydoni 730, yer usti kanallarining
17
maydoni 2240 m2 mamuriy korpus tarkibida medpunkt, tyelefonli kommutator
xonasi, majlislar xonasi va kabinetlar mo`ljallangan.
g) Qurilish elementlarini tanlash va ularning izohi.
Asos va fundament. Ushbu mavzu uchun hozircha muhandis – geologiya
qidiruv ishlari mavjud bo`lmagani uchun, zavod joylashgan tuman haqida olingan
ma`lumotga binoan yer yuzasidagi tuproq loydan iborat deb hisoblaymiz. Loyli
asosning tashish imkoniyatining tavsifiy qiymatini vaqtincha f ak=150k Pa deb
hisoblaymiz.
Tayyor mahsulot ombori bilan upakovka bo`limi, maydalash stansiyasi,
maydalangan rudalar bunkeri, ishlab chiqarish korpusi, filtratsiya sexi, katellar
xonasi, quritish bo`limi, sovitish stansiyasi, lentali konver, N1 – N6, shlamlar
quyuqlashtirgichi, dumbalar quyuqlashtirgichi, kompressorlar xonasi, yong`in
deposi, xom rudalar bunkeri bilan xom rudalar ombori, kompleKSli ombor,
tamirlash sexlar bloki, aftotamirlash qurilmalari uchun alohida turadigan temir
betonli fundament qo`llaniladi yoki temir betonli fundament qo`llaniladi yoki temir
betonli lentali fundament: VOTS, aylanma filtratning nasoslar xonasi, operator
xonasi bilan yoqilg`i stansiyasi, mamuriy korpusi oshxona, maishiy korpus, SZL
va moy ombori qurilmalari uchun lentali fundament quriladi. Zavod binolarini
fundamenti sifatida tabiiy asos qo`llaniladi. Zaruriyat bo`lgan holda lokal
masshtabda suniy qayta ishlangan asoslar qo`llanishi mumkin. Katta yuklamalar
bilan asosiy sanoat binolarining fundamentlari uchun tayanch qatlami sifatida
ikkinchi yoki uchinchi pog`ona IGE qo`llaniladi. Sanoat yordamchi kam yuklama
bilan sanoat binolar uchun birinchi darajali IGE qo`llaniladi.
Fundamentlarning chuqurligi 1,5 mm dan kam emas deb qabul qilingan.
Korroziyaga qarshi tadbirlar. Beton va temirbeton konstruksiyalarida
joylashgan armaturada uchastkadagi asosning tuproqlari kam va o`rta korrozion
ta`sir qiladi. Metall konstruksiyalarga ular o`rta va kuchli ta`sir ko`rsatadilar.
Shuning uchun beton sifatida 0,000 ostida sulfatga chidamli sement qo`llaniladi:
armirlanmagan betondan tayyorlangan fundamentning mustahkamligi C25 dan
past bo`lishi kerak emas, temirbetonning mustahkamligi C30 ni tashkil qiladi,
18
beton uchun sementning minimal sarfi 300 kg/m3 tashkil etadi, suv va sementning
maksimal nisbati 0,5 CI maksimal miqdori (sement sarfidan foiz) 0,10 tashkil
etadi.
Asos va fundamentlarning korroziyadan himoyalash.
Fundamentlarning pastki yuzasidagi korroziyaga qarshi konstruksiyalar:
- fundamentlarning pastidan strukturasi buzilgan tuproqlarni olib tashlash,
tayanch qatlamga qarshi 100 mm;
- galka va asfoltdan 100 mm qalinlikda qatlam o`rnatish;
- issiq asfoltning bir qatlami;
- tamirlanmagan 100 mm beton.
Fundamentning tepa va yon boshi yuzalaridagi korroziyaga qarshi
konstruksiyalar;
- bir marta tuproqli bo`yoqni o`tkazish:
- ikkita qatlam issiq asfogat o`tkazish.
Fundamentli balkalar ostida va fundamentlar yon yuzalarida (shu jumladan
fundamentli balkalar ustidagi devorning yon yuzalari):
- bir marta tuproqli bakni o`tkazish;
- ikkita qatlam issiq asfogat o`tkazish.
Yer usti konstruksiyalar butun yuasini korrozion suyuqliklardan:
- buzilgan struktura va suv bilan shimirilgan asos tuproqlarini olib tashlash,
kul qazilgan joylarga qayta kam o`tkazuvchiligi va uni 300 mm qalinlikda
zichlash, zichlash koefitsienti 0,94; galka yoki shebenka asfolt bilan 120 mm
qalinlikda o`rnatish;
- 120 mm qalinlikda С30 klassdagi betonni quyish va tekislash;
- Tekislash uchun nisbatan 1:2, qalinligi 20 mm bo`lgan kumsementli eritma
qo`llash;
- Izolyatsiya qatlami sifatida SBS turidagi qalinligi 4 mm bo`lgan rulonli
material qo`llash;
- qalinligi 40 mm bo`lgan qum sementli eritma va asfoltni o`rnatish.
Oddiy betun yuzaning yer usti konstruksiyalari:
19
- buzilgan struktura va suv bilan shimirilgan asos tuproqlarini olib tashlash,
ko`p qazilgan joylarga qayta kam o`tkazuvchanli tuproq solish va uni 300 mm
qalinlikda, zichlash koeffitsienti 0,94;
- golka yoki shebenka asfolt bilan 1200 mm qalinlikda o`rnatish;
- 120 mm qalinlikda С30 klassdagi betonni quyish va tekislash;
- sementli qatlamning bir qatlami (qurilish kley bilan);
- tekislash uchun nisbati 1:2, qalinligi 200 mm bo`lgan qumsementli eritma
qo`llash.
Suvuruvchan plitaning korroziyaga qarshi konstruksiyalari:
- bo`lingan struktura va suv bilan shimirilgan asos tuproqlarini olib tashlash,
ko`p qazilgan joylarga qayta kam o`tkazuvchanli tuproq solish va uni 300 mm
qalinlikda zichlash, zichlash koeffitsiyenti 0,94. eni 1800 mm tashkil etadi; tashki
ko`ndalang qiyasi 5 %;
- golka yoki shebenka asfolt bilan 1200 mm qalinlikda o`rnatilishi, eni 1500
mm;
- eni 1500 mm qalinligi 60 mm bo`lgan С20 klassdagi beton tayyorlash; ena
10 mm bo`lgan kengayish va qisqarish choklarini har 10 metrdan mo`ljallash;
devor bo`yicha bo`ylama yo`nalishda eni 10 mm bo`lgan deformatsiya choklarini
mo`ljallash; barcha choklar qurilish neftli, bitusli qumli eritmalar qo`yiladi;
- 1:2,5 qalinligi 200 mm bo`lgan konsentratli eritma yordamida tekisldash va
zichlash; eni 10 mm bo`lgan kengayish va qisqarish choklarini har 10 metrdan
mo`ljallash; devor bo`yicha bo`ylama;
- yo`nalishda eni 10 mm bo`lgan deformatsiya choklarini mo`ljallash; barcha
choklar qurilish neftli, bitumli qumli eritmalar qo`yiladi;
Kanallarning korroziyaga qarshi konstruksiyalari:
- buzilgan struktura va suv bilan shimirilgan asos tuproqlarning olib
tashlash, ko`p qazilgan joylarga qayta kam o`tkazuvchanli tuproq solish va uni 300
mm qalinlikda, zichlash koeffitsienti 0,94;
- golka yoki shebenka asfolt bilan 1200 mm qalinlikda o`rnatish;
20
- qalinligi 1200 bo`lgan klass С30 betoni bir vaqtda qo`yiladi va tekislanadi,
bo`ylama yo`nalishi bo`yicha har metrdan kengayish va qisqarish choklari
mo`ljallangan;
- ichki qismida po`latga varaqa qo`yilishi mo`ljallangan, kanalning barcha
uzunligi bo`yicha qalinligi 4 mm;
- boshida po`latli varaqada zangni olib tashlash kerak, darajasi SA2 yoki St3
bo`lishi kerak; 2 marta temir oksidli qizil korroziyaga qarshi b``yoqni o`tkazish;
har safar 40 m km; 3 marta metal korroziyaga qarshi PSQ buyoqni o`tkazish, har
safar 40 m km, bo`yoqning umumiy qalinligi 200 m km tashkil qiladi.
Shovqin va vibritsiyaga qarshi tadbirlar. Ushbu loyihada maydalash
stansiyasi, ishlab chiqarish korpusdagi maydalash bo`limlarida qattiq shovqin
bo`lganligi
uchun
shovqindan
izolyatsiya
qilingan
navbatchi
xonalar
mo`ljallangan. Ishlab chiqarish korpusga vibratsiyaning ta`sirini kamaytirish uchun
tegirmon, maydalagich, groxot elaklari bosh konstruksiyasidan alohida o`rnatilgan.
d) Qonunlar, normalar va qoidalar.
Ushbu
loyihada
mehnat
xavfsizligi
va
gigiyenasi
O`zbyekiston
Respublikasining tegishli qonunlariga binoan loyihalanayapti va boshqarilmoqda.
G50016 – 2006 «qurilmalar loyihalashini yong`inga qarshi qoidalari»
GB12801 – 91 «ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlik va gigiyenani umumiy
normalari»
GB5083 – 1999 “ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlik va gigiyenasi
loyihalash bo`yicha umumiy instruksiya”
GB50116 – 98 “Yong`inlarning avtomatik signalizatsiyasini loyihaviy
qoidalari”
GB50187 – 93 “Sanoat korxonalarining bosh rejasini loyihaviy qoidalari”
GBZ1 – 2002 - “Sanoat korxonalarining loyihaviy sanitar qoidalari”
GB156003 – 95 “Odatdagi kimyoviy xavfli moddolarning saqlashning
umumiy qoidalari”
GB50160 – 92 “Neftkimyosi korxonalarining yong`inga qarshi loyihalash
qoidalari” (1992 – yil versiyasi).
21
SH047 – 63 “Neft kimyo sanoat korxonalarining kasbiy xavfsizlik va
gigiyenalarini loyihaviy qoidalari”
GB50058
–
92
“Portlashga
va
yong`inga
qarshi
sharoitlarga
elektrqurilmalarni loyihalash bo`yicha instruksiya”
GB12158 – 2006 “Statik elektr avariyasidan himoya qilishni umumiy
qoidalari”
SH3033 – 2001 “Sanoat korxonalarining yoriqlashtirish loyihalash bo`yicha
instruksiya”
GB50034 – 2004 “Sanoat korxonalarining yoriqlashtirish loyihalash
bo`yicha instruksiya”
GB50058 – 92 “Portlashga va yong`iga qarshi sharoitlarda elektr
qurilmalarini loyihalash bo`yicha instruksiya”
GB2894 – 1996 “Xavfsizlik belgilari”
GB16179 – 1996 “Xavfsizlik belgilarini qo`llash bo`yicha instruksiya”
GB40533 – 93 “Sanoat uimosi uchun fiksatsiyalangan perellarning xavfsiz
texnologik sharoitlari”
GB40534 – 83 “Issiqlik taminlash, ventilyasiya, konditsionlashlarning
loyihaviy qoidalari”
GB50057 – 94 “Chaqmoqdan himoya qilish qurilmani loyihalash bo`yicha
instruksiya” (2000 yil versiyasi)
GB13955 – 2005 “Elektr yo`qolish protektorining o`rnatilishi va harakati”
GB5817 – 86 “Sanoat zarari bo`yicha ishlab chiqarish jarayonida changning
kategoriyasini ajratish”
GBT4200 – 1997 “Yuqori temperatura sharoitida ish kategoriyasi”
GB12348 – 90 “Sanoat korxonalari maydonlariga shovqin normasi”
GBJ87 – 85 “Sanoat korxonalarining shovqin boshqarish bo`yicha
loyihalash instruksiyasi”
HG/T23001 – 92 «Kimyoviy sanoat korxonalarini xavfsiz boshqarish
bo`yicha ish normalari»
22
HG20571 – 95 “Kimyoviy sanoat korxonalarini va xavfsizlik gigiyenasini
loyihaviy qoidalari”
HG/T20649 – 1998 “Kimyoviy sanoat korxonalarining bosh reja transportini
loyihaviy qoidalari”
GB50046 – 95 “Sanoat korxonalarini korroziyadan himoya qilishning
loyihaviy qoidalari”
GeB 2894 – 1996 “Xavfsizlik belgilari”
GeB 16179 – 1996 “Xavfsizlik belgilarini qo`llash bo`yicha instruksiya”
GeB 4053,3 – 93 “Sanoat himoyasi uchun fiksatsiyalangan perilalarning
xavfsiz texnologik sharoitlari”
GeB 4053,4 – 83 “Issiqlik taminlash ventilyatsiya, konditslanishlarning
loyihaviy qoidalari”
Ge 50057 – 94 “Chaqmoqdan himoya qilish qurilmani loyihalash bo`yicha
instruksiya” (200 yil versiyasi)
GeB 13955 – 2005 “Elektr yo`qolish protektorining o`rnatilish va harakati”
GeB 5817 – 86 “Sanoat zarari bo`yicha ishlab chiqish jarayonida changning
kategoriyasini ajratish”
GeB/T 4200 – 1997 “Yuqori temperaturada sharoitida ish kategoriyasi”
GeB 12348 – 90 “Sanoat korxonalari maydonlarida shovqin normasi”
GeBJ 87 – 85 “Sanoat korxonalarining shovqini boshqarish bo`yicha
loyihalash instruksiyasi”
HGe/T 23001 – 92 “Kimyoviy sanoat korxonalarini xavfsiz boshqarish
bo`yicha ish normalari”
He 20571 – 95 “Kimyoviy sanoat korxonalarini xavfsizlik va gigiyenasini
loyihaviy qoidalari”
HGe/T 20649 – 1998 “Kimyoviy sanoat korxonalarining bosh rejasi
transportini loyihaviy qoidalari”
GeB 54046 – 95 “Sanoat korxonalarini korroziyadan himoya qilishining”
23
II Bo`lim. Olingan natijalar
a) Silvinit madanlari gallurgik usulda boyitish texnologiyasi
Agar erish 100°С da izotermik holatda olib borilsa С1 nuqtada NaCl ning
to`yinish chizigida yotadi va shu bilan NaCl ni madandan erishi tuganydi. X
nuqtada sistema suyuq faza va erimagan NaCl dan iborat. Suyuq fazaning tarkibini
kannada Ах qurib (NaCl ning kristallanish nuri) va uni КЕ chizig`ini kesguncha
davom ettirib у nuqtani aniqlaymiz. Shunday qilib suyuq fazaga modanni yana
qo`shib borilsa madandan KCl eriydi.
NaCl erimagan holda qoladi. Suyuq fazaning figurativ nuqtasi С1 УЕ egri
chizigi bo`ylab suriladi. Bunda erish davomida suyuq fazada NaCl miqdorining
kamayishi faqatgina og`irlik qism konsentratsiyasi kattaligi bo`yicha emas (С1 УЕ
egri chizigi hamma joyda manfiy qiyalikda bo`lgani uchun) balki hisobda suv
miqdorining o`zgarmay qolishi bunda KCl, NaCl ni kristallga aylantiradi.
С1 В nur С1 eritmaning KCl bilan aralashish С1 У1 У2 uchastkasi NaCl ni
tanlanish ichki sohasiga kiradi. Shunga binoan С1 eritma KCl ning qo`shilishi NaCl
ning kristallanishiga olib keladi. Kristallanayotgan NaCl ni eritmadan ajratib
olishda galit donachalari o`smaydi, balki tuzli yupqa dispersli faza hosil bo`ladi.
Shunday qilib silvinit madanidan KCl ni eritish tuzli dispers faza hosil
bo`lishi bilan olib boriladi va uning miqdori madanning erish nuri С0 С1
uchastkada qanchalik kichik bo`lsa shunchalik ko`p bo`ladi. Silvinit madanini
eritishda tuzli shlam hosil bo`lishi maqsadga muvofiq emas va tuzlarni erish
kinetikasi bilan aniqlanadi.
Suvsiz tuzning figurativ nuqtasi cheksizlikda bo`ladi. Bu holatda suvsiz yoki
nam kristallar ishtirokidagi jarayonlarni kuzatishda noqulayliklar tugdiradi. Lekin,
boshlang`ich holatlarda bunday diagrammalarning afzalliklari bor.
Yuqoridagilarni 4.2-rasm yordamida tushuntiramiz. NaCl to`yinish chizig`i
(koordinataning vertikal ukini kesib o`tadi.) Manfiy qiyalikka boradi va shuning
uchun КСl ishtirokida NaCl kristallandi deb xulosa qilinadi.
24
Boshqa tomondan КСl ning to`yinish chizigi (koordinataning gorizontal
chizigini kesadi) vertikal emas va manfiy qiyalikka ega.
Demak, КСl-NaCl ishtirokida tuz eruvchanligi kamayadi. Shu bilan birga,
КСl ishtirokida NaCl konsentratsiyasining pasayishi NaCl ishtirokida КСl
konsentratsiyasining
pasayishiga
qaraganda
ancha
keskin. NaCl ni КСl ning
tuzsizlanishiga ta`siri КСl ning NaCl tuzsizlanishiga ta`siridan anchagina
kuchliroq. Quyidagi diagramma yordamida bug`lanishning borishini kuzatish
mumkin.
Shunday qilib, boshlang`ich eritma f1 temperaturaga t2, bo`lsa (masalan,
75°S) bug`latishdan so`ng tarkibi f2, temperaturasi t3, f1 va f2 nuqtalarning izoterma
t3 ga nisbatan joylashishiga qaraganda ko`rinadiki, f1- to`yinmagan eritma, f2- КСl
kristallarining suspenziyasi, chunki f1 nuqtasi
izoterma t3 dan chaproqda
joylashgan. f2 suspenziyasida (eritmadagi) suyuq faza tarkibini aniqlash uchun
gorizontal to`g`ri chiziq – КСl ning kristallanish nurini chizamiz va uning izoterma
bilan kesishgan ot nuqtasini topamiz.
1 kg suv m eritmada hisobida f1 eritmasini bug`latish natijasida chiqadigan f2
va m nuqtalar abssissalari o`rtasidagi farqi КСl kristallarining ogirligini beradi.
Bundan so`ng, КСl kristallarining umumiy og`irligi (m .f2).{ m*} га teng,
bunda (m .f2) - КСl ning kristallanish nuri uzunligi, {m*} – m kompleks tarkibidagi
suvning og`irligi.
Bug`lanib ketgan suv miqdori richag qoidasiga binoan topiladi: bunda
kompleksning shartli ogirligi uchun suv sistemasining baritsentrik komponentini
olsak:
│H*│: │f1*│=(f1 f2): (H f2)
4.1
bu yerda │H*│, │f1*│- │H│- bug` tarkibidagi va (f1) bug`latilayotgan eritmadagi
suv og`irligi; (f1
f2), (H f2) – bug`lanish nurining uzunligi.
f1f2 va Hf2 bo`laklarining uzunligi nisbatini oldingidek, abssissa o`qidagi
nuqtalar proyeksiyasining farqi bilan almashtirish mumkin. Kristallanayotgan
NaCl -massasining t2 temperaturada q1 eritmasi izotermik bug`lanayotganda,
kristallanayotgan NaCl miqdori q2 nuqtasi bilan namoyon qilinayotgan holati q2Р
25
bo`lak uzunligi bilan, I Р*\ suv ogirligi Р kompleksining oxirgi tarkibi bilan
aniqlanadi va {д2 Р)-\ Р*\ ko`paytmasiga teng. 1g -temperaturada е2 holatigacha в\
eritmasini bug`latganda КС1 va N001 tuzlarning birgalikda kristallanishi sodir
bo`ladi, chunki е2 nuqtasi to`g`ri burchak ichidа Е uchi bilan joylashgan, vertikal
va gorizotal chiziqdardan tashkil topgan. Hamda tuzlarning birgalikdagi
kristallanish sohasini tashkil etadi. е2-1-Е - kristallanish yo`li. е2 1- bo`lagi
kristallanib
bo`lgan
КС1
miqdorini
ko`rsatadi.
1Е
-
е2,
I
yoki
YE
komplyeKSlaridagi 1 kg suvda kristallanib bo`lgan №gS/ miqdorini ko`rsatadi.
Keltirilgan qiymatlar SHС1 va КС1 o`qdardagi koordinatlari farqiga teng.
Birinchisi belgilovchi diffuziya hodisasi bo`lib, eriyotgan xomashyoning sirt
qismidagi kristalllar suyuq faza hajmiga o`tadi, ikkinchisi muayyan sharoitda
asosida gidratlanish kimyoviy reaksiyasida eriyotgan xomashyoning sirt qismidagi
jarayonlarning kinetik nuqtai nazaridan farqi shundaki, diffuziya suyuqlikning
oqim tezligiga va gidrodinamik sharoitiga bog`liqdir. Harakat esa, sezilmas ta`sir
qiladi.
Boshlang`ich kristallarning uzluksiz paydo bulishi va ularning o`sib borishi
tufayli kristalllanishning barcha mahsuloti har doim polidispyers holatda bo`ladi.
Eritmada begona moddalarning ishtiroki (masalan, КСl ning kristallanishida NaCl
ning
ishtiroki)
aralashish
jarayonlarini
sekinlashtiradi,
mayda
dispyers
kristallarning paydo bo`lishiga olib kyeladi va ayniqsa, КСl ning evtonik
eritmalardan kristallanishini sekinlashtiradi.
Yoppasiga kristallanishda kristallar o`lchamini kattalashtirishda naycha
qo`yib kristallizatorlardan kristal suspyenziyasining aylanishini tashkil etib hamda
yirik dispyersli fraksiyalarni olib borib qo`yish orqali amalga oshiriladi.
Kristallarning o`rtacha o`lchamini kattalashtirishga eritmani asta-sekin
sovutish yo`li bilan ham erishsa bo`ladi. Kaliy xlor ishlab chiqarish texnologik
rejimini
tanlash
uchun
КСl-NaCl–H2O
sistemalari
fizik
kimyoviy
xaraktyeristkasidan foydalaniladi.
КСl ni galurgiya usulida ishlab chiqarishni eng muhim opyeratsiyalaridan
biri eritish - rudani isitilgan (ishqorda) qaytar ishqorda eritish tuzli suspyenziyani
26
yorqinlashtirish
(tipiklashtirish)
oldingi
bosqichlarda
olingan
vakuum
-
kristalizatsiya kuchli ishqorda КСl kristallarini ajratish. To`yingan eritmadan
ajratib uni quritish. 4.4-rasmda КСl ishlab chiqarishning sxemasi ko`rsatilgan.
Madandan silvinitni eritib olish bir nechta (odatda 3 ta) shnekli
erituvchilarda amalga oshiriladi. Eritgichlarning shakli va soni ahamiyatga ega
emas. Shuning uchun boshqa eritgichga (misol uchun kolonnali yoki kaynovchi
qatlamli erituvchilarga) o`tilganda ularning soni o`zgarishi mumkin.
b) Galurgiya usulida silvinitni qayta ishlash printsipial sxemasi.
Madan va erituvchi eritmaning bir-biriga nisbatan harakati
muhim
ahamiyatga ega, ya`ni jihozlardan o`tish ketma-ketligi va qurilma ichidagi
oqimlarning yo`nalishi. Birinchisi tashqi, ikkinchisi esa ichki to`g`ri yoki teskari
oqimda deb ataladi. Tashqi qarama-qarshi oqimda
madan (s eritkichdan 1-2-3
tartibda, erituvchi (b) 3-2-1 qarama-qarshi tartibda o`tadi. Tashqi qarama-qarshi
oqim ichki oqimga qaraganda, jarayonni tashkil qilishda qarab murakkabliklar
hosil qilmasdan, katta harakatlantiruvchi kuchga ega. Shuning uchun madanlardan
КСl eritishda tashki qarama-qarshi oqimli usul ishlatiladi.
Tashki
qarama-qarshi
oqimlar sxemasi, birinchi erituvchida turli
yo`nalishli oqimlarning bir-biriga ta`sir munosabatlari 4.6-rasmda ko`rsatilgan.
Erituvchida eruvchining kontsyentratsiyasini o`zgarishini to`g`ri yoki qarama–
qarshi oqimini tanlash bilan bog`liqligi 4.7-rasmda ko`rsatilgan.
Namokobdagi
qarama-qarshi
(erituvchi
ichidagi)
oqimda
КСl
kontsyentratsiyasi aralashmada ko`payishi sezilmaydi, (1 sxema. 4.6-rasmga
qarang), lyekin NaCl kontsentratsiyasi tez o`sadi. So`ngra (2-sxema) КСl
kontsyentratsiyasi sekin oshib, NaCl kontsyentratsiyasiga
tenglashadi, chiqishda
kontsentrlagan eritma tarkibi ikkala holatda ham evtektik tarkibga yaqinlashadi. 1sxemada (-1,5 barobar) madanli to`g`ridan-to`g`ri eritish vaqtini ikki marta tejaydi.
Amalda namokob eritilishi (tuzni ajratish) birinchi erituvchida to`g`ri,
qolganlari esa teskari oqimda olib boriladi. Qattiq fazaning shnyekli erituvchida
bo`lishining umumiy vaqti o`rtacha 20 minutdir.
27
Erish temperaturasiga teng oraliqda ko`rib chiqiladi. Ammo, o`rtacha qilib
105°С 1-eritmada 110°С -2-eritmada va 65-75сС 3-eritmada qabul qilish mumkin.
Kontsentrat tindirilgandan keyin 95°С temperaturada
bo`ladi. КСl kristallanishi
vakuum-kristalizator qurilmasida amalga oshiriladi (ВКК). Tarkibi
evtonik
bo`lgan eritmadan bo`ladi. Shuning uchun kristallar silvinit va galit bilan
ifloslanishi mumkin, undan tashqari KSl ni juda mayda zarrachalari hosil bo`lishi
mumkin. Kristallashni past intensivlikda ko`p bosqichli qurilmada mayda
fraktsiyalarni sirkulyatsiya qilish mayda shirni
kondensatda
eritish
bilan
o`tkaziladi.
chiqarib tashlash yoki ularni
Kristallanish
oxirgi
temperaturasi
kondyensatordagi sovutilgan suvni temperaturasi bilan aniqlanadi va qish faslida
17 yozda -27°С tashkil qiladi. Sokli bug`ni sovitish uchun aylanma eritma
ishlatiladi, uni qarama-qarshi yo`nalishda yuboriladi. Bu kontsyentrlangan eritmani
50% issiqligini utilizatsiya qiladi.
KSl ni silvinitdan
hisoblanadi,
galurgiya
usulida
olish
tsiklik
(davriy)
jarayon
qaysiki olingan КСl ni kristallangandan keyin va NaCl ga
to`yingan eritma silvinit (КСl + NaCl) dan КСl ni ishqorlab yuvib (eritib) olinadi.
B usulning texnologik sxemasisi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat: silvinit
madanini maydalash; КСl ni eritmaga o`tkazish uchun qaytarilgan eritma bilan
silvinitni ishqorlab yuvish; eritmadan qattiq galit qoldiqlarini ajratish, chiqindida
КСl yo`qotilishini kamaytirish uchun uni yuvish. КСl va NaCl ga to`yingan qaynoq
eritmadan qattiq chiqindilar tuzli va tuproqli shlamlarni ajratishi; КСl ning
yo`qotilishini kamaytirish uchun tuproqli shlamni qaynoq suv bilan qaramaqarshi oqimda yuvish; КСl kristallanishi uchun eritma sovutiladi, bir vaqtning
o`zida qaynoq eritmani issiqligi qaytarilgan eritmani isitish uchun ishlatiladi;
aylanma eritmadan КСl kristallarini ajratib, uning yopishqoqligini kamaytirish
uchun qayta ishlanadi; КСl
kristallarini quritish; qaytarilgan eritmani yuvish
jarayonida ishlatish uchun isitiladi; chiqindilarni joylash, ya`ni galitni chiqindilar va
tuproqli shlamlarni utilizatsiya qilish; o`g`it sifatida ishlatiladigan КСl ni
granullash.
28
Maydalangan silvinit 1-5 mm konvyeyyerdan (4.8-rasm) bunkyer 2 ga
keladi va taminlovchi 3 dan lentali konveyer 4 orqali avtomat tarozi 5 yordamida
meyorlashtiriladi, hamda ma`danni shnyekli erituvchi 6 ga o`tkaziladi.
Silvinitdan КСl ni tarkibida 110-130 g/dm3 КСl va 240 g/dm3 NaCl bo`lgan
erituvchi eritma bilan eritiladi. Isitkich 14 dan 105-115°C gacha isitilgan erituvchi
eritma ikkinchi eritgich 7 ga beriladi. Ikkinchi eritgichdagi o`rta eritma o`zi oqib
birinchi erituvchi 6 ga keladi. Eritmani va yangi silvinitniparallyel harakatlanishi
bilan eritmani to`liq КСl va NaCl bilan to`yinishiga erishiladi. Kerakli
temperaturani ushlab turish uchun 1,5-2,5 atm. o`tkir bug` 0,15-0,24 MPa bosim
ostida beriladi.
Eritishning kombinatsiyalangan sxemasi yuqorida ko`rsatilgan. Silvinit
birinchi va ikkinchi erituvchilardan o`tadi va galitli chiqindi shnekli aralashtirgich
8 ga keladi, qaysiki 70°С gacha isitilgan shlak va 9 plan filtrlarni filtrati
qarama-qarshi oqimda tuproqli shlamni yuvish suv bilan yuviladi. Bu esa, КСl
chiqishini oshiradi va 1 qism issiqlik rekuperatsiya qilish imkonini beradi. Shnekli
aralashtirgichda isitilgan eritma ikkinchi eritgichga oqib tushadi.
Shnekli aralashtirgichdan kovshli elevatorga tashlanayotgan chiqindi
tarkibida 12-17% aylanuvchi eritmasi bo`ladi. Shuning uchun КСl ning
yo`qotilishini kamaytirish uchun chiqindi planfiltirda issiq suv bilan yuviladi (1 t
chiqindiga 60 l suv). Yuvilgan galitli chiqindi tarkibida 5-7% namlik va 2% КСl,
konveyerlar sistemasi bilan sexdan chiqarilib qayta ishlashga yoki taxlash joyiga
jo`natiladi. Silvinitni eritishda olingan to`yingan eritma 245-260 g/dm3 КСl, 213
g/dm3 NaCl, mayda ma`dan zarrachalari, erimay qolgan chiqindilar (gips, tuproq)
NaCl kristallaridan tarkib topgan. Silvinitni galurgiya usulida qayta ishlaganda
Verxnekamskiy konida 1000 kg ma`dan bilan o`rtacha 20 kg tuproqli shlak (65%
ma`dan tarkibida) 160 kg tuzli shlak olib ketiladi. Tuz zarrachalari va tuproq shlak
o`lchamlari turlicha 88 % zarrachalar massasi bo`yicha shlam 0,074 mm 84% li
tuproq zarrachalari kattaligi 0,05 mm dan kam. Ularning o`lchamlari turliligi
ajratishni osonlashtiradi. Tuproqli shlamning cho`kishini tezlashtirish uchun 0,25%
li koagulyant eritma qo`shiladi. Poliakrilamid (PAA) hisobga ko`ra 125 g 100% li
29
PAA 1 t erimay qolgan cho`kmaga yoki kraxmalniy ishkoriy eritmasidir. Tuzli
yoki tuproqli zarrachalar 6 konusli tindirgichda ajratiladi. Quyultirgich 13 ni 1-2
konusida, tuzli shlamni, keyingilarda tuproqli shlam cho`kadi. Hosil bo`lgan tuzli
va tuproqli shlam tarkibidagi ko`p miqdorda КСl ning yo`qotilishini kamaytirish
maqsadida, ular suv bilan yuviladi. Tozalangan to`yingan eritma un to`rt pog`onali
vakuum kristallizator qurilmasiga beriladi.
d) Kaliy xlorid texnologiyasida asosiy jarayonlar.
Flotasiya - bu ma`danlarni boyitishda eng ko`p qo`llanilayotgan usullardan biri.
Bu usul turli sanoatlarda keng qo`llaniladi: tog`-kon, bioximiya va oziq-ovqat
sanoatlarida. Shu kunda flotasiya eritmalardan ionlarni va molekulalarni ajratish
uchun qo`llanilmoqda.
Flotasiya jarayoni boyitilayotgan ma`danning tarkibidan ayrim minerallarni suv
yoki to`yingan tuzlar eritmasi bilan namlanishga asoslangan. Namlanish burchagi
 mineral yuzasining gidrofob yoki gidrofilligini ko`rsatadi va quyidagi formula
bo`yicha aniqlanadi.
1-rasm. Namlanishning uch fazali o`lchamdagi ta`sir kuchlari.
Mineralning yuzasi suv bilan namlanganida (tupik gidrofil), nazariy tomondan
namlanish
burchagi
0° dan,
agar
mineralning
yuzasi
suv
bilan
namlanmaganida (gidrofoblik chegarasi) 180° gacha o`zgaradi.
Flotasiya jarayonida boyitilayotgan ma`dan suspenziyasiga havo yoki gaz
puflansa,
mineralning
namlanmagan
zarrachalari
pufakchalarga
yopishib
quyqaning yuzasiga chiqadi va uning yuzasidan minerallangan ko`pik ajratib
olinadi. Mineralning ho`l bo`lgan zarrachalari cho`kmaga tushadi. Shunday yo`l
bilan boyitilayotgan ma`dan tarkibiy minerallarga ajratyladi. Bu usul bo`yicha
30
mineral flotasiyalanib, boyitiladi. Flotasiya jarayoni ayrim minerallarni gaz
pufakchalariga tanlab yopishishiga asoslangan. Bu jarayon termodinamikaning 2chi qonuniga asoslangan holda o`z-o`zidan ketadi, bu qonunga asosan bunday
jarayonlar tizimning energiyasi kamayishi bilan o`tadi. Energiyani kamayishi ΔF
quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi:
ΔF = σc-g (1 - соs  )
(9.2)
bu yerda σc-g -suyuq-gaz fazalarining birlik ajralish yuzasining sirt erkin
yenergiyasi.
Bu koeffisiyent tizim qattiq moddasining birlik sirt yuzasidan suyuqlikni
siqib chiqarishi uchun bajargan maksimal ishini ifodalab flotasiyalanishni
ko`rsatadi. Agarda,  >0 bo`lsa, ΔF>0 bo`ladi va zarrachalar gaz yoki havo
pufakchalariga yopishishi mumkin. (9.1) tenglamaga asosan ho`llanish (burchagi
oshishi bilan erkin energiyaning kamayish miqdori oshadi. Mineralning gidrofoblik
xususiyati oshishi bilan uning xavo pufakchalariga yopishqoqlik xususiyati oshadi.
Ayrim minerallargina tabiiy gidrofoblik xususiyatiga ega: oltingugurt grafit,
bor kislotasi, talk, molibdenit (namlanish burchagi 70-90°). Bu minerallar tabiiy
flotasiyalanish xususiyatiga egadir. Lekin minerallarning ko`pi suv bilan yaxshi
ho`llangani uchun boyitish jarayonida flotoreagentlar qo`llanishi shart, bularning
ta`sirida u yoki bu mineralning ho`llanish darajasi oshadi (tanlangan mineralning
ho`llanish darajasini oshiradi yoki kamaytiradi), ya`ni u bilan flotasiya jarayoni
boshqariladi.
Bunday jarayon, mineral yuzasini gidrofoblash deb aytiladi. Kaliyli tuzlarni
flotasion boyitish uchun maxsus flotoreagentlar qo`llaniladi.
e) Eruvchan tuzlarni flotasiya qilishning fizik-kimyoviy asoslari.
1932 yilda silvinitli chiqindidan galitni (NaCl), ajratib olish uchun, AQSH da
ilk bor tabiiy eruvchan tuzlarni flotasion usuli bilan boyitish qo`llanilgan. 1934
yilda kaliyli ma`dandan galitni flotasiyalash uchun birinchi sanoat qurilmalari
qo`llanilgan. Bugungi kunda dunyo bo`yicha flotasion usuli
o`g`itlarning-50% olinadi.
31
bilan kaliyli
Flotasiya
jarayoni
quyidagi
bosqichlardan
iborat:
1)
erituvchining
diffuziyasi va tuz minerallariga selektiv adsorbsiya; 2) mineral zarrachalarning
quyqada havo pufakchalari bilan to`qnashishi; 3) zarrachalarning pufakchalarda
mustahkamlanishi; 4) minerallashgan
ko`pik hosil bo`lishi zarrachalarni ko`pik
bilan konsentrat shaklida yuzaga chiqarish.
Silvinit ma`danining asosiy komponentlari КСl va NaCl larning ion panjaralari
bir xil kubik shaklida. Hozirgi kunda kerakli tuzlarni flotasiya usuli
ajratish
mumkinligini
bilan
aniqlovchi, flotoreagentlarni tuz minerallarining yuzasi
bilan selektiv ta`sir etish tabiati to`g`risida bir qancha gipotezalar mavjud. Avvalgi
gipotezalar bir-birini inkor etmasdan, aksincha bir-birini to`ldiradi. Hozircha ular
eruvchan tuzlarni selektin ajratishni tushuntiruvchi bir qonuniyat chiqarishga
imkoniyat bermaydi, ammo xususiy xollarni batafsil tushuntirib beradi.
Silvin va shlamni flotatsiyalash reagentlari
Silvinitni boyitish fabrikalarida flotasiya va gidrosiklonda boyitish usullari
keng qo`llaniladi. Silvinitni elektrostatik, termik va ammiakli usullar bilan boyitish
usuli ham mavjud, lekin termik va ammiakli usullar sanoatda qo`llanilmaydi.
Ko`pikli, yupqa qatlamli va moyli flotasiya usullar mavjud. Bu usullarning
barchasi
ma`danning
tarkibidagi
minerallarni
suyuqlik
bilan
ho`llanish
xususiyatiga asoslangan.
Kaliyli o`g`it ishlab chiqarishda asosan ko`pikli flotasiya qo`llaniladi.
Buning uchun qayta ishlanadigan ma`danning mayda zarrachalaridan iborat
bo`lgan suspenziyaga havo beriladi. Hosil bo`lgan havo pufakchalariga ba`zi
mineral zarrachalari yopishib, pufakchali mahsulot hosil bo`ladi, boshqalari esa
bunday xossaga ega bo`lmaydi va cho`kmaga tushib, chiqindi hosil qiladi.
Karnalit va silvinit ma`danlardan kaliy xlorid olish uchun quyidagi usullar
qo`llaniladi:
- ma`danni mexaniq boyitish bilan - bundagi asosiy jarayon flotasiya. Bu usul
keng qo`llaniladi;
32
- ma`danning tarkibidagi tuzlarning har xil eruvchanligi va kristallanishiga
asoslangan eritish va kristallash usuli (bu usullar issiqlik, galurgik* yoki kimyoviy
usul deyiladi); (*galurgiya-tuz ishi);
- flotasion boyitishni mayda zarrachalarni eritish va kristallash bilan
kombinasiyalab ham olib borish mumkin;
- ma`danni yer ostida eritib qayta ishlash bilan.
Sulfatli kaliy tuzlari ham shunga o`xshash usullar bilan boyitiladi.
Kaliy tuzlari tabiiy tuzlardan, namokoblardan, tuzning yoki eritmaning
tarkibi va qazib olish usuliga qarab har xil usul bilan ajratiladi. Flotasiya
jarayonida boyitish uchun ko`pik hosil qilingan bo`lsa, yani ko`pik bilan kerakli
mineral ajratilsa - flotasiya deyiladi. Agarda, ko`pik bilan keraksiz minerallar
ajratilib chiqarilsa - teskari flotasiya deyiladi.
Flotasiya usuli bilan ma`danni boyitishda hosil bo`lgan ko`pik faqat
flotasiya jarayonida, ya`ni havo puflangan vaqtdagina mustahkam bo`lishi kerak.
Ma`danning tarkibida suvda eruvchan tuzlar mavjud bo`lsa, suspenziyaning
suyuq fazasi sifatida shu tuzlarga nisbatan ularning to`yingan eritmasi qo`llaniladi.
Flotasiya jarayoni yaxshi natija berish uchun ma`dan yaxshi maydalanib,
uning zarrachalari bir-biri bilan bog`langan bo`lmasligi shart. Masalan, silvinit
uchun flotasiyalanayotgan ma`danning zarrachalari 1-4 mm bo`lishi shart.
Flotoreagentlar vazifasi bo`yicha quyidagi guruhlarga bo`linadi:
a)
yig`uvchilar
yoki
kollektorlar.
Bu
moddalarning
molekulalari
flotasiyalanadigan moddalarning yuzasida adsorbsiyalanishi mumkin, (qutbsiz yoki
qutbli moddalar bo`lishi mumkin) ularning molekulalari ishlov berilayotgan
zarrachaning yuzasiga adsorbsiyalanadi. Polyar bo`lmagan qismi bilan suvning
yoki ko`pikning yuzasida ushlanib qolishi mumkin. Bu ularning flotasiyalash
qobiliyatidir;
b) depressor yoki uchiruvchilar. Bu moddalar zarrachalarining yuzasida
idsorbsiyani to`xtatadi;
v) aktivatorlar
-
ular
yig`uvchi
nosorbsiyalanish qobiliyatini ko`chaytiradi;
33
moddalarning
minerallar
yuzasida
g) ko`pik hosil qiluvchi moddalar;
d) regulyatorlar,
silvinitni
flotasiya
usuli
bilan
boyitish
jarayonida
reagentlarning ta`sirini o`zgartiradi. Natijada kaliy xlorid ko`pikka o`tadi.
34
III –bo`lim. Texnologik qism.
a) Silvinitni flotasiya usulida qayta ishlash.
Texnologiya binoan maydalangan rudaga reagentlar bilan ishlov beriladi va
ko`pikli mahsulotga foydali komponentning ajralib chiqishi bilan flotasiya jarayoni
o`tkaziladi. Kaliy xlorid flotasiyasi uchun yig`uvchi reagent sifatida kanionli yuza
faol modda qo`llaniladi – С16 С18 uglevodorod radikali uzunligi bilan birlamchi
alifatik aminlar. Suyuq fazada (0,1–1,0 % miqdorda MgCl2 bilan to`yingan KCl –
NaCl –H2O tuzli eritmasida) loy – karbonatli qo`shimchalar yengil shlamlanadi,
kationli yig`uvchini faol sarflaydi (amin) va silvin flotasiyasini yomonlashtiradi
[20]. Kaliy xlorid flotasiyasiga loy karbonatli qo`shimchalarning salbiy ta`sirni
yo`qotish uchun reagent – despessorlar qo`llaniladi, reagent yig`uvchidan oldin
ular silvinli flotasiyaning taminlanishiga beriladi. Reagent depressorlar sifatida
organiq polimerlar va oligomerlar qo`llaniladi. [21].
Shlamlar
yuzasida
ularning
mustahkamlanib,
shlam
yuzasi
amin
sorbsiyasiga halaqit beradilar va KCl zarrachalarini yuzasida zarur bo`lgan
miqdorda aminlarning mustahkamlanishga va flotasiya jarayoni muvaffaqiyatli
o`tishga yaxshi sharoitlar yaratadilar [22].
Reagent – depressorlar sifatida korbaksillitilsyellyuloza (KMC) va kraxmal
qo`llanishlari ma`lumdir [23]. Ma`lum usulda quyidagi kamchiliklar mavjud:
kraxmal va КМС ning baland narxi (500 – 1000 dollar (t)), magniy xlorid suyuq
fazada mavjud bo`lganda ular harakatining past samarasidir.
Verxnekamsk koni kaliyli rudalarning flotasiya jarayonida depressor sifatida
lignosulfonatlar (sulfit – spirtli barda – yog`och qayta ishlanish mahsuloti)
qo`llanilishi ma`lumdir. Bu usulning kamchiligi sifatida molekula tarkibida ikki
zaryadli anion (sulfoguruhlar) mavjudligini ko`rsatish mumkin. Buning natijasida
lignosulfonatlar kationli yig`uvchi bilan kuchli ravishda kimyoviy reaksiyaga
kirishadi va depressorning sarfining kam ortiqchaligiga flotasiya jarayoni
sekinlashadi. Bundan tashqari lignosulfonatlar yuqori ko`pik hosil qiluvchi
xususiyatlarga ega, bu esa flotasiya jarayonining selektivligini yengillashtiradi
[22].
35
Kaliyli rudalar flotasiyasini jarayonida reagent – depressorlar sifatida
mochevina va farmaldegid sintezi mochevina: farmaldegid = 1:1,6 – 1:2 nisbati
bilan mahsulotlarni qo`llanishi mumkin [24].
Ushbu usulning quyidagi kamchiliklari mavjud: depressorning baland sarfi
(400 – 600 g/t rudaga) kam vaqt saqlanishi nisbatidan (3 oy saqlangandan keyin
siqqichning polimerlanishi boshlanadi va depressor xususiyatlari yo`qoladi)
siqqichlarning texnologik xususiyatlari barqaror emasdir.
Reagent – depressor sifatida mochevina farmaldegid = 1:3 mol nisbat
(mochevinaning farmalbdegidga og`irlik nisbati = 1:5) va unda mavjud bo`lgan 7–
10 % erkin farmaldegid bilan sintyez mahsuloti qo`llanilishi mumkin [25]. Ushbu
reagent uzoq muddat saqlanishda o`zining texnologik xususiyatlarini yaxshi
barqarorligi bilan tavsiflanadi, ammo erkin farmaldegidning yuqori miqdorda
depressor qo`llash sanitar normalarga muvofiq emas.
Boshqa ixtiroda ishlab chiqarilgan flotasiya usulida maqsad shundan
iboratki, loy – karbonatli shlamlarning mavjudligida foydali minerallarning
flotasiyalanishini oshishini taminlaydi. Qo`yilgan maqsadning amalga oshirilishi
shundan
iboratki,
reagent
–
depressor
sifatida
modifikasiya
qilingan
karbondofarmaldegidli МКС 10 П (Ту 13 – 7309005 – 628 – 85) siqqich
qo`llaniladi, u esa mochevina, farmaldegid va polietelen poliaminlar sintezi bilan
ishlab chiqariladi (og`irlik nisbatlari 1:1,12:0,05 – 1:2,70:0,30) [26]. Verxnekamsk
konining quyidagi tarkibida: KCl – 28,9 % e. k – 4 % kaliyli rudasida laboratoriya
sharoitlarida ushbu usul sinab ko`rilgan. Ko`pikli mahsulotga loyli shlamlarning
ajralib chiqishi bilan flotasiya usulida rudaning flotasion shlamsizlanishi amalga
oshirilgan. Flotasion shlamsizlanishida reagentlar sifatida pliakrilamid (10 g/t
ruda)
va
oksietillangan
yogli
kislota
(40
g/t
ruda)
qo`llanilganlar.
Shlamsizlanishdan keyin (silvin flotasiyasini taminlanishi) rudada eruvchansiz
qoldiqning miqdori 1,3 % ni tashkil qilgan. Flotasiyaning suyuq fazasi to`yingan
tuzli eritma bo`lgan (MgCl2 – 0,7 % KCl – 10,3 % NaCl – 20,3 %) [27].
Ishlab chiqarilgan texnologiyada [28] jarayonning quyidagi pog`onalari
rejalashtirilgan: ruda 1 mm gacha maydalangan, flotasion shlamsizlantirish
36
o`tkazilgan, rudaning 50 g/t sarfida С16 С18 uglevodorodli radikalning uzunligi
bilan birlamchi aminlar yig`uvchi sifatida qo`llaniladi. Reagent – depressor sifatida
mochevina farmaldegid – 1:0,8 – 1:5 og`irlik nisbatlari bilan mochevina
farmaldegidli siqqich qo`llaniladi.
Oldingi mualliflar bilan [28] bosh quyidagi usul ham taklif qilingan: ruda 1
mm gacha maydalanadi, flotasion shlamsizlantirish o`tkazilgan rudaning 50 g/t
sarfida С16 С18 uglevodorodli radikalning uzunligi bilan birlamchi aminlar
yig`uvchi sifatida qo`llaniladi. Reagent – depressor sifatida quyidagi og`irlik
niatlari bilan karbamid farmaldegidli siqqich qo`llanilgan: mochevina farmaldegid:
polietilen poliamin 1:1,12:0,05 – 1:2,70:0,30 intervallarda.
Keltirilgan ma`lumotlardan ko`rinib turibdiki, ryeagent depryessor sifatida
flotasiya jarayonida quyidagi og`irlik nisbatlar bilan modifikasiyalangan karbamid
farmaldegid siqqichining qo`llanilishi: mochevina faraldegid: polietilyen poliamin
1:1,12:0,05 – 1:2,70:0,30 depryessorning sarfi 30 g/t bo`lganida kaliy xloridning
flotasiyasini yaxshilaydi (rayyer mahsulotga kaliy xlorning chiqishi ko`payadi).
Ishlanmada [29] quyqani ketma-ket depressor va kondisionlaydilar nepolyar
qo`shimcha reagent yig`uvchining emulsiyasi bilan nopolyar qo`shimcha sifatida
etilen ishlab chiqarishni qoldig`i kiritiladi, reagent yig`uvchi sifatida oliy alifatik
aminlar tuzlari yoki natriy alkilsulfatlar qo`llaniladi.
b) Kaliyli rudalarning boyitish usullari.
Ushbu maqsadda silvinit maydalanadi va shlamsizlantiriladi, undan keyin
eritma va qattiq materialdan suspenziya tayyorlanadi, unga mazut, kerosin yoki
boshqa suv bilan aralashmaydigan vovunlanmagan neft mahsuloti qo`shiladi.
Bundan tashqari reagentlar ham qo`shiladi (alifatik aminlar). Undan keyin
suspenziya tebranuvchi stolga yuboriladi va 79 % kaliy xloriddan iborat bo`lgan
yirik donali mahsulot olinadi [30].
b) Kuydirish usuli bilan rudani boyitish.
Yirik donali silvinitning kuydirilishi galit kristallarining yorilishiga olib
keladi, silvinit kristallari esa o`zgarmaydi.
37
Odatda kuydirish jarayoni mexanik ta`sirsiz 4000 C temperaturada
o`tkaziladi, 4500 C da aylanma pechdan o`tkaziladi. Aylanma pechda kuydirilgan
silvinitning mexaniq ta`sirsiz kuydirilgan silvinitga nisbatan xususiyatlarini sifati
past bo`ladi. Kuydirish uchun shaxtali pechlarni qullashdan, kuydirish silvinitlarini
loyli qo`shimchalaridan ozod qiladi, flotasion boyitilishda loyli qo`shimchalar
ishib ketishi mumkin. Shuning uchun loyli silvinitlarning kuydirilishning
boyitilishning eng yaxshi usuli deb hisoblanadi [31].
Ikkita tekis bir – biriga yaqin ishlanishi natijasida ular elektrlanadi. Yuqori
kuchlanish elektrostatik maydonda yurilishida to`g`ri chiziqli yo`ldan chiqib
ketishi uchun kichik o`lchamli zarrachalar yetarli darajada zaryadlarni qabul qilib
oladilar. Mana shunga silvinitning elektrostatik boyitilishi asoslangan (silvin
galitdan ajraladi). Silvinitning dastlab termik shilavizaryadlarni ko`paytirishga
yordam beradi va shlamlarning salbiy ta`sirini yo`qotadi. Silvin va galit
zarrachalari belgi bo`yicha turli va qiymat bo`yicha teng zaryadlar olish uchun
rudaga qizdirilishdan oldin reagentlar bilan ishlov beriladi, bu esa uning yuzasidagi
qoplamalar hosil bo`lishiga yordam beradi.
Quyidagilarni qo`llanilishi tavsiya qilinadi: ammiak, yogli aminlar, ftol
angidrid, ftal va benzoy kislotalari. Bundan dastlab operasiyadan keyin elektr
maydonda silvin plyus zaryadga ega bo`ladi, galit zarrachalari esa xuddi shunday
absolyut qiymatida minus zaryadlarga ega bo`ladi [32].
Elektrostatik boyitilishdan oldin silvinitga dastlab ishlov berish uchun
quyidagi tavsiya qilinayotgan moddalar keltirilmoqda:
- karbon va organiq silfokislotalarning angidridlari. Hamda ularning
aralashma agidridlari;
- anionli moddalar va silikonli moy;
- ammoniy gidroksid va sindirilgan oxak;
- molekulasida olti va undan ko`p bo`lgan uglerod atomlari bilan organiq
moddalar, hamda bita yoki bir nechta SO4Me yoki SO3Me guruhlari yoki ushbu
moddalar aralashmasi;
38
- alifatik sikloalifatik va aramatik qatorlarning molekulasida uchta uglerod
atomidan ko`p bo`lgan organiq kislotalar, ularning tuzlari va murakkab efirlar,
bularning tarkibida boshqa karboksil sulfokislotalar va turli funksional guruhlari
bo`lishi mumkin.
Silvinitda kaliy xloridning miqdori ko`p bo`lgan holda o`tkazish mumkin,
barabanli separatorlar bilan erkin yiqilishi bilan ko`p pog`onali separatorlarning
kombinasiyasi qo`llaniladi. Ushbu jarayon ikkita pog`onada o`tkaziladi [8]
Agarda boyitilishning ushbu usulida yurish tezligi juda katta bo`lsa va
zarrachalar cho`kmasi, suspenziya suyuqlikning bir xilidagi xususiyatlariga ega
bo`ladi. Suspenziyaga nisbatan zichligi kam bo`lgan zarrachalar yuqoriga suzib
chiqadi, yuqori zichli zarracha chiqa boshlaydi. Galitning zichligi 2,170 kg/sm3
silvinit 1,98 g/sm3 ni tashkil qiladi.
Shuning uchun maydalangan silvinit og`ir suyuqlik yoki zichli 2,05–2,10
g/sm3 bo`lgan suspenziyaga, silvin yuqoriga suzib chiqadi, galit cho`kadi.
Og`ir suyuqlik bilan ishlash qulay bo`lar edi. Lekin narmal sharoitda bunday
suyuqlikni olish juda qiyin masaladir. Shuning amalda NaCl va KCl ga nisbatan
to`yingan eritmalarda magnetit yoki ferrosilisiy suspenziyalaridan foydalaniladi
[33].
Magnetit yoki ferrosilisiyli suspenziyalari tinch holatda birga bo`lishlari
mumkin emas, minerallarni ajratish jarayonini suspenziya doimo harakatda
bo`ladigan apparatda amalga oshirish mumkin. Bunday apparat sifatida
gidrosiklonni qo`llash mumkin. Bu apparatda markazdan qochma kuchlar ta`sirida
katta zichlikga ega zarrachalar devorlarga tashlanadi, sipral bo`yicha pastga
yuradilar va pastki shtuserdan chiqib ketadilar. Shu bilan birga kichik – zichlikli
zarrachalar yuqoriga chiqib, yuqori shtuserdan chiqib ketadilar. «Past» va
«Yuqori» tushunchalar bu yerda uncha aniq emas, chunki gidrosiklon gorizontal
holatda ham ishlash mumkin [34].
Boyitilish mahsulotlari vibrasion groxotlarga kelib tushadi va bu yerda tuzlar
va suspenziyalar bir – biridan ajratiladi, undan keyin yuvish jarayoni amalga
oshiriladi. Yuvilgan konsentrat quritilishga yuboriladi va 65 % KCl 0,4 % H 2O
39
larga ega bo`lgan mineral keyingi pog`onalarga yuboriladi. Suspenziya yuvilishdan
keyin paydo bo`lgan chiqindilar saqlagichga yuboriladi.
Vibrasion graxotlarda ajratilgan magnetli suspenziya maxsus yig`uvchi
bakga
yuboriladi.
Yuvilishda
paydo
bo`lgan
quyiltirilgan
suspenziya
gidrosiklonlardan o`tkaziladi va bu yerdan aralashma quyiltirgichga yuboriladi,
quyiltirilgan mahsulot magnetli separasiyaga jo`natiladi. Magnitli separasiya
jarayonida magnitit magnit bilan tortib olinadi va nomagnit materiallardan ajratib
olinishi mumkin.
Ajratilgan magnetit magnitsizlanish nitushkadan o`tadi va yig`uvchi bakga
kelib
tushadi,
nomagnit
material
esa
quyuqlashtirgichga
yuboriladi.
Quyuqlashtirgichdan chiqqan eritma jarayonga qaytariladi. Quyuqlashtirgichning
quyuqlashgan pulpasi shlamdan iborat, u qarama–qarshi yuvilish qurilmasida
yuviladi va tashlanadi [35].
Ammiakli usul.
Konsentrlangan (80 % va undan ko`p) ammiakning suvli
eritmalari va suyuq suvsiz ammiakda kaliy xlorid deyarli erimaydi, natriy
xloridning eruvchanligi esa yuqoridir.
M.N.Nabiyev silvinitli rudani ammiakning konsentrlangan (80–90 % NH3)
suvli eritmasida eritilishi taklif qilganlar. Galit erigandan keyin va fazalar
ajratilgandan keyin cho`kma hosil bo`ladi, uning tarkibida kaliy xlorid, angidrid va
suvda erimaydigan qo`shimchalar mavjud. Ammiak haydalgandan va quritilishdan
keyin erimagan cho`kmadan texnikaviy kaliy xlorid olinadi. Uning tarkibida 86–89
% kaliy xlorid mavjud, rudaning tarkibidan 97–98 % kaliy xlorid mavjud, rudaning
tarkibidan 97–98 % kaliy chiqariladi.
v) Flotasion va gallurgiya usullarini kombinasiyalash. Ruda eruvchanchiz
qoldiqning miqdori ko`p bo`lgan holda flotasiya qo`llanilishi reagentlarning yuqori
sarfi va yakuniy mahsulotga kaliy o`tishini pasaytirishga olib keladi. Ayrim
hollarda flotasion usulda olingan kaliy xlorid va tarkibida ko`p miqdorda
eruvchansiz qo`shimchalar bo`lgan holda u yopishqoqlikka uchramaydi. Agar
shlamning miqdori 3,5 % dan oshmasa rudaning flotasion usulda rentabilli qayta
ishlash mumkin [36].
40
Gallurgiya usulida silvinitlar qayta ilanishda shlamlar hech qanday
qiyinchiliklar tug`dirmaydi. Gallurgiya usulida mayda kristalli kaliy xlorid ishlab
chiqariladi.
Ikkala usulning kamchiliklari yangi kombinasion texnologik sxema ishlab
chiqarishga olib keladi. Ushbu sxemada ham flotasiya ham gallurgiya jarayonlari
mavjud. Bunga asosiy flotasion qurilmaga erish – kristallanish sikli qo`shilishi
hisobiga
erishilgan.
Kombinasion
usuldagi
ishlab
chiqarish
sxemasiga
boshlang`ich ruda quruq maydalanadi, undan keyin aylanma namokob bilan
aralashib, bug`latiladi olingan suspenziya yirikligi bo`yicha klassifikasiya qilinadi,
eng yirik fraksiya flotasiyaga yuboriladi va keyin gallii qayta tozalanishga
yuboriladi. Klassifikatordan chiqqan suyuqlik gidroseparatorga kelib tushadi, bu
yerda tuzning mayda zarrachalari cho`kma xolidagi shlamdan ajratiladi [37–38].
Gidroseparatordan shlamli pulpa quyuqlashtirgichga yuboriladi va bu yerdan
chiqqan suyuqlik klassifikatorlarga qaytariladi, quyuqlashtirilgan shlamli pulpa
chiqindi saqlagichga yuboriladi. Gidroseparatordan chiqqan tuzning mayda
zarrachalari asosiy flotasiyaning dumbalari bilan aralashtiriladi va bu aralashma
qizdirilgan aylanma suyuqlikda eritiladi. Eritgichning pulpasi quyuqlashtiriladi va
undan
keyin
pastki
mahsulot
sentrafugada
siqiladi
va
tashiladi.
Quyuqlashtirgichning suyuqligi va sentfuganing filtratlarini issiq tindirilgan
suyuqlik deb hisoblash mumkin, u uch pog`onali vakuum – kristallanish
qurilmasiga yuboriladi. Olingan pulpa quyuqlashtiriladi va sentrafugada sikildi
filtrli suyuqlik eritilish.
120-121-122-123-124-125-126-127 ning 9.8 -sigacha
41
134 bet kaliyli ma`danni q……..-135-136 betlar
Quritish jarayonini tashkil etish usullari.
Kimyo, oziq–ovqat va boshqa sanoatlarda havo qizdirilishi va bir marta
quritish kamerasidan o`tishi kabi eng sodda quritish jarayonidan tashqari boshqa
usullar yordamida ham jarayonni tashkil etish mumkin.
Sanoat miqyosida quyidagi usullar qo`llaniladi: havoni ko`p marta oraliq
isitish yuli bilan quritish, ishlatilgan havoni qisman rekuperasiya qilish yo`li bilan
quritish, ishlatilgan havodan ko`p marta foydalanish yo`li bilan quritish.
Havoni ko`p marta oraliq isitish yo`li bilan quritish tizimi 10.1-rasmda
keltirilgan.
Odatda, bu uslda xavoning yuqori tv va quyi tn temperaturalari qabul qilinadi.
Dastavval havo tv temperauragacha qizdiriladi va undan so`ng nam material bilan
o`zaro ta`sirda bo`lib, tn temperaturagacha soviydi. Keyin, kaloriferda havo yana tv
temperaturagasa qizdiriladi va yana material bilan o`zaro ta`sirda bo`lib tn
temperaturagacha soviydi va h.k. Bu holda xavoning oxirgi temperaturasi В nuqta
orqali aniqlanadi. Quritishning bu usulida nam materialni nisbatan past
42
teiperaturali issiq havo yordamida quritish imkoni bor. 10.1 b-rasmdagi punktir
chiziqlardan ko`rinib turibdiki, agar issiqlik eltgich kameralar oralig`ida
qo`shimcha qizdirilganda, havoni t1 temperatura (С nuqta) gacha qizdirish zarur
bo`lar edi.
Bu usulda yuqori temperaturalarga chidamli materiallar kuritiladi.
Ishlatilgan havoni qisman rekuperasiya qilish yo`li bilan quritish tizimi 10.2rasmda ko`rsatilgan. Diagrammada A nuqtani ifodalovchi parametrli issiq havo,
ishlatib bo`lingan havo (АС va ВС chiziqlar) bilan aralashadi va kalorifyerda ts
temperaturagacha qizdiriladi. Undan keyin, qizdirilgan havo nam matyerial bilan
o`zaro ta`sir ettiriladi. Nam havoning so`nggi paramyetrlarini В nuqta
xarakterlaydi.
Oddiy quritish usuliga nisbatan bu usul pastrok temperaturalarda, yani tк
o`rniga tс da va gaz oqimining yuqori tezliklarida o`tkaziladi.
Yuqorida qayd etilgan havoning parametrlari va uning quritgichdagi tezligi
aralashish karraligi n=l/L ga bog`liq. Sirkulyatsiyali va sirkulyatsiyasiz quritish
usullari va havo holatining o`zgarish oraligi bir xil bo`lganda, issiqlik sarfi ham bir
xil bo`ladi.
43
186-187-188 bet 13.2 gacha, 189 bet 13.3dan 190 betgacha (190 bet
oxirgi abzats yozilmaydi.
Xulosa.
1.
Silvinit rudasini boyitish usullari tahlil qilindi.
2.
Gallurgik va flotasiya usullarida silvinit rudasini boyitish jarayonlari
o`rganilib chiqildi.
3.
Silvinitni boyitishda ishlatiladigan flatoreagentlar xossalari o`rganib
chiqildi.
4.
Silvinit rudasini boyitishda shlamni ta`siri o`rganildi.
5.
Dehqonobod kaliyli o`g`utlar zavodi chiqindilarni atrof muhitga ta`siri
o`rganilib chiqildi.
44
Adabiyotlar ro`yxati
1. Белов В.И., Соколов А.В. Добича и переработка калийних солей.
Л.:Химии. 1971.
2. Печковский В.В., Пинаев Г.Ф., Дзyuба Е.Д. и др. Технология калийних
удобрений. Минск, «Висщая школа » 1978.
3. Ахметов Т.Г., Порфирева Р.Т., Гайсин Л.Г. и др. Химическая
технология неорганических вешеств. – М: Висшая школа, 2002.
4. Nurmuhamedov X.S., Nigmadjonov S.K., Abdullayev A.SH., Asqarova
A.B., Rambergenov A.K., Karimov K.G. Kimyo va neft sanoatlari mashina
va qurilmalarini hisoblash va loyihalash. – Toshkent: Fan va texnologiyalar,
2008.
5. Желнин А.А. Теоретические основи и практика флотасии калийних
солей. – Л.: Химия, 1973.
6. Нормаматов Ф.Х., Eркаев А.У., Тоиров З.К., Шарипова Х.Т.
Исследование просесса получениya хлорида калия из силвинита в
присутствии аммиака // Узбекский химический журнал, 2009.
7. Короткова Е.Г., Янсиева С.Х., Eркаев А.У., Намазов Ш.С. Политерма
растворимости в системе NaH2P2O7- K2H2P2O7 -(10% P2O5+90%H2O) //
Журнал неорганической химии – 1992.
8. Янсиева С.Х., Eркаев А.У., Короткова Е.Г., Намазов Ш.С. Политерма
растворимости в системе NaH2P2O7 –K2H2P2O7 (20% P2O5+80%H2O) //
Журнал аналитической химии – 1994.
9. Позин М.Е. Технология минералних удобрений. – Л.: Химия, 1983.
10.Грабовенко В.А. Производство бесхлорних калийних удобрений.- Л.:
Химиya, 1980.
11.Титков С.Н., Мамедов А.И., СоловевЕ.И. Обогашение калийних руд. –
М.: Недра, 1982.
12.Кашкаров О.Д., Соколов И.Д. Технологиya калийних удобрений. Л.
Химия, 1987.
45
13.Заклyuчение института «УзНИИХИМПРОЕКТ» к материалам фирми
«Тиссен» (Германиya) разработки Тюбегатанского месторождениya
калийнх солей, г. Чирчик, 1999 г.
14.Техника-экономическое
обоснавание
(ТEО).
Строителство
Дехканабадского завода калийних удобрений на базе Тюбегатанского
месторождения калийних солей. Китайскаya компаниya «СИТИК» и
ОАО «УзКИМЁСАНОАТЛОЙИХА», 2009.
15.Базовий
прект
строителства
перерабативаяшего
комплекса
Дехканабадского завода калийних удобрений мошностю 299 тис. тонн
в год. Компаниya «СИТИК», Лян`юнганский проектний институт
«LEHIGH». Март 2009г.
16.Ibragimov G.I., Erkaev A.U., Yakubov R.Ya va Turobjonov C.M. Kaliy
xlorid texnologiyasi. Tashkent. “Muharrir”, 2010.
17.Karimov I.A. Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent «O`zbekiston» 2010y.
18.Karimov I.A. «Yuksak manaviyat yengilmas kuch» Toshkent «Manaviyat»
2008 y.
19.Штилман М.И Биологические активние системи.
20.http://www.pereplet.ru/obrazovanie/ stsorov/546.html,2005;
46
Скачать