Загрузил Shuhratjon Boykhanov

2019-yil-6-son

Реклама
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
2019/6
Bosh muharrir:
Sharipov Shavkat Safarovich
Tolipov O‘tkir (bosh muharrir
o‘rinbosari)
Tahrir hay’ati:
Abdullayeva Barno
Adilova Saodat
Akmalov Abbos
Ergasheva Gulruxsor
Ergashov Maxamatrasul
Fayzullayev Saidnosir
Hakimova Muhabbat
Halilov Ruslan
Halilova Shahnoza
Ismoilov Omilxon
Isyanov Ravil
Li Yu Mi
Makovchik Aleksandr
Mamadaliyev Abdumajid
Muslimov Narzulla
Panjiyev Qurbonniyoz
Pavel Zgaga
Qo‘ysinov Odil
Ruziyev Erkin
Safin Rais
Sa’dullayev Davlyatbek
Tolipova Jamila
Tursunov Samar
To‘rayev Samad
Urazova Marina
Valiyeva Sirojiya
Xankeldiyev Sher
Xodjayev Bekzod
Yoqubov Akmal
Yoqubov Islom
Shodmonova Shoira
Muassis  Nizomiy nomidagi
Toshkent
davlat
pedagogika
universiteti.
Jurnalda pedagogika, psixologiya,
o‘qitishning metod va texnologiyalariga
oid
ilmiy-nazariy,
ilmiy-metodik
maqolalar o‘zbek va rus tillarida chop
etiladi.
Jurnalga Toshkent shahar Matbuot
va axborot boshqarmasining 2014-yil
26-maydagi 02-004-sonli “Ommaviy
axborot vositasi davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilganligi to‘g‘risida guvohnoma”
olingan va unga O‘zbekiston Respublikasi Milliy kitob palatasining 2008-yil
30-iyundagi 511/S shartnomasi asosida
Davriy nashrlarning Xalqaro standartlar (ISSN) – 2010-5320 raqami taqdim
etilgan.
O‘zbekiston
Respublikasi
Oliy
attestatsiya Komissiyasi rayosatining
2013-yil 30-dekabrdagi 201/3-sonli
qarori bilan ro‘yxatga olingan.
Jurnal oliy va o‘rta maxsus,
kasb-hunar ta’limi, umumiy o‘rta
ta’lim, malaka oshirish va qayta
tayyorlash tizimi pedagog xodimlari,
ilmiy
xodimlar,
doktorantlar,
tinglovchilar, magistratura va bakalavriat talabalari uchun mo‘ljallangan.
© “Pedagogika” jurnali, 2019
1
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Scientific-theoretical and methodical
journal
CHIEF EDITOR:
Sharipov Shavkat Safarovich
Tolipov O‘tkir ( deputy editor-in-chief)
EDITORIAL BOARD:
Abdullayeva Barno
Adilova Saodat
Akmalov Abbos
Ergasheva Gulruxsor
Ergashov Maxamatrasul
Fayzullayev Saidnosir
Hakimova Muhabbat
Halilov Ruslan
Halilova Shahnoza
Ismoilov Omilxon
Isyanov Ravil
Li Yu Mi
Makovchik Aleksandr
Mamadaliyev Abdumajid
Muslimov Narzulla
Panjiyev Qurbonniyoz
Pavel Zgaga
Qo‘ysinov Odil
Ruziyev Erkin
Safin Rais
Sa’dullayev Davlyatbek
Tolipova Jamila
Tursunov Samar
To‘rayev Samad
Urazova Marina
Valiyeva Sirojiya
Xankeldiyev Sher
Xodjayev Bekzod
Yoqubov Akmal
Yoqubov Islom
Shodmonova Shoira
2019/6
The founder: Tashkent State
Pedagogical University named after
Nizami.
The journal publishes scientifictheoretical
and
methodological
articles in Uzbek and Russian
languages in the fields of pedagogics,
psychology, teaching methods and
technologies.
The journal has been certified
under № 02-004 on the state
registration of the mass media from
the Tashkent Press and Information
Administration as of May 26, 2014
and was awarded the international
standard number (ISSN) - 2010-5320
of periodical journals on the basis of
the 511/S contract from the National
Book Chamber of the Republic of
Uzbekistan.
The journal has been registered
by the Presidium of the Higher
Attestation Commission of the
Republic of Uzbekistan under № 201/3
as of December 30, 2013.
The journal is intended for the
staff of higher and secondary
specialized education, vocational
education, advanced training system,
as well as researchers, doctoral
students, masters and bachelors.
2
PEDAGOGIKA VA PSIXOLOGIYA, PEDAGOGIK INNOVATIKA
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
СИСТЕМА СОЦИАЛЬНОЙ ЗАЩИТЫ И
ПОДДЕРЖКИ СТУДЕНТОВ ВЫСШИХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ
Резюме. В данной статье раскрываются
особенности системы социальной защиты и
социальной
поддержки
студентов,
их
социально-психологическая адаптация к новым
для них условиям обучения в высшем
Н. Лежепекова
образовательном обучении, обозначаются
трудности адаптационного процесса, причины их возникновения и
возможные пути их преодоления.
Ключевые слова: адаптация, социальная защита, социальная
поддержка, социально-психологическая адаптация, воспитание,
студент, высшее образовательное учреждение, педагогика.
Abstract. This article reveals the features of the system of social
protection and social support of students, their socio-psychological
adaptation to the new learning conditions for them in higher education,
outlines the difficulties of the adaptation process, the reasons for their
occurrence and possible ways to overcome them.
Key words: adaptation, social protection, social support, sociopsychological adaptation, parenting, student, higher educational institution,
pedagogy.
Rezume. Ushbu maqolada talabalarni ijtimoiy himoya qilish va ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash tizimining xususiyatlari, ularning oliy ta'limda yangi o‘quv
sharoitlariga ijtimoiy-psixologik moslashuvi, moslashuv jarayonining
qiyinchiliklari va ularni bartaraf etish usullari yoritilgan.
Tayanch so‘zlar: adaptatsiya, ijtimoiy himoya, ijtimoiy qo‘llabquvvatlash, ijtimoiy-psixologik adaptatsiya, ota-ona, talaba, oliy o‘quv yurti,
pedagogika.

Лежепекова Надежда Петровна, доцент Филиала РГУ нефти и газа (НИУ) имени
И. М. Губкина в городе Ташкенте. E-mail: nadejda73942004@mail.ru
3
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
современном мире значимую важность заслуживает создание
схемы социокультурной поддержки и защищенности студентов,
главной задачей которой есть формирование системы сохранения и
укрепления как физического так и психологического здоровья,
нравственности молодежи, помощь в сложных ситуациях, организация
отношений в социальной среде, оценка конкретно сложившихся
ситуаций
социальной
направленности,
обеспечивающих
самосовершенствование личности студента, реализацию его
творческого и научного потенциала. Данная система предусматривает
организацию работы по таким направлениям, как социальнопсихологическое, социально-правовое, валеологическое, социальноинформационное, культурно-досуговое. Если говорить обобщенно, то
социальная защита студентов представляется как систематичное и
планомерное формирование среды для целенаправленного
становления молодежи в процессе ее социализации, воспитании
гармонично развитого поколения и последующего формирования
профессиональных
знаний,
навыков,
умений,
личностного
становления1.
По определению С. В. Тетерского – защита и социальная
поддержка студентов имеет свою особенность, которая в свою очередь
определяется целями, задачами, средствами и формами ее
осуществления. Вне зависимости от ведомственной принадлежности
она решает проблемы личности и поэтому не может не иметь
педагогической
направленности.
Освоение
и
применение
педагогических сторон социальной защищенности и социальной
помощи и поддержки студенчества в действительности является
реальностью успешного разрешения проблем и преодоления
социальных рисков студенчества сегодняшнее время2.
1
Андреев В. И. Педагогика. Учебный курс для творческого саморазвития. – Казань:
Центр инновационных технологий, 2000. – С. 11-12.
2
Тетерский С. В. Введение в социальную работу. – Москва, Издательство
Академический Проект, 2006. – С. 312.
4
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Внедрение в реальность защитных механизмов по отношению к
возрасту студентов имеет уникальное значение, так как в полном
объеме может содействовать успешному профессиональному и
личностному развитию будущих квалифицированных кадров. И здесь,
на этом этапе необходимо вовремя обратить внимание и своевременно
отреагировать на те перемены, которые происходят в сфере
студенческой жизни, их безопасности социального характера, также
выявлять положительную и отрицательную направленность данных
перемен.
Понятию «социальная защита» присущи множество определений.
В обширном смысле понимания «социальная защита» – это род
деятельности государства по внедрению жизненных целей и
первостепенных целей социальной политики, по совокупности
законодательно
укрепленных
правовыми,
социальными
и
экономическими гарантиями, предоставляющих всем представителям
республики соблюдение значимых социальных прав.
В общем понимании защита социальной поддержки представляет
собой комплекс мероприятий, направленных на обеспечение равного
доступа каждого представителя нашего общества к соответствующему
минимуму социального благосостояния.
Исследование и использование педагогических сторон
социальной поддержки и социальной защиты является в
действительности
возможностью
благополучного
решения
современных проблем социального характера и направленности.
По определению К. А. Гаврилова, риск – это решение (действие),
следствием которого может быть некоторое ожидаемое негативное
последствие, существенное с точки зрения действующего субъекта
(влияющее на осуществление действия). Так как понятие риска,
является многоплановым, в научной литературе используются
различные производные этого понятия в зависимости от области
применения, стадии анализа опасности и т.д. Так, в зависимости от
5
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
основной причины возникновения рисков выделяют природные,
техногенные, экологические, коммерческие и другие виды рисков3.
Серьезное значение имеет социальный риск, предполагающий
событие, влекущее изменение материального и (или) социального
положения работающих и иных категорий граждан, в случае
наступления которого осуществляется обязательное социальное
страхование4.
Таким образом, студенческие социальные риски – это негативные
обстоятельства и факторы, их последствия, вызванные социальным и
экономическим положением и связанные с ухудшением материального
и социального положения студенческой молодежи.
В отношении студенческой молодежи система рисков довольно в
значительной степени многогранна. К преобладающим системам
социальных рисков молодого поколения студентов, требующих учет в
организуемой в высшем образовательном учреждении социальной
системной поддержки и защиты, присущи следующие5:
1) социально-экономические риски:
− недостаточная финансовая составляющая для завершения
обучения и наиболее благоприятного жизнеобеспечения за период
учебы в высшем образовательном учреждении;
− сложность дальнейшего трудоустройства по окончании
обучения высшего образовательного учреждения по направлению
профессиональной деятельности;
− проблемный вопрос частичной занятости студентов во время
обучения в высшем образовательном учреждении для обеспечения
собственной материальной составляющей;
3
Гаврилов К. А. Понятие «риск» в социологии: к вопросу о дефиниции //
II Всероссийская научная конференция «Сорокинские чтения-2005. Будущее России:
стратегии развития».
4
Нечаев В. И., Михайлушкин П. В. Экономический словарь. – Краснодар: Атри, 2011.
– С. 309.
5
Воспитание и развитие личности в социуме: Комплексно-целевая программа.
– Нижний Новгород: Педагогические технологии; Арабеск, 2000; Мирзоян М. В.
Педагогические аспекты социальной защиты и поддержки студентов в вузе: Дисс.
канд. пед. наук. – Ставрополь, 2006. – C. 12.
6
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
2) культурно-социальные риски, связанные с такими
адаптационными периодами студентов как:
− новые условия обучения (отличительные от системы школьного
образования и системы среднего специального образования);
− к жизни в другом городе, мегаполисе (данный риск относится к
той части студенческой молодежи, которая на период обучения
переезжает из областных регионов в другой город, к месту учебы);
− к иным условиям проживания (студенты, проживающие не в
семьях, а в общежитиях, на съемных квартирах; вдали от родителей,
семейного родительского контроля);
3) риски здоровья:
− увеличение объема учебной нагрузки и влияние
социокультурных рисков;
− риск злоупотребления алкогольных напитков, наркотических
средств, других психоактивных и психотропных препаратов.
В связи с этим, социокультурная структура защиты и поддержки
студенческой молодежи в высшем образовательном учреждении
понимается как комплексные методические меры, нацеленные на
актуализацию воспитательной, социальной, научно-образовательной
функций высшего образовательного учреждения, с целью
предостережения,
минимизирования
или
компенсирования
социальных рисков молодых студентов.
Будучи частью населения, не относящейся к производительной, и
практически не принимая участия во вторичной занятости, в целях
обеспечения своей жизнедеятельности студент молодежь практически
не имеет самостоятельных дополнительных источников материального
дохода, тем самым пребывая в материальной привязке к своим
близким (родителям), к социальной и материальной поддержке. Это, в
свою очередь, говорит о том, что высшее образовательное учреждение
должно акцентировать внимание не только на функцию обучающего
характера, направленную на формирование и становление
высокопрофессионального специалиста, но и в не менее значимой
степени на формирование личности студента, становление его
7
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
гражданской позиции, развитие его индивидуальных и личностных
качеств, формирование условий для поддержки его в социуме6.
По этой причине в роли высших образовательных учреждениях
немаловажное место целесообразно отвести всевозможным его
структурам и подразделениям, начиная от управленческого органа,
преподавательского состава до социальных, духовно-нравственных,
воспитательных,
самостоятельных
студенческих,
которые
непосредственно связаны с принятием и исполнением комплекса
социальных и защитных мероприятий, нацеленных на обеспечение
социальной поддержки студента на весь период его обучения в высшем
образовательном учреждении.
Так же, одним из таких важнейших структур формы социальной
защищенности студентов являются и работа духовно-просветительской
направленности, педагогов – воспитателей, отдел организации научной
и
исследовательской
деятельности
одаренных
студентов,
студенческого научного общества. Как показывает практика их
деятельность включает в себя следующие основные тенденции в
организации: экономической и социально-правовой защищённости;
работы спортивно-оздоровительной направленности; развития и
поддержки студенческой научно-исследовательской деятельности;
жилищно-бытовых условий; досуга и отдыха; обеспечения
безопасности
жизнедеятельности;
воспитательной
работы;
информационно-методической работы; психологической помощи и так
далее. Все это определяет значительный потенциал в осуществлении
комплексной системы поддержки и социальной защищенности
студентов высшего образовательного учреждения7.
В высших учебных заведениях наиболее перспективными
подходами по организации деятельности социальной защиты и ее
6
Асмолов А. Г. Психология личности. Принципы общепсихологического анализа. –
Москва: Издательство Смысл, 2001. – С. 190.
7
Дроздова Т. В. Исследование динамики личностных новообразований студентов. //
Актуальные проблемы высшего профессионального образования. – Кострома:
Издательство КГСХА, 2005. – С. 39.
8
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
содержанию должны лидировать те, которые нашли свое применение
прежде всего, в социальной педагогической работе. В данном случае
рассматриваются
такие
подходы
как
методологический,
педагогический и психологический.
Методологический подход, с успехом решающий значительно
важные проблемы населения, должен складываться, первоначально,
на основе перехода от бюрократической, административной модели к
гуманистической, учитывая при этом приоритеты личности, насущных
ее проблем, потребностей и интересов. Данная вариация тем важна,
что решаются проблемы личности, и по этой причине она не может не
иметь педагогической направленности.
Важно отметить педагогический подход, в котором соединены
различные подходы (личностно-ориентированный, личностнодеятельностный и другие), используемые теориями и практиками
психологических, педагогических и социологических направлений.
Педагогический подход является базовым, комплексным
источником в организации и содержании системы социальной помощи
и поддержки студентов высших образовательных учреждений и
позволяет своевременно определить, выявить и педагогически
целенаправленно повлиять на отношения в студенческой социальной
среде, развить разнообразие инициатив, сформировать личностные и
ценностные ориентации студента по отношению к себе, социуму, к
окружающей природе, к своему физическому здоровью и духовному
состоянию 8.
Подход к развитию содержания социальной защищенности
студентов связан, в первую очередь, с рассмотрением данной
деятельности
как
части
молодежной
политики
высшего
образовательного заведения вместе с социальной, педагогической,
воспитательной, культурной, спортивно-оздоровительной. Это тоже
является одним из педагогических аспектов социальной поддержки и
защиты студентов в высшем образовательном учреждении.
8
Хрипкова А. Г. Юность. – Москва: Педагогика, 1988. – С. 269.
9
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Субъектами
данного
рода
деятельности
в
высшем
образовательном учреждении являются ректорат, профессорскопреподавательский
состав,
деканаты,
кафедры,
духовнопросветительские отделы, отделы по работе с молодежью, педагогивоспитатели,
психологи,
досугово-оздоровительные
центры,
студенческие и общественные организации.
Такой метод по организации и реализации молодежной политики
высшего учебного заведения представляет собой не только
воспитательную работу, в традиционном смысле, а социальнозащитную,
социально-адаптирующую
и
профессиональноориентированную работу, как исключительно поставленный и
контролируемый процесс поддержки студентов в период подготовки
высококвалифицированного специалиста. Итогом такого рода
деятельности должно стать вхождение выпускника вуза после его
окончания в трудовую деятельность и систему социальноэкономических отношений, формирование конкурентоспособного
специалиста в условиях рыночного производства9.
Учет и использование аспектов педагогической направленности в
организации и содержании социальной защищенности и поддержки
студенчества в высшем учебном заведении в большей степени
способствует повышению ее эффективности. Это позволяет обобщить
информацию следующего характера:
1. Студенты высших образовательных заведений для своего
жизнеобеспечения практически не имеют самостоятельных
материальных источников, находятся в родительской зависимости и
системы поддержки и социальной защиты, что определяет потребность
реализации в учебном заведении функции, которая связана с
созданием поддерживающих и защитных условий в социальном плане.
2. В большей степени продуктивности достигает социальная
защитная деятельность высшего образовательного учреждения,
9
Шумская Л. И. Диагностика воспитательного процесса в ВУЗе. – Минск: Издательский
центр БГУ, 2010. – С. 61.
10
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
основанная на использовании и учете педагогических методов
социальной поддержки и защиты личности студента. А именно: подход
педагогической направленности к содержанию и организации данного
рода деятельности, определяющий преимущество личности как
главного объекта социальной поддержки и защиты; управление
системой социальной поддержки и защиты студентов педагогическими
аспектами; взаимная связь социальной и защитной деятельности с
социально-педагогической, воспитательной, спортивно-оздоровительной, культурной и досуговой работой со студенческой молодежью;
реализация и использование педагогических функций и средств10.
3. Система социальной поддержки и защиты студентов высшего
образовательного учреждения представляет собой совокупность
организационных мер, воплощаемые в социальной, воспитательной,
образовательной деятельности высшего учебного заведения,
направленных на минимизацию, компенсацию или предупреждение
ряда проблемных вопросов, среди которых приоритетными
направлениями
являются
социокультурные,
индивидуальные,
социальные и экономические риски здоровья студентов.
4. Одна из главных ролей в реализации и организации поддержки
и социальной защиты является так же студенческая профсоюзная
организация, которая активно сотрудничает со структурой
педагогического управления учебного заведения, поддерживает
внешние связи и тесно взаимодействует с социальными институтами в
решении таких актуальных вопросов как социальная адаптация,
воспитание и профессиональное самоопределение студента.
Вместе с тем оно ставит и ряд новых проблем, в том числе
связанных с решением вопросов проектирования социальных, научнопедагогических программ со студентами и психолого-педагогической
10
Мирзоян М. В. Педагогические аспекты социальной защиты и поддержки студентов
в вузе: Дисс. …канд. пед. наук. – Ставрополь, 2006. – С. 150.
11
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
подготовки специалистов служб социальной защиты высших
образовательных учреждений.
Можно отметить, что, адаптация к обучению в высшем учебном
заведении представляет собой процесс проникновения личности в
комплекс ролей и форм деятельности, приспособление личности к
специализации выбранной профессии, что влечет за собой
распределение оптимального режима функционирования личности в
учебной среде.
Исследователями выделены внешние и внутренние факторы,
позволяющие влиять на студенческий процесс адаптации. К внешним
факторам относятся те, которые связаны с функционированием
учебного заведения и таким образом влияют на студента, а внутренние
факторы связаны со свойствами личности отдельного студента и
психическими процессами. Высокий уровень адаптации студента
влияет на позитивные результаты учебной деятельности. Есть большая
необходимость на постоянной основе проводить комплекс
мероприятий, направленные на оптимизацию процесса адаптации
студентов.
12
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
О‘QUV JARAYONINI BOSHQARISH
TEXNOLOGIYALARI
Rezume.
Maqolada о‘quv jarayonini
boshqarish texnologiyalaridan foydalanib, ta’lim
sifati va kutilayotgan natijalarning samaradorligini
ta’minlash haqida fikr yuritilgan.
Tayanch sо‘zlar: pedagogik faoliyat, о‘quv
jarayoni, ta’lim sifati, ta’lim subyektlari, nazorat
qilish, baholash, tahlil qilish, monitoring,
texnologiya.
X. Matyakubov*
Abstract. The article discusses the using of
management technologies to ensure high results in education.
Key words: pedagogical activity, educational process, quality of
education, subjects of education, control, evaluation, analysis, monitoring,
technology.
Резюме. В статье рассматривается использование технологий
управления учебным процессом для достижения высоких результатов в
процессе обучения.
Ключевые
слова:
педагогическая
деятельность,
образовательный процесс, качество образования, субъекты
образования, контроль, оценка, анализ, мониторинг, технология.
a’lim sifati nafaqat ta’lim beruvchining malakasi va ta’lim
oluvchining tayyorgarlik darajasiga, balki ta’lim jarayonini tashkil etish
hamda uni boshqarish sifatiga ham bevosita bog‘liqdir. Jumladan, bilimlarni
nazorat qilish, uning sifatini baholash о‘qitish jarayonining dolzarb
masalalaridan hisoblanadi.
Nazorat о‘qituvchi faoliyatida ta’lim-tarbiya obyektini, xususan,
pedagogik jarayon va pedagogik faoliyat natijasini baholashga qaratiladi,
ta’lim jarayonida erishiladigan natijalarni hamda о‘quv jarayoniga kiritilishi
kerak bо‘lgan о‘zgarishlarni baholashga imkon beradi. Nazorat orqali olingan
ma’lumotlar о‘quv jarayonini tartibga solish va tuzatish uchun asos bо‘ladi.
О‘quv jarayonida nazoratni tо‘g‘ri tashkil etish uchun quyidagi
talablarga alohida e’tibor qaratish lozim:
*Matyakubov Xamidjan Razzaqovich, Urganch davlat universiteti mehnat ta’limi kafedrasi
dotsenti v.b., pedagogika fanlari nomzodi.
13
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− standart, model va mezonlarni ishlab chiqish va ulardan
foydalanish;
− standartlarning qо‘llanilish doirasini aniqlash;
− boshqaruv obyektlarining ishlab chiqilgan standartlarga muvofiqligi
darajasi tо‘g‘risida ma’lumot tо‘plash;
− о‘zaro munosabatlarni faollashtirish hamda о‘quv jarayonida
fanlararo aloqani optimallashtirish;
− о‘quv jarayonini nazorat qilishda tayaniladigan mezon va
kо‘rsatkichlarning tо‘g‘ri belgilanishi va yetarlicha bо‘lishi.
Nazorat natijalari maqsadni belgilash va rejalashtirish, bir sо‘z bilan
aytganda, о‘quv jarayonini monitoring qilishga imkon yaratadi. О‘quv
jarayoni monitoringi – о‘quv jarayoni sifati va ta’lim subyektlari faoliyati
natijalari to‘g‘risida ishonchli ma’lumot olish demakdir. Pedagogikada
monitoring tushunchasi keng qо‘llanilib, uning mohiyati ta’lim tizimi va uning
elementlari holatini doimiy ravishda kuzatib borishdan iborat. Pedagogik
monitoring aniqlangan nomuvofiqliklar sababini tahlil qilib, ularni bartaraf
etish usullarini topishi lozim.
Aytaylik, о‘qituvchi ta’lim subyektlarining о‘zaro janjallarini,
ayrimlarining zaif sinfdoshini masxaralashni xush kо‘rishini doimiy ravishda
kuzatadi... Albatta, bu kuzatishning natijasi sifatida amalga oshirilgan
profilaktika ishlari doirasida о‘qituvchi ta’lim dasturi va о‘zining kundalik
dars rejalarini о‘rganib, ta’lim oluvchi shaxsida kundalik hayotning
fenomenal hodisasi sifatida eng oliy qadriyat bо‘lmish insonga ijobiy
munosabatni shakllantirishga qaratilgan ta’sirni kuchaytirish uchun zarur
tuzatishlar kiritishi lozim. Ushbu masala “O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”da ham alohida
ta’kidlanib, о‘sib kelayotgan yosh avlodni ma’naviy-axloqiy va intellektual
rivojlantirishni sifat jihatidan yangi darajaga kо‘tarish, о‘quv-tarbiya
jarayoniga ta’limning innovatsion shakllari va usullarini joriy etish
maqsadida, “fuqarolarning о‘zini о‘zi boshqarish organlari tomonidan
tarbiyasida muammolari bо‘lgan о‘quvchilarning ota-onalari bilan
tushuntirish ishlarini olib borish, rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or
tajribasini о‘rgangan holda umumta’lim muassasalarida о‘quvchilar о‘rtasida
14
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
zо‘ravonlik (buling)ning oldini olishga qaratilgan dasturlarni joriy etish”1 kabi
muhim vazifalar belgilangan.
Monitoring natijalariga kо‘ra, о‘qituvchini qoniqtiradigan о‘quv
natijalarining umumiy manzili yuqoriga yo‘naltirilgan egri chiziqdir. Qaramaqarshi variant esa, ta’lim jarayonining muvaffaqiyatsizligini yoki uning ta’lim
muassasasida tо‘liq yo‘qligini kо‘rsatadi.
Nazorat identifikatsiyasi о‘lchash, tahlil etish va baholash kabi
jarayonlardan iborat bо‘lib, pedagogik diagnostika umumiy tushunchasi
tarkibida о‘qituvchi va о‘quvchilar faoliyatini aniqlash, tahlil qilish, baholash
va tuzatish kabi maqsadlarni nazarda tutadi. Nazorat natijasida olingan
ma’lumotlar shakliga kо‘ra: og‘zaki, yozma va laboratoriya ishlari nazorati;
asosiy bosqichlariga kо‘ra: dastlabki, joriy, takroriy, davriy, yakuniy;
qо‘llanilgan vositalarga kо‘ra: mashina yordamida, mashinasiz,
dasturlashtirilgan; nazorat predmetlariga kо‘ra: tashqi nazorat, о‘zaro
nazorat, о‘z-о‘zini boshqarish; boshqarish texnologiyalariga kо‘ra:
standartlashtirilgan va nostandart nazorat kо‘rinishida bо‘ladi.
О‘quv dasturining majburiy tarkibiy qismlari standartlashtirilgan
nazoratdan о‘tkaziladi. О‘quv nazoratining keng joriy etilgan metodlaridan
biri yutuqlarni sinashdir. Mazkur sinovni amalga oshirish bosqichlari
tuzilmasi, birinchi navbatda, talabalar bilim darajasini aniqlash va
qiyinchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan vazifalar tizimidan iborat bо‘ladi.
Sinovning eng muhim maqsadlaridan biri talabalar bilan muayyan
hajmdagi о‘quv materialining barcha masalalari bо‘yicha bir xil sharoitda,
hamma uchun istisnosiz, oldindan ishlab chiqilgan yagona reyting mezoni
asosida sо‘rov о‘tkazishdir. U quyidagi mazmundagi bilimlarni aniqlashga
yо‘naltiriladi:
– dalillar va ularning sabablarini bilish;
− о‘rganilayotgan mavzu bо‘yicha ilmiy-nazariy va amaliy
muammolarni bilish, ularni hal qilishning mumkin bо‘lgan usullari tо‘g‘risida
bilimga ega bо‘lish;
− mavzu bо‘yicha fundamental tushunchalar hamda ularning
ta’riflarini bilish, tushunchalar doirasi va mazmunini tushunish,
tushunchalarni amaliy jihatdan qо‘llay olish;
1
https://lex.uz/docs/4312785 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил
29 апрелдаги ПФ-5712-сон Фармонига 1 – ИЛОВА.
15
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− asosiy qonun-qoidalar, ularning mazmuni, namoyon bо‘lish
shartlari va chegaralarini qо‘llanish doirasini bilish;
− ularning rivojlanishi uchun asos bо‘ladigan nazariyalarni, tajribasinovga asoslangan dalillar haqidagi bilim va ma’lumotlarni, jumladan, asosiy
qoidalar, tenglamalar, dalillar, xulosalar, amaliy qо‘llanmalar, prognostik
imkoniyatlarni bilish.
Ta’lim jarayonida ta’lim oluvchilar bilimi, kо‘nikma va malakalarini
tekshirish, ijodiy qobiliyatini aniqlashda nazoratning test shaklidan ham
unumli foydalaniladi. Test о‘quv predmeti tarkibi, о‘quv materialining
tasniflanishi, mavzulararo va predmetlararo bog‘liqlikning tahlili orqali
yaratiladi. Ishonchli va samarali ishlovchi testlar dasturlash texnologiyalari
va zamonaviy metodik talablarga javob berishi lozim. Sinov testlari
kompyuter yordamida avtomatlashtirilgan holda yoki qog‘oz shaklida
amalga oshiriladi. Sinovdan sо‘ng natijalar matematik qayta ishlanadi.
Ma’lumki, о‘quv faoliyati jarayonida talaba muayyan tajribalarga ega
bо‘ladi, aqli va tafakkuri bilan bilimlarni egallaydi, ma’naviyati rivojlanadi,
ishonch-e’tiqodi mustahkamlanadi. Olgan ma’lumotlari asosida bilim hosil
qiladi va unga nisbatan muayyan munosabati shakllanadi. О‘zining dastlabki
bilim darajasini yakuniy daraja bilan taqqoslab kо‘radi va qanday sifat va
miqdor о‘zgarishlari vujudga kelganini aniqlaydi:
− “nimani bilaman?” (о‘z bilimi va uning tarkibi tо‘g‘risida fikrga ega
bо‘ladi);
− “qanday qilib?” (bilimlarning vujudga kelishi, rivojlanishi va ularni
о‘zgartirish usullariga aloqador xatti-harakatlar tо‘g‘risida ma’lumotlarni
bilib oladi);
− “Men bu bilimlar nimaga kerakligini bilaman!” (ma’lumot va uning
ma’nosini tushuna biladi).
− “Men bilaman!” (bilim va unga tegishli ma’lumotni belgilay oladi).
О‘quv jarayonini nazorat etish boshqaruvga nisbatan ayrim о‘ziga xos
xususiyatlarga ega:
− о‘quvchi shaxsini tarbiya subyekti sifatida tarbiyalashning
murakkabligi tarbiya jarayoni va uning natijalarini tо‘liq nazorat qilishni
qiyinlashtiradi;
− о‘quv jarayoni va unga kiritilgan fanlar dinamik hamda
о‘zgaruvchan, shu sababli о‘quv jarayonini bir marotaba va barcha
mezonlardan foydalangan holda boshqarib bо‘lmaydi;
− о‘quv jarayoni hodisalari о‘rtasida mazkur turdagi chiziqli aloqa
mavjud emas: о‘quv jarayoni qanchalik yaxshi tashkil etilsa, pedagogik
16
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
faoliyat qanchalik sifatli amalga oshirilsa, uning samaradorligi shunchalik
yuqori bо‘ladi. Pedagogik hodisalar о‘rtasidagi bog‘liqlik ancha murakkab
muvozanatsiz tizimlarning ishlashi va rivojlanishi qonunlari bilan belgilanadi;
− о‘quv jarayonini nazorat qilish munosabatlar va о‘quv jarayoni
hissiy muhitining muhim kо‘rsatkichi hisoblanadi. Shu sababli nazorat ta’lim
subyektlariga g‘amxо‘rlik kо‘rsatishni, aniqlik, tо‘g‘rilik va ishonchlilikni talab
etadi.
Ta’lim jarayonini boshqarishda N. E. Shurkova qatlamlarni tahlil qilish
texnologiyasidan (obrazli qilib aytganda, “piyoz” usulidan) foydalanishni
tavsiya etib, unga quyidagicha ta’rif beradi: “Shaxs shakllanishining mohiyati
gо‘yo “piyozning qavat-qavat qatlami” ostida yashiringandek, ya’ni kо‘p
qavatli qatlamlar uning о‘zagini yashirib turadi. Biz bir qatlamni boshqasidan
olib tashlasak, yadroga tomon yaqinlashamiz va mavzuning belgilangan
talablariga javob topamiz”2.
Ushbu texnologiya qо‘llanganda qatlamlar ketma-ketligiga alohida
e’tibor qaratiladi. Bunda birinchi qatlam ta’lim oluvchining ichki dunyosi
bilan uzviy bog‘liqdir. Shu bois о‘spirinlik davrida о‘quvchi shaxsida
kuzatiladigan ichki va tashqi nomuvofiqliklar hisobga olinishi zarur.
Ikkinchi qatlamda ta’lim oluvchining jismoniy, ruhiy salomatligiga
e’tibor qaratiladi hamda uning xatti-harakatlari va ta’lim muassasasi
hujjatlari о‘rganiladi.
Uchinchi qatlamda ta’lim oluvchilar faoliyatining tabiatiga alohida
e’tibor beriladi va nazorat orqali uning sifat natijasi о‘rganiladi. Bunda barcha
harakatlar hisobga olinadi. Ularning obyektiv natijasi aniq, moddiy shaklga
ega bо‘lib, shu sababli uni о‘rganish va baholash ancha oson kechadi.
Tо‘rtinchi qatlam. Ta’lim oluvchining xatti-harakatlariga qarab, uning
jamiyat madaniyatini qay darajada о‘rganish kerakligi tо‘g‘risida xulosa
chiqarish mumkin. Xatti-harakatlar o‘rganilganda turli sharoitlar va muayyan
vaziyatlar hisobga olinishi kerak. Bolaning kayfiyati yoki uning turli kishilarga
taqlid qilish istagi turli vaziyatlarda, turli faoliyatlarda kо‘rib chiqilishi kerak.
Beshinchi qatlam ta’lim oluvchilarning о‘qituvchi va boshqa kishilar
bilan munosabatini ifodalaydi. Bunda ta’lim oluvchining qadriyatlarga
munosabati alohida o‘rganiladi. Ta’lim subyektlarining о‘zaro munosabatini
aniqlashda diagnostika, shuningdek, kuzatish, suhbat va boshqa usullardan
foydalanish maqsadga muvofiq.
2
Щуркова Н. Е. Прикладная педагогика воспитания: – Санкт-Петербург: Питер, 2005.
— С. 273-279.
17
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Oltinchi qatlam ta’lim oluvchining о‘z-о‘ziga munosabati, ya’ni o‘zini
baholay olishi – о‘z “men”ini anglashi mezon hisoblanib, bu uning sog‘lom
turmush tarzini tanlashi uchun asos bо‘lib xizmat qiladi.
О‘quv jarayonini bosqichma-bosqich tahlil qilish texnologiyasi tizimlilik
asosida nazorat etishning о‘ta qat’iy algoritmini nazarda tutadi. Bir vaqtning
о‘zida tashkillashtirilgan о‘quv jarayonining xususiyatlarini bosqichmabosqich tekshirish о‘qituvchi kasbiy faoliyati va о‘quv-tarbiya ishlari
natijalarini о‘zaro solishtirish hamda monitoring qilish imkonini beradi.
О‘qituvchining kasbiy faoliyatini nazorat qilishda quyidagi
“qatlamlar”ni tahlil qilishga alohida e’tibor qaratish zarur:
– birinchi qatlam. Ta’lim muassasasida moddiy-texnik bazaning
mavjudligi, uning asosiy mezonlari gigiyena, gо‘zallik, qulaylik, shuningdek,
har bir ta’lim oluvchi uchun о‘quv qо‘llanmalari va boshqa vositalarning
yetarli darajada ta’minlanganligi;
– ikkinchi qatlam о‘quv ishlarini tashkil etishda tayaniladigan о‘quv
hujjatlari (ma’lum bir davr uchun tuzilgan ish rejasi, ta’lim yо‘nalishini
kuzatish imkonini beradigan diagnostik tadqiqot natijalari)dan iborat bо‘ladi.
Uning baholash mezoni – ma’lumotlilik, о‘quv ishlari mazmuni, usullari va
texnologiyalarini yaratish uchun yetarli asoslarning mavjudligi;
– uchinchi qatlam axborot xarakteriga ega bо‘lib, о‘qituvchi
(direktor, о‘quv ishlari bо‘yicha direktor о‘rinbosari, sinf о‘qituvchisi)ning
о‘quv funksiyalarini kasbiy tahlildan о‘tkazishini anglatadi. Baholashning
asosiy mezoni – kasbiy funksiyalarni aniqlash va amalga oshirishi;
– tо‘rtinchi qatlam ta’lim oluvchilarning turli faoliyatlari mazmuni,
uslubiy jihozlari, har bir ta’lim oluvchi qobiliyatini rivojlantirish uchun turli
о‘quv-tarbiya ishlarga, tadbirlarga jalb etish va hokazolarda о‘z aksini topadi.
Bunda baholash mezonlari mazkur faoliyatning obyektiv natijasi sifati va
faoliyatning qiymat yо‘nalishini aniqlash;
– beshinchi qatlam ta’lim-tarbiya maskanida shakllangan kichik
individual guruhlardagi ijtimoiy-psixologik muhitda namoyon bо‘ladi. Uni
baholashda maktab jamoasi tarkibidagi subyektlarning qanchalik qulaylikka
ega ekanligini aniqlovchi mezonlar;
18
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
– oltinchi (chuqurlashtirilgan) qatlam о‘qituvchi kasbiy mahoratini
ifodalovchi, uning madaniyati, ma’lumoti va pedagogik tafakkur darajasi,
ta’lim konsepsiyalari mazmuni, uslubiy va texnologik tayyorgarligi.
О‘qituvchining kasbiy faoliyatini baholashda о‘quv tamoyillariga
tayanuvchi ta’lim samaradorligi asos qilib olinadi. “Piyoz” qatlamlari qatidagi
о‘zak (mohiyat) о‘qituvchining ta’lim oluvchiga nisbatan munosabatida
namoyon bо‘ladi. Uning baholash mezoni – insoniylik, bag‘rikenglik hamda
shaxsiy-kasbiy yetukligi bilan belgilanadi.
Xulosa shuki, qatlamlarni tahlil qilish texnologiyasidan (“piyoz”
usulidan) foydalanish ta’lim subyektlarini bir-biri bilan taqqoslashni
anglatmaydi, aksincha, ularning rivojlanish dinamikasi va rivojlanish
tendensiyalarini (“kecha bunday edi”ni “bugun bunday” tarzida
taqqoslashni) belgilab beradi, bu о‘qituvchi-о‘quvchi о‘rtasidagi insoniy,
dialogik, tolerantlik munosabatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Qatlamlarni tahlil qilish texnologiyasidan foydalanishning maqbulligini
ta’minlaydigan asosiy shartlar quyidagilardan iborat:
– о‘quvchi tarbiyasi faqat miqdoriy sifatlarda ifodalanadigan ma’lum
bir о‘quv standartiga muvofiqlik, moslikni ta’minlash emas, balki ta’lim
oluvchi shaxsining ma’naviy-madaniy о‘sish dinamikasi, uning dunyoqarashi
va qadriyatlarga munosabatining shakllanishi sifatida tushunish, insonning
о‘z hayot yо‘lini erkin tanlash huquqi e’tirof etilishi.
– mikromuhitning kuchli ijtimoiy ta’sirini hisobga olish. Sababi,
shaxsning intellektual salohiyati, dunyoqarashi, shuningdek, ma’naviyaxloqiy qiyofasining shakllanishida u mansub bo‘lgan muhit hamda unda
qaror topgan ijtimoiy munosabatlarning ahamiyati katta, chunki shaxs
mansub bo‘lgan muhitda uning tafakkuri, ma’naviy-axloqiy qiyofasini
shakllantirish uchun zarur bo‘lgan obyektiv va subyektiv omillar mavjud3;
– о‘quv jarayonini boshqaruvchi о‘qituvchining har tomonlama puxta
bilimga, yuqori ilmiy va pedagogik malakaga ega bо‘lishi.
3
Tolipov O‘. Q., Ro‘ziyeva D. I. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
IQTISOD-MOLIYA, 2016. – B. 193.
19
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
О‘QUVCHILARNING FUNKSIONAL
SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISH MASALASI
Rezume. Ushbu maqolada о‘qituvchining
kasbiy mahorati hamda ta’limning hozirgi
bosqichdagi asosiy vazifalaridan biri bо‘lgan
о‘quvchining
funksional
savodxonligini
shakllantirish va rivojlantirish masalalari yoritilgan.
D. Duysabayeva
Tayanch sо‘zlar: kompetensiya, funksional
savodxonlik, ta’lim, shaxsning ijtimoiy yо‘nalishi.
Abstract. This article discusses the development of teachers’
professional competence, which ensures the implementation of pedagogical
process that initiates and shapes the students’ functional literacy, which is
one of the main tasks modern of educational development.
Key words: competence, functional literacy, education, social
orientation of an individual.
Резюме. В данной статье говорится о развитии профессиональной
компетентности
учителя,
обеспечивающей
реализацию
педагогического процесса, инициирующего и формирующего
функциональную грамотность учащегося, который является на
современном этапе развития образования одной из главных задач.
Ключевые
слова:
компетентность,
функциональная
грамотность, образование, социальная ориентация личности.
‘zgarishlar davrida ta’lim tizimi ijtimoiy jarayonlardan kelib chiqqan
holda, shiddat bilan rivojlanishni taqozo etmoqda. Shuning uchun, jamiyatda
kelajakdagi vazifalarni bajarishga qodir bо‘lgan yangi avlodni tarbiyalash
zarur.
Zamonaviy mehnat bozorining raqobatbardosh kadrlarini tayyorlash,
ta’lim sifatini oshirish, о‘quvchilarni о‘z bilimlaridan kundalik hayotda
foydalana olish qobiliyatini rivojlantirish zamonaviy maktablar oldida turgan
dolzarb muammo hisoblanadi.

Duysabayeva Dilbar Uskanovna, TDPU o‘zbek, qozoq tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti
v.b. E-mail: d.duysabaуeva@gmail.com
20
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Jamiyatda yosh avlodga yangicha bilim berish jarayonida tub
о‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ma’lumki, XXІ asr fan, ta’lim va
texnologiyaning rivojlangan asri. Shuni inobatga olgan holda, umumta’lim
maktablari va maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
mustahkamlash, yosh avlodning har tomonlama puxta bilim olishi uchun
zarur sharoit va imkoniyatlar yaratishga alohida e’tibor qaratib kelinmoqda.
“Bolalarni tayyor formulalar bilan xafa qilmang, formulalar – bо‘shliqdir;
ularni о‘zaro bog‘lovchi iplari kо‘rinib turgan rasmlar va obrazlar bilan
boyiting. Bolalarni faktlarning og‘ir yuki bilan charchatmang, ularga faktlarni
qidirib topish usullari va yо‘llarini о‘rgating. Ularga eng asosiysi foyda deb
о‘rgatmang. Asosiysi insonda insoniylikni tarbiyalashdir”1, – deb ta’kidlaydi
fransuz yozuvchisi Antuan de Sent-Ekzyuperi. Shuning uchun, zamonaviy
о‘qituvchi о‘quvchiga nafaqat ilm asoslaridan axborot berishi, balki uni
dunyo axboroti, raqobati sharoitiga moslashib yangi davr kashfiyotlari bilan
tanishib borishida qо‘llab-quvvatlashi zarur. Ushbu maqsadga erishish uchun
о‘qituvchining tafakkuri, bilimi va dunyoqarashi jamiyatdagi о‘zgarib
turadigan ijtimoiy-iqtisodiy, pedagogik о‘zgarishlarga jadal moslashishi va
keng dunyoqarashga ega bо‘lishi zarur. Shubhasiz, о‘z fani doirasidagina
faoliyat yuritgan о‘qituvchi ta’lim va tarbiyada yuqori marralarga erisha
olmaydi.
Fuqarolik jamiyati shakllanishini monitoring qilish mustaqil instituti
mutaxassislari aynan mana shunday talablarning bugungi kun ta’lim tizimi
uchun juda muhim ekanligini inobatga olgan holda, aksariyat xorijiy
davlatlarda ta’lim va fan sohalari rivojlanishini baholash hamda monitoring
qilish orqali ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan ayrim ilg‘or tajribalarni
о‘rganib chiqdi.
Xususan, dunyoda ta’lim sifati, saviyasi va darajasini aniqlab beruvchi
Progress in International Reading and Literacy Study (PIRLS) – boshlang‘ich
4-sinf о‘quvchilarining matnni о‘qish va tushunish darajasini baholash
uchun; Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS) – 4
va 8-sinf о‘quvchilarining matematika va tabiiy yо‘nalishdagi fanlardan
1
Антуан де Сент Экзюпери. Цитадель. – Москва: Эксмо-Пресс, 2017. – С. 316.
21
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
о‘zlashtirish darajasini baholash uchun; The Programme for International
Student Assessment (PISA) – 15 yoshli о‘quvchilarning о‘qish, matematika va
tabiiy yо‘nalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholash uchun;
The Teaching and Learning International Survey (TALIS) – rahbar va pedagog
kadrlarning umumiy о‘rta ta’lim muassasalarida о‘qitish va ta’lim olish
muhitini hamda о‘qituvchilarning ish sharoitlarini о‘rganish kabi bir qator
xalqaro dasturlar mavjud bо‘lib, ular rivojlangan davlatlardagi ta’lim sifatini
yanada oshirishda mezon sifatida keng qо‘llanilib kelinmoqda2.
Ta’lim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi butun dunyo
bо‘ylab ta’limni baholash, tushunish va yaxshilash bо‘yicha ish olib
boradigan milliy tadqiqot institutlari, tadqiqot agentliklari, olimlar va
tahlilchilarning xalqaro hamkoridir. Mazkur notijorat va mustaqil tashkilot
tarmog‘ida 60dan ziyod mamlakatlar hamda 100dan ortiq ta’lim
muassasalari ishtirok etmoqda. 1958-yildan buyon IEA о‘quvchilarning
matematika, tabiiy fanlar hamda о‘qish salohiyati bо‘yicha savodxonliklarini
baholash jarayonida ta’lim tizimidagi kamchiliklarni bartaraf etish bо‘yicha
chora-tadbirlar hamda maqbul tavsiyalar yaratishi bilan boshqa xalqaro
tashkilotlardan ajralib turadi.
Ta’lim sifati о‘qituvchi mehnatining sifati hisoblanadi. Davlat
tomonidan belgilangan hujjatlar, standartlar, dasturlar о‘quvchilarga nimani
о‘rgatish lozimligini belgilaydi. “Qanday qilib о‘rgatish kerak?” – degan
savolga javobni faqat о‘qituvchining kasbiy tayyorgarligidan, о‘z ishini
rejalashtirish, aniq maqsadlar natijasini avvaldan tahlil qila olish va bolaning
faoliyatini tashkil etish qobiliyatidan izlash kerak.
Ta’lim tizimini modernizatsiyalashning asosiy yо‘nalishi – о‘quvchilar
о‘zlarini rivojlantirishlari va jamiyat hayotiga hissa qо‘shishlari uchun
ma’lumotni о‘zlashtirish, tahlil qilish, tuzish va undan samarali foydalanish
qobiliyatini namoyish etishdir.
“Funksional savodxonlik”ni shakllantirish masalasi ta’lim tizimida
asosiy vazifa sifatida dolzarbdir. “Funksional savodxonlik” tushunchasi
2
Международное исследование TIMSS. Методическое пособие – Астана: НЦОСО, 2012.
– С. 7-8.
22
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
birinchi marta о‘tgan asrning 60-yillarida YUNESKO hujjatlarida e’lon qilingan
va keyinchalik tadqiqotchilar tomonidan ta’lim tizimida ishlatilgan. Ta’lim
mazmunini yangilash doirasida maktab о‘quvchilarining funksional
savodxonligini rivojlantirish – ta’limning ustuvor yо‘nalishlaridan biri sifatida
namoyon bо‘ladi.
Funksional savodxonlik maktabdagi har bir fanni о‘zlashtirish asosida
shakllanadi. О‘quvchilarning funksional savodxonligi ijodiy shakldagi
topshiriqlar vositasida rivojlantiriladi. Maktab ta’lim tizimi о‘quvchilarning
turli xil hayotiy vaziyatlarda, shaxslararo va ijtimoiy munosabatlarga
kо‘nikmalarini rivojlantirish dasturini qо‘llab-quvvatlashga qaratilgan bо‘lishi
lozim.
Funksional savodxonlik deganda shaxsning maktab davrida egallagan
bilim, kо‘nikma va malakalarga ega bо‘lish qobiliyati, shuningdek, inson
faoliyatining turli jabhalarida shaxslararo va ijtimoiy munosabatlardagi
hayotiy vazifalarni har tomonlama yecha olish qobiliyati, ya’ni odamlarni
ijtimoiy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy faoliyatga faol jalb qilish, shu jumladan,
globallashuv davrining har qanday jarayonida, yoshi va kasbidan qat’i nazar,
bilimlarning doimiy takomillashib borishi tushuniladi3.
Maktab о‘quvchilarining funksional savodxonligi ularning mavzuni
tushunish qobiliyatini rivojlantirish, о‘z bilimlaridan ijtimoiy hayotda
samarali foydalana olishlarini ta’minlashdir. О‘quvchilarning funksional
savodxonligi quyidagi shaklda baholanadi: о‘qish savodxonligi (ona tili);
matematik savodxonlik; tabiiy fanlardan savodxonlik (fizika, kimyo,
biologiya, geografiya).
Funksional savodxonlik yadrosi “inson hayot va faoliyatning turli
sohalarida amaliy bilimlarga asoslangan normal hayot tarzini hal qilish
qobiliyatidir”4.
Shu bois, ta’lim muassasalarida о‘quv jarayoni о‘quvchilarning
funksional savodxonligini rivojlantirishga qaratilishi kerak. Shaxsiy va
3
Заир – Бек С. И., Муштавинская И. В. Развитие критического мышления на уроке –
Москва: Просвещение, 2004 – С. 28-29.
4
Перминова Л. М. Минимальное поле функциональной грамотности (из опыта –
Санкт-Петербургской школы) // Педагогика. 1999. – №2. – С. 26.
23
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
metafanlik natijalariga qо‘yiladigan talablarga maktabning asosiy о‘quv
dasturiga kiritilgan barcha о‘qish fanlari, kurslar va modullarni, agar ularni
individual fanlar orqali amalga oshirish mumkin bо‘lsa, birgalikda ta’sir
kо‘rsatish orqali erishish mumkin.
Sо‘nggi yillarda ta’lim sifati, pedagogik kvalimetriya, о‘quvchilarning
bilimi va malakasi sifati, о‘quvchilarning bilim darajasi, ta’lim sifatini
monitoring va diagnostika qilish, о‘quvchilarning yutuqlarini baholash,
kompetensiya kabi mavzularga katta e’tibor berilmoqda.
Funksional savodxonlik ta’lim mazmuni zamonaviylashtirilgan maktab
uchun dolzarb muammo bо‘lib, bitiruvchilarning о‘zgaruvchan sharoitda
ijtimoiy moslashish va harakat qilish qobiliyatini shakllantirishda
о‘quvchilarning sifat kompleksini rivojlantirishni о‘z ichiga oladi:
− ta’lim falsafasida asosiy qadriyat – bu inson;
− ta’lim paradigmasida о‘quv-uslubiy yondashuv shaxsiy xususiyatga
ega;
− ta’lim standartlari ommaviy majburiy bilim, kо‘nikma va
malakalarning о‘rnida kutiladigan natija sifatida funksional savodxonlikni
qо‘yadi.
Funksional savodxonlik asosida ta’limning mazmuni ta’lim komponenti
bilan cheklanmaydi, hayotiy masalalarni yechish tajribalarining yaxlitligiga,
ta’limning ijtimoiy ahamiyatiga ham e’tibor qaratiladi.
Funksional savodxonlik birinchi о‘ringa о‘quvchining axborot bilan
ta’minlanishini emas, balki:
− haqiqiy hodisalarni tushunish, bilish qobiliyati;
− yangi texnika va texnologiyalarni о‘rganishi;
− shaxslararo munosabatlarda о‘z ishlarini baholashi;
− oila a’zosi, jamiyat a’zosi, tomoshabin, shahar va boshqa ijtimoiy
muhitdagi rоli;
− huquqiy va ma’muriy tuzilmadagi vaziyatlarni hal qilish malakasini
ham qо‘yadi.
Kompetensiyali yondashuvda “о‘qitish” yoki “uqtirish” atamalarini
ishlatish mumkin emas. Darsliklarda muallifning nuqtayi nazariga e’tibor
24
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
berishning о‘rniga, matn mazmuni о‘quvchining shaxsiy qarashlarini
shakllantirish uchun yaratilishi kerak.
Funksional savodxonlikni rivojlantirish mexanizmlari:
− о‘qitish metodikasi va mazmunini tubdan yangilash;
− о‘qitishning obyektlari va usullari;
− о‘quv natijalarini baholash tizimini о‘zgartirish;
− maktabdan tashqari ta’lim va maktabdan tashqari mashg‘ulotlarni
qamrab olish;
− maktabni boshqarish modeli;
− barcha manfaatdor tomonlar bilan sheriklik asosida dо‘stona ta’lim
muhitining mavjudligi;
− ota-onalarning bolalarni о‘qitish va tarbiyalashda faol ishtirokini
ta’minlash.
A. V. Xutorskiy, Jon Ravenning nazariy qarashlariga kо‘ra,
kompetension yondashuv о‘quvchilarni oldindan aytib bо‘ladigan holatlarga
“kiritish”, “tanishtirish” orqali hal qilinadi5.
Bunda ta’lim mazmunini tо‘liq amaliyotga yо‘naltirish kerakligi
haqidagi fikrni shakllantirish emas, balki kompetentlikning о‘ziga xosligini
saqlagan holda tayyor bilimlarni о‘rgatish о‘rniga, о‘quvchiga bilimlarni
shakllantiradigan vaziyatni о‘rgatish, tadqiqotlarni tashkil etish orqali bilim
berish zarur.
Dars jarayonida qо‘llanilayotgan pedagogik texnologiyalarning
elementlari о‘quvchilarning fikrlash qobiliyati va lug‘aviy boyliklarini
rivojlantirib, izlanish, bilimlarni mustaqil egallashiga sharoit yaratib, ta’limtarbiyani о‘quvchilarning hayotida eng kerakli kо‘nikmalar bilan malakasini
oshirishni nazarda tutadi. An’anaviy о‘qitish usullari yod olish, esda
saqlashga yо‘naltirilgan bо‘lsa, noan’anaviy о‘qitish metodlari
о‘quvchilarning funksional savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan.
“Tanqidiy fikrlash”, “Sinkveyn”, “Klaster”, “Idrok xaritasi”, “Baliq skeleti”,
“Venn diagrammasi”, “Assessment”, “Aprobatsiya” va hokazo
5
Хуторский А. В. Компетенции в образовании: опыт проектирования. – Москва:
Научно-внедренческое предприятие ИНЭК, 2007. – С. 44-45.
25
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
texnologiyalar, metodlar mavzu va о‘quvchilarning yosh xususiyatiga mos
holda qо‘llanilsa, о‘qish va yozish hamda fikrlash qobiliyati bilan birga
funksional savodxonligi ham rivojlanib boradi.
Hozirgi ta’lim jarayonida samarali va kо‘p qо‘llanilib kelayotgan
interfaol metodlarning biri “Blum taksonomiyasi”dir. Mazkur taksonomiya
maqsadining asosiy kategoriyalari:
− bilish;
− tushunish;
− qо‘llash;
− tahlil qilish;
− sintez;
− baholash.
О‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va baholash turlaridan biri
bо‘lgan testlar ham Blum taksonomiyasi asosida tuzilsa, aqliy operatsiyalar
bajarish orqali funksional savodxonlikning rivojlanishiga asos bо‘ladi6.
Rivojlangan davlatlarda fanlardan adaptiv testlar tuzish dasturlari (My test,
Ispring) yaratilgan bо‘lib, ular nafaqat о‘quvchi, balki о‘qituvchilarning ham
о‘z ustida ishlashini taqozo etadi. Bu dasturlar asosida tuzilgan test
topshiriqlar qiyinlik darajasi reproduktiv (30%), produktiv (30%), qisman
izlanish (20%) va kreativ test topshiriqlari (20%) shaklida yaratiladi.
Funksional savodxonlikning shakllanish va rivojlanish modelini mevali
daraxt tarzida tasavvur qilish mumkin. Har qanday daraxtga e’tibor, mehr,
yorug‘lik, suv kerak bо‘lgani kabi, о‘qituvchining oldiga ta’lim olish uchun
kelayotgan har bir kichkina shaxsga ham bilim, kо‘nikma va malaka kerak.
Mazkur daraxtga suv quyish, ya’ni aniq о‘ylangan reja asosida ishlash,
yangi pedagogik texnologiyalarni samarali qо‘llash orqali daraxt о‘z
mevalarini bera boshlaydi – о‘qimishli, aqlan va jismonan kuchli, har
tomonlama rivojlangan shaxslar tarbiyalanadi. Suvsiz daraxt qurib qolgani
kabi, о‘qituvchining savodli kompetensiyali yondashuvisiz о‘quvchilarning
funksional savodxonligiga erishish mumkin emas.
6
Караев Ж. А., Кобдикова Ж. У. Актуальные проблемы модернизации педагогической
системы на основе технологического подхода. – Алматы: Жазушы, 2005. – С. 20.
26
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
BО‘LAJAK KASB TA’LIMI
О‘QITUVCHILARINING METODIK
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDA IJODIY
TOPSHIRIQLARNING О‘RNI
Rezume. Ushbu maqolada kasb ta’limi
о‘qituvchisining ijodiy faoliyat yurita olish
kompetentligini rivojlantirish borasida fikr
yuritiladi.
J. Mannonov
Tayanch so‘zlar: kasb ta’limi, kasbiy-ijodiy
faoliyat, ijodiy topshiriqlar, qobiliyat, ehtiyoj, motiv, metod, obyekt va
daraja.
Abstract. This article analyzes relationship between the components
of professional development of future teachers, the development of
methodological competence and the development of methodological
competence.
Key words: vocational training, student, methodical knowledge,
methodological competence, methodical activity.
Резюме. В данной статье анализируются взаимосвязи между
компонентами профессионального развития будущих учителей, путем
развития методологической компетенции.
Ключевые слова: профессиональное образование, студент,
методические знания, профессиональная подготовка, методическая
компетентность, методическая деятельность.
о‘lajak kasb ta’limi о‘qituvchilarining metodik kompetentligini
rivojlantirishda kasbiy-ijodiy topshiriqlarning berilishi va ularning mustaqil
tarzda bajarilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Ijodiy topshiriqlar pedagoglar tomonidan rivojlantiruvchi va kasbiyijodiy metodik kompetentlikni shakllantiruvchi sifatida ishlab chiqiladi. Ijodiy
topshiriqlar tizimi maqsadli, mazmunli, innovatsion va metodik faoliyatning
tarkibiy qismlarini о‘z ichiga oladi. Tizim hosil qiluvchi omil bо‘lajak kasb

Mannonov Jahongir Adashboyevich, Namangan muhandislik-qurilish instituti yerusti transport
tizimlari kafedrasi katta о‘qituvchisi. E-mail: jmannonov@mail.ru
27
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ta’limi о‘qituvchisining shaxsi, uning qobiliyatlari, ehtiyojlari, motivlari,
maqsadlari va boshqa individual-psixologik qobiliyatlarining subyektiv-ijodiy
namunasi va faoliyat mazmuni hisoblanadi1.
Bо‘lajak kasb ta’limi о‘qituvchilarining ijodiy faoliyati mazmuni
deganda uning ikki: ichki va tashqi shakli tushuniladi. Ta’limning tashqi
mazmuni ta’lim muhiti bilan tavsiflanadi, ichki mazmuni esa shaxsning о‘z
“mulki” sanaladi va tinglovchining faoliyati natijasida uning shaxsiy tajribasi
asosida yaratiladi.
Ijodiy topshiriqlar tizimi uchun mazmunni saralashda ikki omilni
hisobga olish zarur. Bular:
− talabalarning ijodiy faoliyati, asosan, jamiyat tomonidan avvaldan
hal qilingan muammolar doirasida amalga oshirilishi;
− kasb ta’limi yо‘nalishlarida maxsus fanlarni о‘qitishda kasbiy-ijodiy
imkoniyatlari.
− Ijodiy topshiriqlar mazmunini obyekt, vaziyat va hodisalarni bilish,
yaratish, о‘zgartirish, ulardan yangi sifatlarda foydalanishga yо‘naltirilgan
topshiriqlarning mavzuli guruhlari sifatida taqdim qilinadi2.
Quyida kо‘rsatilgan guruhlarning har biri talabalar ijodiy faoliyatining
tarkibiy qismi bо‘lib, о‘z maqsadi, mazmuniga ega, ma’lum vazifalarni
bajaradi va ma’lum metodlardan foydalanishni nazarda tutadi. Shunday
qilib, topshiriqlarning har bir guruhi talaba tomonidan subyektiv ijodiy
tajriba tо‘planishining zaruriy sharti hisoblanadi.
1-guruh – “Bilish”ga oid topshiriqlar. Maqsad – voqelikni bilishga oid
ijodiy tajriba tо‘plash. Talabalar egallaydigan malakalar:
− obyekt, vaziyat va hodisalarni bilish ajratilgan belgilar (maket, shakl,
о‘lchamlar, material, vazifa, vaqt, joylashish, butun-qism munosabatiga
asoslangan holda о‘rganish);
1
Қўйсинов О. А. Компетентли ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларнинг касбийпедагогик ижодкорлигини ривожлантириш технологиялари: Пед. фан. док. ... дисс. –
Тошкент, 2018.
2
Mannonov J. A. Pedagogical and psychological basis of formation of creative competence
in innovation pedagogical activity of teachers of future professional education// European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences // Vol. 7 No. 10, 2019, ISSN 20565852. Progressive Academic Publishing, UK Page 40-45 www.idpublications.org/.
28
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− ularning rivojlanishini belgilab beradigan qarama-qarshiliklarda
kо‘rib chiqish;
− hodisalarni ularning xususiyatlari, tizimli aloqalari, miqdor va sifat
tavsiflari, rivojlanish qonuniyatlarini hisobga olgan holda modellashtirish.
2-guruh – “Yaratish”ga oid topshiriqlar. Maqsad talabalar tomonidan
obyekt, vaziyat va hodisalarni yaratishga oid ijodiy tajriba tо‘planishi.
Original ijodiy mahsulotlar yaratish malakasini egallash kutiladi. Bu quyidagi
natijalarni nazarda tutadi:
− ijodiy faoliyat subyektining sifat jihatidan yangi g‘oyasini olish;
− tizim rivojlanishining ideal pirovard natijasiga yо‘nalganlik;
− mavjud obyekt, vaziyat va hodisalarni dialektik mantiq elementlari
yordamida qayta kashf qilish.
3-guruh – “О‘zgartirish”ga oid topshiriqlar. Maqsad obyekt, vaziyat va
hodisalarni о‘zgartirishga oid ijodiy tajribani tо‘plash. Egallanadigan
malakalar:
− tizimning tashqi kо‘rinishi: shakli, qismlari, materiali, nomlarning
joylashuvini о‘zgartirishni modellashtirish;
− tizimning ichki о‘zgarishlarini modellashtirish;
− tizim xossalari о‘zgarganida resurslar, obyekt, vaziyat va
hodisalarning dialektik holatini hisobga olish.
4-guruh – “Yangi sifatda foydalanish”ga oid topshiriqlar. Maqsad
talabalar tomonidan mavjud obyekt, vaziyat va hodisalarni qо‘llashga oid
ijodiy tajribaning tо‘planishi. Bо‘lajak kasb ta’lim о‘qituvchisi tomonidan
egallanadigan malakalar:
− obyekt, vaziyat va hodisalarni turli nuqtayi nazardan о‘rganish;
− mavjud tizimlardan unumli foydalanish;
− topshiriqlarni turli sohalarda tatbiq eta olish;
− kasb me’yorlarini o‘zlashtiribgina qolmay, balki yuqori natijalarga
erishish, o‘zini kasb egasi sifatida anglash va o‘zida professionallikni
rivojlantirish.
Ijodiy
topshiriqlar
quyidagi
parametrlar
bо‘yicha
differensiatsiyalanadi:
− ular mazmunida mavjud muammolarning murakkabligi;
29
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− ularni hal qilish uchun zarur fikrlash operatsiyalarining
murakkabligi;
− qarama-qarshiliklarni tasavvur qilish shakllari (oshkora, yashirin).
Shunga kо‘ra ijodiy topshiriqlar tizimi mazmunining uchta murakkablik
darajasi farqlanadi.
III (boshlang‘ich) darajali murakkablikdagi topshiriqlar birinchi va
ikkinchi kurs talabalariga taqdim qilinadi. Bu darajada obyekt sifatida
muayyan predmet, hodisa yoki inson resursi gavdalanadi. Bu darajadagi
ijodiy topshiriqlar muammoli savol yoki muammoli vaziyatni о‘z ichiga oladi,
variantlarni tanlash yoki ijodning evristik metodlarini qо‘llashni nazarda
tutadi, ijodiy intuitsiya va innovatsion tasavvurni rivojlantirish uchun
mо‘ljallangan.
II darajali murakkablikdagi ijodiy topshiriqlar bir pog‘ona past bо‘lib,
tizimli fikrlash, mahsuldor tasavvur, asosan, ijodning algoritmik metodlari
asoslarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu darajadagi topshiriqlar obyekti
“tizim” tushunchasi bо‘lib, shuningdek, tizim resurslari gavdalanadi. Ular
tarqoq (mavhum) muammoli vaziyat kо‘rinishida yoki oshkora qaramaqarshiliklarni о‘z ichiga oladi. Bu tipdagi topshiriqlarning maqsadi
talabalarning tizimli fikrlashini rivojlantirish.
I (oliy, ilgarilovchi) darajali murakkablikdagi topshiriqlar bilimlarning
turli sohalariga oid ochiq topshiriqlardir. Ular yashirin qarama-qarshiliklarni
о‘z ichiga oladi. Obyekt sifatida istalgan tizim resurslari kо‘rib chiqiladi. Bu
tipdagi topshiriqlar uchinchi va tо‘rtinchi kurs talabalariga taqdim etiladi.
Ular dialektik fikrlash, boshqariladigan texnik tasavvur, ijodning algoritmik
va evristik metodlarini ongli qо‘llash asoslarini rivojlantirishga yо‘naltirilgan.
Bо‘lajak kasb ta’limi о‘qituvchilari tomonidan topshiriqlarni bajarishda
tanlanadigan ijodiy metodlar ijodiy fikrlash, texnik ijodiy tasavvur
rivojlanganligining tegishli darajalarini tavsiflaydi. Shunday qilib,
talabalarning kreativ fikrlashi rivojining yangi darajaga о‘tishi har bir talaba
tomonidan ijodiy faoliyat tajribasining о‘zlashtirilishi jarayonida rо‘y beradi.
III daraja variantlarni saralash va tо‘plangan ijodiy texnik tajriba hamda
evristik metodlar asosida topshiriqlarni bajarishni nazarda tutadi.
Shuningdek, fokal obyektlar metodi, morfologik tahlil, nazorat savollari
30
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
metodi, dixotomiya, sinektika, fantaziya qilishning alohida namunaviy
usullari kabilardan foydalaniladi.
Ijodiy
topshiriq
lar tizimi
darajasi
Ijodiy
topshiriqlarni
bajarish
metodlari
Variantlarni
saralash
Fokal
obyektlar
metodi
III
daraja
Morfologik
tahlil
Dixotomiya
Sinektika
Metod vazifalari
Ijodiy vazifalarni hal qilishning tobora primitiv(sodda) metodi
bо‘lib, ijodiy tasavvurni rivojlantirish metodlari sirasiga kirmaydi.
Ta’limning boshlang‘ich darajasida undan foydalanish izlanish
faoliyatini tashkil qilish malakalari, о‘z ijodiy faoliyatini tashkil
qilish tajribasini tо‘plashga kо‘maklashadi, talabalarning
tо‘plangan tajribasini dolzarblashtiradi.
Obyekt uchun tipik bо‘lmagan xossalarni topish, fantaziya qilish
elementlaridan foydalanib noodatiy xossalarning amaliy
vazifasini tasavvur qilish va tushuntirish, obyekt xossalarini
о‘zgartirishda psixologik inersiyani yengish malakalarini
rivojlantiradi.
Berilgan mavzu doirasida variantlarning katta miqdorini
generatsiyalash kombinator malakalarni rivojlantiradi, g‘oyalarni
baholaydi va tobora muvaffaqiyatlilarini detallashtiradi. Ijodiy
faoliyatni rejalashtirish malakalarini rivojlantiradi, izlanishli
faoliyatni tashkil qilishga kо‘maklashadi.
Obyektlarning turli belgilarini ajratish, obyekt, vaziyat va
hodisalarni aniqlangan tavsiflari bо‘yicha guruhlash, turli
asoslarga kо‘ra tasniflash, maqsad va muayyan vaziyatdan kelib
chiqib, tasniflash uchun asoslarni tanlash malakalarini
rivojlantiradi. Izlanish maydonini qisqartirish imkonini beradi.
Obyektda yо‘nalganlik vaziyatini tahlil qilish malakalarini
rivojlantiradi.
Obyekt, vaziyat va hodisalarni turli nuqtayi nazardan kо‘rib
chiqish, odatiy obyektlarga bo‘lgan nuqtayi nazarini pedagog
tomonidan berilgan shartlar yordamida о‘zgartirish malakalarini
rivojlantiradi.
II daraja ijodiy topshiriqlarni kichik guruhlash metodi, psixologik
inersiyani yengish metodi, tizimli operator, resurs yondashuvi, tizimlarning
rivojlanish qonuniyatlari kabilar asosida bajarishni kо‘zda tutadi.
Ijodiy
topshiriq
lar tizimi
darajasi
Ijodiy
topshiriqlarni
bajarish
metodlari
Metod vazifalari
31
PEDAGOGIKA
Fantaziya
qilishning
namunaviy
usullari
Modellashtirish
“Psixologik
inersiyani
yengish”
metodlar
guruhi
II
daraja
Tizim
operatori
Resurs
yondashuvi
2019, 6-son
G‘oyalarni sifatli, tizimli generatsiyalash; obyektning
о‘zida, uning xossalarini, tarkibiy qismlarini (kichik
tizimlarini), faoliyat yuritish joylarini, yashash joylarini
pedagog tomonidan berilgan yoki talabaning о‘zi
tanlagan usul yordamida fantastik о‘zgartirish
malakalarini rivojlantiradi.
Talabalarning obyektni “ichidan” qarab chiqish
malakalarini rivojlantiradi. Ularning izlanishli faoliyatini
boshqarishda talabalarning imkoniyatlarini kengaytiradi.
Vaziyat, hodisalarni mustaqil tushuntirishga intilishga
kо‘maklashadi.
Talabalarning original(о‘ziga xos) yechimlarni tezkor
topish malakalarini rivojlantiradi. О‘quvchilarga obyekt,
vaziyat va hodisalarga sharoitdan kelib chiqqan holda о‘z
nuqtayi nazarini о‘zgartirish imkonini beradi. Obyektlarni
ularning sifat va miqdor tavsiflarini о‘zgartirish vositasi
sifatida qarash malakalarini rivojlantiradi.
Obyekt, vaziyat va hodisalarni tizimli fikrlash algoritmi
yordamida qarab chiqish malakasini rivojlantiradi.
Talabalarga obyektlarni tizimlar sifatida qarash imkonini
beradi. Sabab, oqibat aloqadorliklarni aniqlash
malakasini rivojlantiradi, о‘quvchilarni obyekt va uning
funksiyalari rivojlanishini prognozlashga undaydi.
Talabalarni tizimlarni ichki va tashqi resurslar yordamida
rivojlantirish, idealga yaqin original yechimlar olishga
undaydi.
I daraja ijodiy topshiriqlarni kashfiyotchilik vazifalarini hal qilishning
moslashtirilgan algoritmi, vaqt va obyektda qarama-qarshiliklarni hal qilish
usullari, qarama-qarshiliklarni hal qilishning namunaviy usullari kabi fikrlash
“jihoz va asboblar” yordamida bajarishni nazarda tutadi.
Ijodiy
topshiriqlar
tizimi
darajasi
I daraja
Ijodiy
topshiriqlarni
bajarish
metodlari
Tizimlarning
rivojlanish
qonuniyatlari
Metod vazifalari
Talabalarning tizimlarni ideal pirovard natija tomon
maqsadli
takomillashtirish
malakalarini
rivojlantiradi. Ijodiy jarayonlarni boshqarish
imkonini
beradi.
Tizimlarni
rivojlanishda
diagnozlash
malakasini
rivojlantiradi.
Prognozlashtirish samaradorligini oshiradi.
32
PEDAGOGIKA
Kashfiyotchilik
vazifalarini hal
qilishning
moslashtirilgan
algoritmi
Qaramaqarshilikni hal
qilish usullari
Qaramaqarshiliklarni
yengish usullari
2019, 6-son
Ziddiyatli xossalarni ajratish (farqlash) malakalarini
rivojlantiradi. Ijodiy faoliyatni rejalashtirish
malakasini rivojlantiradi. Yechimni izlashni samarali
tashkil qilish imkonini beradi. Vazifani sifat jihatidan
mutlaqo yangi darajada bajarishga kо‘maklashadi.
Ziddiyatli xossalarni aniqlash (ajratib kо‘rsatish)
malakalari rivojiga kо‘maklashadi. Obyektlarni
qarama-qarshiliklariga qarab chiqish malakasini
rivojlantiradi. Vaqt va obyektda ziddiyatli xossalarni
ajratish malakasini rivojlantiradi.
Izlanishli faoliyat samaradorligini oshiradi.
G‘oyalarni sifatli generatsiyalash malakasini
rivojlantiradi. Qarama-qarshiliklarni bartaraf qilish
malakalarini rivojlantiradi.
Ishlab chiqarishning talab va ehtiyojlaridan kelib chiqib, kadrlar
tayyorlash tizimining yо‘nalishi, darajasi va miqyoslarini shakllantirishda,
kasb tayyorgarligining maqsadi, vazifalari va mazmunini belgilaydi, malaka
talablarini ilgari suradi. Mazkur vazifani muvaffaqiyatli hal qilishda
muhandis-pedagoglarning fan va texnika sohasidagi yutuqlardan muttasil
foydalanib borishlari, о‘quv jarayonida ilg‘or pedagogik va ishlab chiqarish
tajribalarini tatbiq eta olishlari katta ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi zamon ta’lim tizimining bosh maqsadlaridan biri yuqori
madaniyatli, tizimli fikrlay oladigan, oldinda uchrashi mumkin bо‘lgan
murakkab muammolarni yecha biladigan, komil insonni tarbiyalash tizimini
yaratishdir. Demak, ushbu muammolarni hal qiluvchi shaxs XXI asr pedagogi
– u nafaqat о‘qituvchi, tarbiyachi, avvalambor, yuqori darajada tizimli
fikrlovchi va izlanuvchi pedagog bо‘lishidir.
33
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNING
XULQ-ATVOR MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHDA SINF RAHBARINING
ROLI
Rezume.
Maqolada
ixtisoslashtirilgan
yordamchi maktabda sinf rahbarining o‘rni va roli,
uning imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga
korreksion-pedagogik, psixologik ta’sir etish usullari
P. Po‘latova*
yoritilgan. Ixtisoslashtirilgan maktab o‘quvchilarining o‘ziga xosligi, ularda xulq-atvor madaniyatini, intizomlilikni
shakllantirishda sinf rahbarining korreksion ish faoliyatiga oid ma’lumotlar
berilgan.
Tayanch so‘zlar: ixtisoslashtirilgan yordamchi maktab, sinf rahbari,
sinf rahbarining faoliyati, metodlar, pedagogik mahorat, pedagogik odob,
imkoniyati cheklangan bola, korreksion ta’sir etish, intellektual kamchiligi
bo‘lgan bola, xulq-atvor, intizomlilik, odob-axloq, xulq-atvor madaniyati.
Abstract. The article describes the activities of a school teacher in a
specialized school. It olso deals with in fluence and the role of the class
teacher in the formation of personality, a culture of behavior and discusses
pedagogical and psychological approach to children with disabilities.
Key words: specialized school, slass teacher, slass leader, activities of
the class teather, methods, pedagogical skills, corective educational wor,
educational ethics, hendicapped child, corrective pedagogical inpact,
correction effect, dicipline, morality, behavioral culture, the duty of the.
Резюме. В статье описывается деятельность школьного учителя в
специализированной школе. Речь также идет о влиянии и роли
классного руководителя при формировании личности, културы
поведения иобсуждается педагогический психологический подход к
учащимся с ограниченными возможностями в развитии.
Ключевые слова: специализорованная вспомогательная школа,
деятелность классного руководителя, методы, педагогические
*Po‘latova Parida Muxitdinovna, Nizomiy nomidagi TDPU maxsus pedagogika fakulteti
oligofrenopedagogika kafedrasi professori, p.f.n. E-mail: parida@.mail.ru
34
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
навыки, коррекционно-воспитательная работа, педагогическая
этика, ребенок с ограниченными возможностями, коррекционное
педагогическое воздействие, коррекционный эффект, дисциплина,
мораль,
поведенческая
культура,
объязанность классного
руководителя.
inf rahbari ixtisoslashtirilgan yordamchi maktabda juda muhim va
mas’uliyatli vazifani ado etadi. U sinfda korreksion ishlar tashkilotchisi
hamda imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning murabbiysi hisoblanadi.
Murabbiy o‘z sinfidagi imkoniyati cheklangan o‘quvchilar jamoasini
uyushtiradi va tarbiyalaydi, ularning ota-onalari hamda jamoatchilik bilan
olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni umumlashtiradi, ammo ayrim
murabbiylar intellektual kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilar bilan korreksion
ishlarni yo‘lga qo‘yishda yеtarli tajribaga ega bo‘lmaganligi bois, metodik
yordamga muhtoj bo‘lib, tarbiyaviy ishlarning eng samarali shakl va
metodlarini tanlashda ba’zi qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Intellektual
kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilarga tarbiya berishning umumiy vazifalari
hammaga tushunarli, lekin korreksion tarbiyaviy faoliyatning shakl va
metodlari o‘quvchilarning aqliy faoliyatlari darajasiga (yengil, o‘rta, og‘ir,
chuqur og‘ir darajadagi aqli zaiflik (G‘-70 dan boshlab) hamda maktabdagi
konkret ish sharoitiga qarab o‘zgarib turadi. L. S. Vigotiskiyning
ta’kidlashicha, ta’lim-tarbiya taraqqiyotdan oldinda boradi. Taraqqiyot,
rivojlanish esa ta’lim-tarbiyadan oldinda boradi. Taraqqiyot, rivojlanish esa
ta’lim-tarbiyadan bolaninig erishilgan taraqqiyot darajasiga asoslanib emas,
balki bolaning yaqin vaqtlarda rivojlanishi mumkun bo‘lgan darajasiga
asoslanib tashkil qilish lozim1.
Sinf rahbari korreksion tarbiyaviy ish shakli va metodlarini tanlashda
mustaqil ijodiy yo‘l tutishi, shu bilan birga boshqa o‘qituvchilarning
tajribasiga ham tayanishi lozim. Sinf rahbari korreksion tarbiyaviy ish
faoliyatining muvaffaqiyatli bo‘lishi ko‘p jihatdan uning milliy, sharqona
odob-axloq, intizom kabi fazilatlarni shakllantirishi muhim ahamiyatga ega.
1
Amirsaidova Sh. M. Maxsus psixologiya. – Toshkent: Fan va texnalogiya, 2019. – B. 17.
35
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Sinf rahbari har bir o‘quvchiga o‘rganib, individual va differensial, psixologik
yondashuvni qo‘llashi, sabr-toqat bilan oddiydan murakkabga qarab,
tarbiyani hayot bilan bog‘lab, olib borishi maqsadga muvofiq bo‘ladi2.
Sinf rahbarining asosiy vazifasi imkoniyati cheklangan bolalar
jamoasini uyishtirish, ularda mehnatsevarlik, jamoatchilik hissini
tarbiyalashdan iborat. Har bir o‘quvchini va sinf jamoasini izchil o‘rganish sinf
rahbari ishining asosiy mazmunini tashkil etadi. Sinf rahbari o‘quvchilarning
davomati, o‘zlashtirishi va intizomini kuzatib boradi. Shu sababli ko‘pchilik
sinf rahbari kundalik tutib boradilar, unda kuzatishlar yozib, muntazam
ravishda tahlil qilib boriladi3.
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarda odobsizlikning namoyon bo‘lishi
noto‘g‘ri tarbiyaning natijasi bo‘lib, sinf rahbari bunday o‘quvchilarda
intizomlilik va xulq-atvor madaniyatini shakllantirishi eng muhim vazifadir.
Sinf rahbari o‘quvchilar kundalik hayotidagi voqea va hodisalarni tahlil
qilar ekan, undagi ijobiy va salbiy holatlarni aniqlashi, nosog‘lom xattiharakatlarning oldini olishi kerak.
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar xushxulqli va intizomli bo‘lishida
sinf rahbari va barcha fan o‘qituvchilari birdek mas’ul. Ular darsda va
darsdan tashqari vaqtlarda turli usul va metodlardan foydalanib,
o‘quvchilarda intizomni tarbiyalab boradi, tozalik va tartibni joriy qiladi.
Sinfda intizomni shakllantirish, faqat sinf rahbarining vazifasi deb
fikrlaydigan o‘qituvchilar ham uchrab turadi, shu bilan birga xulq-atvor
madaniyatini shakllantirish, intizom uchun bo‘lgan hamma javobgarlikni
predmet o‘qituvchilarining zimmasiga yuklab qo‘yadigan sinf rahbarlari ham
yo‘q emas. Butun pedagogik jamoa va ota-onalar birgalikda ish olib
borishsagina, o‘quvchilarda ongli intizomni tarbiyalash mumkin bo‘ladi.
Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktabda o‘quv mashg‘ulotlarining birinchi
kunidanoq, sinfda qat’iy rejaga odatlantirish zarur.
2
Pulatova P. M. Maxsus pedagogika (Oligofrenopedagogika) – Toshkent: G‘ofur G‘ulom
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2005. – B. 144.
3
Po‘latova P. M. Maxsus pedagogika(Oligofrenopedagogika). – Toshkent: G‘ofur G‘ulom
nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2005. – B. 192.
36
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktabda intizom – olib boriladigan
korreksion ta’lim va tarbiya ishlarining natijasi bo‘libgina qolmay, uning
maqsadi va vositasi hamdir. Intizom va majburiyatni o‘quvchilarda
tarbiyalamay turib, ularni darsga to‘g‘ri munosabatda bo‘lishga, intizomni
saqlashga, topshiriq va uy vazifalarini bajarishda saranjomlikka o‘rgatish
qiyin.
Yuksak intizomli bo‘lish insonning ichki madaniyatini, uning ma’naviy
qiyofasini belgilovchi faktor bo‘lib, majburiyat, javobgarlik kabi hislar bilan
bog‘liqdir. Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktab o‘quvchisining intizomliligi
ko‘rsatmalarga ko‘r-ko‘rona itoat etish emas, balki o‘z vazifasini faol va ongli
ravishda bajarishga intilishidir. Intizom faol xarakterga ega bo‘lishi
o‘quvchilarni jamoatchilik ruhida tarbiyalashga yordam qilishi kerak. Intizom
deganda, alohida yordamga muhtoj o‘quvchilarning darsda qimirlamay
o‘tirishini emas, balki ularning jamoa bo‘lib, bir-biriga halaqit bermay
ishlashi, ishda bir-biriga yordam berishini tushunamiz. O‘quvchilarni
tormozlashtiradigan intizom emas, balki ularni faol harakatga keltiruvchi,
faol intizom ustun bo‘lishi kerak.
Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktablarda joriy etilgan tartib va
qoidalarni imkoniyati cheklangan, alohida yordamga muhtoj o‘quvchilar
tomonidan to‘la-to‘kis bajarilishi qat’iy talab etiladi. Bu tartib va qoidalar
ayniqsa o‘qishga, o‘quvchining o‘z o‘rtoqlariga, ota-onalarga va boshqa
kishilarga bo‘lgan munosabatlariga taalluqli bo‘lishi bilan birga, ularning
majburiyatlariga ham aloqadordir. Umuman, alohida yordamga muhtoj
o‘quvchilar faoliyati qat’iy tartib va qoidaga rioya qilishni talab etadi
(o‘quvchilar qoidasiga amal qilish, o‘quv mashg‘ulotlarini qoldirmaslik, uy
vazifalarini o‘z vaqtida bajarish, darsda tartibga rioya qilish va topshiriqlarni
o‘z vaqtida bajarish va hokazolar). Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktab
intizomi aqli zaif o‘quvchilardan sinfdan tashqari ishlarda ham faol faoliyat
ko‘rsatish, jamoat ishlari topshiriqlarini ham o‘z vaqtida bajarishni talab
etadi.
37
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
1-chizma
O‘quvchilarni o‘rganish
Sinf o'quvchilari
Ota-onalarning pedagogik
savodxonligini oshirish
•o‘quvchilarning potensial
imkoniyatlarini aniqlash
•psixologik - pedagogik o'rganish
•ota-onalar bilan suhbat
o'tkazish
•ota-onalar bilan hamkorlikda ish
olib borish
Ixtisoslashtirilgan maktabda sinf rahbari o‘quvchilarni qanchalik yaxshi
bilsa, ularga pedagogik, psixologik, individual yondashish shunchalik oson
kechadi. Odatda, intellektual kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilarni o‘rganish
jarayonida o‘quvchiga shifokor-psixonevrolog tomonidan qo‘yilgan tashxisi
hamda somatik kasalliklari, pedagog-defektolog tomonidan berilgan
xarakteristika, bolaning umumiy kamoloti, uning ma’naviy qiyofasi, xarakter
xususiyatlari, o‘zlashtirishi va tartib-intizomi, mehnatsevarligi, madaniy xulqatvori, shaxsidagi boshqa jihatlari aniqlanadi. Shu bilan bir vaqtda,
o‘quvchining hayoti, oilaviy sharoiti bilan tanishishda, uning kim bilan yaxshi
muloqotga kirisha olishi, undagi psixik jarayonlarning qanday kechishini
o‘rganish orqali aniqlab boriladi. O‘quvchi bo‘sh vaqtlarida nima bilan
shug‘ullanishni yoqtiradi, unda qo‘zg‘alish kuchlimi yoki tormozlanish,
boshqalar bilan muloqotga tez kirisha oladimi yoki odamovimi, shu kabi
xususiyatlari aniqlanadi. Uy sharoitida, oilada o‘quvchilar o‘zlarini qanday
tutishi, ularning shaxsiy xususiyatlari, xatti-harakatlari (jizzakilik,
urushqoqlik, indamaslik, gapirmaslik, araz qilish) kabi holatlarni keltirib
chiqargan sabablarga ham e’tibor qaratish zarur. O‘quvchining salomatligi
qanday holatda, nima uchun uning jizzakiligi ortib bormoqda, shifokorga
ko‘rinishi vaqti kelmadimikin? – degan savollar defektolog-pedagog sinf
rahbarining e’tiborida bo‘lishi kerak. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar
o‘zining biror joyi og‘rishidan zorlanadimi, ota-onasiga o‘zini yomon his
qilayotganligini ayta oladimi? Shifokorlar o‘quvchiga yеtarlicha e’tibor
beryaptimi? Shifokor tomonidan berilgan dori-darmonlarni o‘z vaqtida
38
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ichayaptmi? Qaysi o‘rtog‘iga ko‘proq intiladi, qaysi o‘rtog‘ini yaxshi
ko‘rmaydi, kimga dushmanlik nazari bilan qaraydi? Kitobni o‘qishga
qiziqadimi, qanday filmlar unga yoqadi? Biron qiziqqan mavzusi bormi? Unda
qanday qobiliyat-iqtidor bor, qaysi iqtidorini rivojlantirish kerak bo‘ladi? Sinf
rahbari bularni, albatta, e’tiborga olishi lozim.
Alohida yordamga muhtoj bo‘lgan o‘quvchilar ongiga madaniy
ko‘nikmalar singdirilmoqdami, u bunday ko‘nikmalarning zarurligini
tushunadimi, o‘z nutqini yaxshilashga harakat qiladimi, kattalarga,
kichiklarga hurmat va izzat ko‘rsatishni tushunadimi, unda madaniy xulqatvor ko‘nikmasi va malakalari tarkib topganmi? – degan savollarga sinf
rahbarining javobi bo‘lishi lozim. Sinf rahbari ota-onalarning ish-faoliyati,
oilaviy sharoitlari, bolaning qat’iy rejim asosida bo‘lishi, bolaning dars qilishi
uchun yaratilgan shart-sharoitlari, uning uy ishlaridagi ishtiroki haqidagi
ma’lumotlarni ota-onalar bilan suhbat, anketa-so‘rovnoma o‘tkazish orqali
o‘quv yili davomida asta-sekinlik bilan yig‘ib boradi. Shunisi muhimki,
o‘quvchilarni individual o‘rganish ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi va
tizimli amalga oshirilishi kerak. Agar o‘qituvchiga sinf rahbarligi vazifasi
topshirilsa, o‘quv yili boshidanoq mazkur sinf o‘quvchilari bilan quyidagicha
ish olib borishi zarur:
− o‘quvchilarning shaxsiy hujjatlari bilan tanishish;
− o‘tgan yilgi sinf jurnalini ko‘rib chiqish;
− oldingi sinf rahbari va sinfda ishlaydigan o‘qituvchilar bilan suhbat
olib borish;
− o‘quvchilarning har biri bilan shaxsan uchrashib, individual
suhbatlashish;
− o‘quvchilarning ota-onalari bilan suhbat o‘tkazish, hamkorlikda ish
olib borishga erishish.
Yordamchi maktab o‘quvchilarini o‘rganishda pedagogik kuzatish
asosiy metodlardan hisoblanadi. Kuzatish o‘quvchilarning hayoti va
faoliyatining odatdagi sharoitlarida tizimli, izchil tarzda o‘rganishga
qaratilmog‘i darkor. Kuzatish ishlari darsda, ijtimoiy-foydali mehnat
sharoitlarida va turli jarayonlarda (tanaffusda, o‘yin, sayr-tomosha,
еkskursiya, to‘garak mashg‘ulotlari, sinf majlislari, turli tadbirlarda) amalga
39
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
oshiriladi. O‘quvchilarga nazorat ostidagiligini bildirmaslik lozim.
O‘quvchilarni pedagogik kuzatish yuksak madaniyat, juda katta mahorat va
malaka talab etadi. Pedagog, ayni vaqtda, birorta ham o‘quvchini o‘z
nazaridan chetda qoldirmasligi zarur. Pedagogik kuzatish qanchalik qimmatli
bo‘lmasin, uni yagona metodi deb bo‘lmaydi. Bu metod boshqa metodlar
bilan birgalikda olib borilsagina maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘quvchilar
davomati va baholari haqida ma’lumotga ega bo‘lish uchun sinf jurnalini
kuzatib turish lozim. Darsga kechikib keladigan, baholari past o‘quvchilar
bilan individual suhbat olib borish kerak. Intizomli o‘quvchilar o‘z xulqini
idora qila olish ko‘nikmasining mavjudligi bilan ajralib turadi. Bu ko‘nikma va
malakalar imkoniyati cheklangan o‘quvchilarda ta’lim va turli ijtimoiy foydali
mehnat jarayonida shakllantirib boriladi. Darsda, maktab uchastkalarida va
ustaxonalarida ishlash jarayonida, ko‘cha-ko‘yda, uyda va jamoat joylarida
o‘quvchilarni tartib-intizomga rioya qilishga o‘rgatib boriladi. Ularni intizomli
xulqqa o‘rgatishda, ayniqsa, o‘quv mehnatining ahamiyati kattadir.
Imkoniyati cheklangan о‘quvchilarda korreksion mehnat ta’limi jarayonida
intizomning mohiyati va zarurligini tushunibgina qolmasdan, balki intizomli
xulq, ko‘nikma va malakalarni ham egallab boradi.
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarda gipperaktiv yoki tormozlangan
holatlar ko‘p uchrab turadi. Sinf rahbari o‘quvchilarni sinfda tinch o‘tirishga,
o‘qituvchini diqqat bilan tinglashga, o‘rtoqlariga halaqit bermaslikka, uy
vazifasini vijdonan bajarishga, maktab ustaxonasi va uchastkasida
sidqidildan ishlashga o‘rgatib boradi. Bu o‘z-o‘zidan yoki birdaniga amalga
oshadigan holat emas. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni topshiriqlarni o‘z
vaqtida bajarishga o‘rgatish uchun o‘qituvchi-defektolog – sinf rahbari juda
ko‘p mehnat va kuch sarf qilishi zarur. Ayniqsa, o‘qituvchilar va sinf
rahbarining hamkorligi, talabchanligi muhim rol o‘ynaydi. Ayrim hollarda
o‘quvchi darsga kech qolib, eshikdan shovqin bilan kirib, eshikni qattiq
yopadi, o‘rtoqlariga gapirib, ularni, chalg‘itadi, albatta. Bunday vaziyatlarda
sinfga o‘qituvchidan ruxsat so‘rab kirishi kerakligini o‘rgatish lozim.
O‘qituvchi darsga kech qolgan o‘quvchiga tanbeh bermasdan turib, sinfga
kirish uchun ijozat bermaydi. Odatda, o‘quvchilar o‘qituvchiga “Kirishga
ruxsat eting”, degan shaklda murojaat qiladi va ruxsat olgach, asta o‘z joyiga
40
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
borib o‘tiradi. O‘rtoqlariga xalaqit bermay o‘quv qurollarini oladi.
O‘quvchidan kech qolgan sababini aniqlash uchun ko‘p vaqt sarf qilib,
boshqa o‘quvchilar diqqatini masalaga jalb etish maqsadga muvofiq emas.
Sinf rahbari darsdan so‘ng buni aniqlashi va boshqa kech qolmasligini
tushuntirishi lozim. O‘quvchini qaytadan koridorga olib chiqib, eshikni
qanday ochish va qanday yopib kirish, o‘z joyiga shovqinsiz, ohista o‘tirishni
tushuntirishi yoki ko‘rsatib berishi kerak. Shu tarzda sinf rahbari tartib
qoidalarni bajarish yo‘llarini muntazam ravishda ko‘rsatib borishi imkoniyati
cheklangan o‘quvchilarda intizom va ko‘nikmalarini shakllantirib boradi.
Intizom va yaxshi xulq-atvorni o‘quvchilar ongiga singdirish uchun, ayniqsa,
o‘quv yilining boshida juda ko‘p kuch va g‘ayrat sarf qilishni talab etadi,
chunki yozgi ta’til davrida ular ba’zi qoidalarni unutib qo‘yadilar. Ba’zi
imkoniyati cheklangan o‘quvchilar (gipperaktiv)da qo‘zg‘alish kuchli
bo‘lganligi bois sinfda yuguradi yoki darsda qattiq gapiradi, o‘z-o‘zidan
kuladi, tanaffus vaqtida koridorda u yoqdan bu yoqqa yugurib yuradi,
o‘rtoqlari bilan urishadi. Sinf rahbari bunday o‘quvchi bilan doimo
shug‘ullanishi lozim. Masalan, sinfda tinchlikni saqlash uchun bunday
o‘quvchilarni darsda doimo band qilib qo‘yish kerak. Ta’lim jarayonining
to‘g‘ri tashkil etilishi, o‘quvchilar faollgini oshirish, sinfda intizomni
kuchaytirishga, xulq-atvor madaniyatini shakllantirishga jiddiy ta’sir etadi.
Shundagina o‘quvchilar sinfda intizom saqlab o‘tirishga, sabr qanoatli
bo‘lishga hamda mehnatga o‘rganadilar. Imkoniyati cheklangan
o‘quvchilarni ongli intizomli qilib tarbiyalashda ijtimoiy foydali mehnat
jarayonining imkoniyatlari juda katta. Masalan, maktab uchastkasida yoki
dalada kattalar bilan mehnat qilish natijasida hamjihatlikka, uyushqoqlik
bilan ishlashga o‘rganib boradi. Ijtimoiy foydali mehnat jarayonida ularda
tirishqoqlik, mas’uliyat, mehnatga muhabbat, hayotda uchraydigan
qiyinchiliklarni yеngib o‘tish kabi xislatlar tarbiyalanib boradi. Masalan,
maktab hovlisini ko‘kalamzorlashtirishda ishtirok etish ularda hamjihatlik,
uddaburonlik kabi ko‘nikmalarini rivojlantirib boradi. O‘zlari ekkan gulni
parvarish qilib, muhofaza qiladilar. Masalan, Yashnobod tumanidagi 52-sonli
maktabda tajriba-sinov ishlari olib borilib, o‘quvchilarning har biriga o‘zlari
ekkan gullarni diqqat bilan parvarish qilish topshirildi. Natijada,
41
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
o‘quvchilarda topshirilgan ishga mas’uliyat bilan qarash hissi shakllandi.
Albatta, hamma o‘quvchilar bunday ishlarni bajara olmaydilar yoki
bajarishdan bosh tortadilar. Shunday vaziyatlarda o‘quvchilarga turli
topshiriqlar berish, musobaqa tashkil etish yoki rag‘batlantirish, ularni tartibintizomga o‘rgatishda yaxshi natija beradi. O‘quvchilarga ish faoliyatini
bajarishda intizomlilikni, mehnat qilishning ijtimoiy foydali ahamiyatini
tushuntirish, ularning bu ishlarni ongli ravishda bajarishlariga imkon beradi,
mehnat va jamoat ishlaridagi faolligini oshiradi. Masalan, sinfda o‘rtoqlarcha
yordamning zarurligi to‘g‘risidagi suhbatni o‘quvchilarning o‘qishi va mehnat
qilishni amaliy tarzda yo‘lga qo‘yish bilan bog‘lasa bo‘ladi. Imkoniyati
cheklangan о‘quvchilarga korreksion ta’lim-tarbiya berishda ishonch va
nazorat qilish, tekshirish, rag‘batlantirish, tanbeh berish singari korreksion
ta’sir usullarini qo‘llab olib borish, maqsadga muvofiq keladi. Imkoniyati
cheklangan o‘quvchilarni ibratli misollar asosida tarbiyalash o‘z
ko‘rsatmaliligi va konkretligi bilan ta’sir etadi. Tevarak-atrofdagi kishilar
xulq-atvoridagi o‘rnak bo‘ladigan hayotiy misollar, ayniqsa, o‘z tengdoshlari
faoliyatidan keltirilgan misollar, bаdiiy asarlar, teatr, kinofilm qahramonlari
o‘rnak bo‘ladigan xususiyatlar intellektual kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilar
xulq-atvoriga ta’sir etadi. Korreksion tarbiyaviy ishda ota-onalar,
o‘qituvchilar, katta avlodning eng yaxshi tajribalaridan foydalanishi
muhimdir.
O‘quvchilarda ongli intizom va o‘zlashtirish sifatlarini oshirish
maqsadida ota-onalar bilan hamkorlikda ishlash yaxshi natija beradi. Ba’zi
ota-onalar “mening bolam kasal”, – deb ularni mehnatdan chetlashtirib,
boqimanda, tambal, ishyoqmas, tantiq, erka qilib qo‘yadi. Bunday oilada
bolalar, hatto, oddiy uy-ro‘zg‘or ishlarida ham ishtirok etmaydilar. Natijada
bunday bolalar tannoz, xudbin bo‘lib o‘sadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ixtisoslashtirilgan yordamchi
maktab o‘quvchilarining xulq-atvor madaniyatini shakllantirishda sinf
rahbari olib boradigan korreksion tarbiyaviy ishning hammasi faqat ayrim
intizomsiz o‘quvchilar bilan kurashga qaratilgan deb, tushunish noto‘g‘ri,
albatta. Sinfdagi tartib intizomni buzish hollarining oldini olishga qaratilgan
profilaktik tadbirlarning ahamiyati g‘oyat muhimdir. Imkoniyati cheklangan
42
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
o‘quvchilarga qo‘yilgan asosiy talab “o‘quvchilar qoidasi”da belgilab
qo‘yilgan talablarni doimiy ravishda ular ongiga singdirib borish hamda
“Nutq madaniyati”, “Eng odobli bola bo‘lay, desangiz”, “Yaxshi so‘z-jon
ozig‘i”, “Odobli va ozodalik – shiorimiz!” mavzularida o‘tkaziladigan
tadbirlar, frontal va individual suhbatlar tez-tez o‘tkazib turish maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Zero, ixtisoslashtirilgan yordamchi maktabda korreksion
tarbiyaviy ishlarni asosiy yo‘lga qo‘yuvchi, o‘quvchilarning birinchi
tarbiyachisi va murabbiysi sinf rahbaridir. Shu nuqtayi nazardan kelib chiqib,
ixtisoslashtirilgan maktabda sinf rahbarining o‘zi quyidagilarga amal qilishi:
− yuksak ma’naviy kamolotga ega bo‘lishi;
− o‘z kasbini sevishi;
− bolalarni sevishi va hurmat qilishi;
− o‘z o‘quvchilari xulq-atvorini muntazam o‘rganib borishi;
− pedagogik odobga rioya qilishi;
− tashkilotchilik malakasiga ega bo‘lishi;
− tarbiyaviy ishga ijodiy yondashishi;
− o‘z malakasini doimo va muntazam oshirib borishi maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Ixtisoslashtirilgan yordamchi maktabda sinf rahbarining o‘quvchilar
xulq-atvor madaniyatini shakllantirishda korreksion ta’lim-tarbiya berish
vazifalarining muvaffaqiyatli hal etilishi o‘quv mehnatining to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yilishiga bog‘liq. Turli o‘yinlar, jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari
to‘garaklariga ishtirok etish bu vazifalarni amalga oshirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
43
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ABU NASR FOROBIY MA’NAVIY-AXLOQIY
TA’LIMOTINING PEDAGOGIK AHAMIYATI
Rezume. Maqolada falsafa, mantiq,
ta’lim-tarbiyada muhim о‘rin tutuvchi alloma
Abu Nasr Forobiy merosining mazmunmohiyati, unda ilgari surilgan yuksak ma’naviyaxloqiy g‘oyalarning didaktik ahamiyati,
shuningdek,
ta’lim
jarayonida
ulardan
O. O‘ralova 
foydalanish muhim ijtimoiy zarurat sifatida
talqin qilingan.
Tayanch sо‘zlar: bilish, ta’limot, о‘quv jarayoni, ma’naviy-axloqiy
g‘oyalar, insoniy xislatlar, tarbiya mazmuni, tarbiya usullari, metodik
ta’minot.
Abstract. The article analyzes the essence of the legacy of Abu Nasr
Farabi, who plays an important role in philosophy, logic and education,
based on sources that have the didactic significance of high moral and ethical
ideas. Their use in today's educational process has been interpreted as an
important social necessity.
Key words: knowledge, educational process, spiritual and moral ideas,
human traits, educational content, methods of teaching, methodological
support.
Резюме. В статье анализируется сущность наследия Абу Насра
Фараби, который играет важную роль в философии, логике и
образовании, на основе источников, которые имеют дидактическое
значение выдвигаемых высоких моральных и этических идей. Их
использование в современном образовательном процессе было
истолковано как важная социальная необходимость.
Ключевые слова: знания, учение, учебный процесс, духовнонравственные идеи, черты человека, образовательный контент,
методика обучения, методическое обеспечение.

О‘ralova Odina Ravshanovna, Jizzax davlat pedagogika instituti umumiy pedagogika
kafedrasi katta о‘qituvchisi. E-mail: odinaoralova@mail.ru
44
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
amiyat ijtimoiy-ma’naviy hayotini rivojlantirish, shaxs ruhiy
kamolotini ta’minlash insoniyatning azaliy maqsadi, ezgu-intilishlari majmuyi
sanaladi. Bugun mamlakatimizda yosh avlodni ruhiy-jismoniy sog‘lom,
ma’naviy-axloqiy barkamol, yuksak ilm-ma’rifatli etib tarbiyalash masalalari
yanada dolzarb ahamiyat kasb etib bormoqda. Sо‘nggi yillarda ta’limning
barcha bosqichlari faoliyatini takomillashtirish hamda pedagogtarbiyachilarga munosib shart-sharoitlar yaratib berish, ta’lim
muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, metodik
ta’minotini kuchaytirish masalalari yuzasidan qator amaliy ishlar olib
borilmoqda. Ulug‘ mutafakkir allomalarimiz hayoti va ijodi, tarixiy, madaniy,
ma’naviy merosimizni о‘rganish, targ‘ib etishga qaratilgan ishlar kо‘lamining
kengaytirilishi ham ayni shu talablarga hamohangdir. Zero, ilm-fan, ma’rifat
peshvolari, taraqqiyot tarafdorlari faoliyatining asosiy yо‘nalishi ham asosan
shaxs kamoloti, axloqiy-ma’rifiy ta’limot kabi didaktik masalalarni qamrab
olganligi bilan xarakterlidir. Shuning uchun ham yurtimiz rahbari
Sh. Mirziyoyev bu borada 2018-yil dekabrda Oliy Majlisga yо‘llagan
Murojaatnomasida quyidagi fikrlarni ilgari surgan edi: “Buyuk alloma va
adiblarimiz, aziz-avliyolarimizning bebaho merosi, yengilmas sarkarda va
arboblarimizning jasoratini yoshlar ongiga singdirish, ularda milliy g‘urur va
iftixor tuyg‘ularini kuchaytirishga alohida e’tibor qaratishimiz kerak”1.
Zotan, buyuk Sharq mutafakkirlari butun hayoti davomida olib borgan
ilmiy, ijodiy, amaliy faoliyati qaysi soha yoki yо‘nalishda bо‘lmasin, birlamchi
maqsadi inson ruhiy-ma’naviy kamolotini yuksaltirish, shu orqali butun
jamiyatni sog‘lomlashtirish, rivojlantirish, taraqqiyotning yangi-yangi
chо‘qqilarini zabt etishdan iborat bо‘lgan. Buni biz Ibn Sino, Beruniy,
Xorazmiy, Forobiy, Rumiy, Rudakiy, Farg‘oniy kabi ulug‘ allomalar faoliyatida
ham kuzatamiz.
Jumladan, butun jahonga Aristoteldan keyin “Ikkinchi muallim” nomi
bilan shuhrat qozongan Abu Nasr Forobiyning boy ilmiy-falsafiy, ma’naviytarbiyaviy merosi bu borada alohida qimmatga ega. Alloma izlanishining
asosiy yо‘nalishi insonning tuzilishi, ruhiyati, moddiy va ma’naviy olamini
о‘rganishni qamrab oladi. Forobiy yetuk faylasuf sifatida ruhiy jarayonlarni
insonning aqliy, axloqiy, ma’naviy rivojiga bog‘liq holda о‘rganishga va talqin
etishga harakat qiladi. U о‘z asarlarida sezgilar va aqliy bilish, fikrlash kabi
1
http://uza.uz/oz/politics/zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyeevning-oliasy28-12-2018
45
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
jarayonlarga juda katta e’tibor beradi va ular haqida boshqa ruhiy jarayonlar,
masalan, xotira, tasavvur, diqqat, his-tuyg‘u, iroda, qobiliyat, malaka kabi
shaxsiy xislatlarni bilish jarayoni bilan bog‘liq holda sо‘z yuritadi.
Ma’lumki, insonga xos bо‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim
ahamiyat kasb etuvchi tafakkur va nutqning rivojlanishi ta’lim-tarbiyaning
asosini tashkil etuvchi muhim jarayon sanaladi. Forobiy inson tafakkuri va
nutqining fazilatlarini chuqur о‘rganadi, grammatika va mantiq fanining
rivojiga, uning ayrim masalalarini tahlil etishga, juda katta e’tibor beradi.
Komil ma’naviyat va axloq, inson tarbiyasi masalasi Qadimgi Sharqda,
G‘arbda, xususan, Qadimgi Yunonistonda har doim mutafakkir olimlarning
diqqat markazida bо‘lib kelganligi tо‘g‘risida ko‘pab qimmatli manbalar
mavjud. Shu jihatdan, Forobiy Qadimgi Yunoniston faylasuf olimlarining
merosini о‘rganar ekan Aristotel, Platon, Suqrot, Pifagor kabi mutafakkirlar
asarlari bilan yaqindan tanishib, ularga sharhlar yozadi. О‘zlashtirgan
bilimlariga tayangan holda, ta’lim-tarbiya jarayonlarida insonning ma’naviy
yuksalishi eng asosiy va birlamchi maqsad bо‘lishi kerak, degan g‘oyani ilgari
suradi.
Forobiy talqinicha, inson dunyo taraqqiyotining eng mukammal va
yetuk yakuni. Shu sabab u о‘z ilmiy-amaliy faoliyati davomida yaratgan
asarlarida insonga tarbiya va ta’lim berish zaruriyati, undan kutilgan maqsad
masalalariga yechim kо‘rsatishga asosiy e’tibor qaratadi. Xususan, uning
“Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga erishuv haqida”, “Aql ma’nolari
haqida” nomli, shuningdek, yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlar keng tadqiq-u
targ‘ib etilgan asarlarida bu kabi muammolar atroflicha tahlil qilinadi, muhim
tavsiyalar beriladi. Jumladan, alloma “Baxt-saodatga erishuv haqida” nomli
risolasida bilim mohiyati, mazmuni, ularni о‘rganish ketma-ketligini birmabir sanab о‘tadi. Olimning ta’kidlashicha: “Bilish zarur bо‘lgan ilm – bu olam
asoslari haqidagi ilmdir. Uni о‘rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar
tuzilishini, shaklini, osmon haqidagi ilmlarni о‘rganish lozim. Undan sо‘ng,
umuman, jonli tabiat о‘simlik va hayvonlar haqidagi ilm о‘rganiladi”.
“Bundan keyin, – deb davom etadi Forobiy, – insonni о‘rganishga kirishamiz
hamda insonning bilishidan kutilgan maqsad-muddaoni о‘rganamiz va
shuning natijasida nima, qanday narsa ekanligini bilib olamiz. Biz insonning
hozirgi kamolotiga erishuvi sabab bо‘lgan narsalarni о‘rgana boshlaymiz. Bu
narsalar esa xayr-ehsonli ishlar, gо‘zal insoniy fazilatlar bо‘lib, ushbu
fazilatlar hamda insonni kamolotga erishuvidan mahrum qiladigan salbiy
xislatlarni ajratib о‘tamiz. Bu salbiy xislatlar, yomon xatti-harakatlarning
kelib chiqish sabablarini о‘rganishdan avval, shu xulq-atvor xatti-harakatning
46
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
о‘zi bilan tanishib chiqamiz. Bu ilm shunday narsalar о‘rgatuvchi ilmki, uning
yordamida shahar xalqlari va shaharlik bо‘lmagan xalqlarni о‘z ichiga olgan,
ya’ni inson olamiga xos bо‘lgan barcha xislatlarni о‘zida mujassamlashtirgan
odamzod jismiga har turli a’zolar kabi kishiga ma’lum bо‘ladi”2.
Inson ma’naviy axloqi tо‘g‘risidagi ta’limot – etika Forobiyning ijtimoiy
ta’limotida eng muhim va asosiy о‘rinlardan birini egallaydi. Forobiy axloq
tо‘g‘risidagi ilmini an’anaga asoslanibgina belgilamaydi. Subyektiv ravishda
kelib chiqishini kо‘rsatadi va uni keltirib, chiqargan omillar, ya’ni insonning
ijtimoiy mohiyatini ham asoslashga harakat qiladi, insonga bilim va tarbiya
berish ijtimoiy zarurat ekanligini nazariy asoslaydi. U inson “aqlli mavjudot”
deyilganda, uning aqlli bо‘lishiga layoqatliligi, lekin yomon xatti-harakatlarga
ham qobilligi tushunilishini ham uqtirib о‘tadi3.
Alloma ta’limotiga kо‘ra, ta’lim-tarbiya jarayonida nazariy bilim bilan
amaliy harakat va odat-malaka, faoliyat birlashib boradi, yetuklik shu
birlashuvning darajasiga qarab yuzaga keladi. Forobiy ta’lim-tarbiya
jarayonida tarbiyalanuvchi yoki ta’lim oluvchi shaxsga yakka holda
yondashuvni, uning tabiiy, ruhiy va jismoniy xislatlarini nazarga olish
zarurligini ta’kidlab shunday deydi: “Bu barcha tabiiy xislatlarni oliy kamolot
sari yoki kamolotga yaqin bо‘lgan darajaga kо‘tarishga xizmat qiluvchi vosita
yordamida tarbiyalashga muhtojdir. Insonlar turli ilm, hunar faoliyatga
moyilligi va qobiliyatliligi bilan tabiatan farqlanadilar. Teng tabiiy xislatlarga
ega bо‘lgan odamlar esa, о‘z tarbiyasi (malakalari) bilan tafovut qiladi.
Tarbiyasi jihatidan teng bо‘lganlar esa, bu tarbiya natijalarining turliligi bilan
bir-biri bilan farq qiladi”. Tarbiya jarayoni, Forobiyning fikricha, tajribali
pedagog-о‘qituvchi tomonidan tashkil etilishi, boshqarilib turilishi va ma’lum
maqsadlarga yо‘naltirilishi lozim, chunki “har bir odam ham baxtni va narsahodisalarni о‘zicha bila olmaydi. Unga buning uchun о‘qituvchi lozim”4.
Forobiy insonga xos bо‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim
ahamiyat kasb etuvchi, tafakkur va nutqning rivojlanishini ta’lim-tarbiyaning
asosini tashkil etuvchi muhim jarayon hisoblaydi. Olim bolalarning fe’latvoriga qarab tarbiya jarayonida “qattiq” yoki “yumshoq” usullardan
foydalanish kerak, deb hisoblaydi: “tarbiyalanuvchilar о‘qish va о‘rganishga
moyil bо‘lsa, ta’lim-tarbiya jarayonida yumshoq usul qо‘llaniladi;
tarbiyalanuvchilar о‘zboshimcha, itoatsiz bо‘lishsa, qattiq usul qо‘llanishi
2
Зуннунов А. ва бошқалар. Педагогика тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2008. – Б. 67-70.
Зуннунов А. Педагогика тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2004. – Б. 40.
4
Зуннунов А. Педагогика тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2004. – Б. 42.
3
47
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
lozim”. Allomaning axloqiy-ta’limiy g‘oyalari, avvalo, buyuk yaratuvchi –
Ollohni bilishga, insoniyat yaratgan ilm-u bilimlarni о‘zlashtirishga qaratilgan
ta’lim-tarbiya jarayonining muhim vosita va usullarini asoslab bergan.
Forobiy insonning ma’naviy hayotida, asosan, uning ikki tomoniga:
aqli-ongiga va axloqiga (xulq-atvoriga) katta e’tibor beradi. Alloma fikricha,
ta’lim-tarbiya, insonni aqliy tomondan ham, axloqiy tomondan ham yetuk,
mukammal qilib yetishtirishga qaratilmog‘i lozim. Demak, ta’lim-tarbiyaning
birdan-bir vazifasi – jamiyat talablariga tо‘la-tо‘kis javob bera oladigan va uni
bir butunlikda, tinchlikda, farovonlikda saqlab turish uchun xizmat qiladigan
ideal inson tayyorlashdir. Forobiy ta’lim-tarbiya jarayonini yо‘lga qо‘yish, uni
boshlashdan avval odamlarning shaxsiy xislatlarini bilish lozimligini aytadi.
Uning fikricha, insonning xohish, ixtiyor, iroda, yaxshilik va yomonlik kabi
xislatlarini, nimaga qobiliyati borligini aniqlamay turib, ishga kirishish
kutilgan natijani bermaydi.
Forobiy о‘z ma’naviy-axloqiy ta’limotida insoniy fazilatlarni tо‘rtga
bо‘ladi: nazariy fazilatlar, tafakkur, yaralma fazilatlar, amaliy san’at fazilati
(kasb-hunar). “Baxt-saodatga erishuv haqida”gi risolasida mutafakkir inson
gо‘zallikni samarali idrok etishi uchun unda nozik tabiat va aqliy
mukammallik zamini bо‘lishi kerak, hissiy va aqliy qobiliyatga ega bо‘lgan
insongina dunyoning barcha sirlarini bila olishi mumkin, deb ta’kidlaydi.
“Inson aql-idroki tufayli haqiqiy insonga aylanadi, bilim insonga baxt va
shodlik keltiradi, inson bilish orqali о‘zida gо‘zallik va mukammallikni kashf
etadi”, – deb uqtiradi. Forobiy insonlarni ilm bilan, san’at bilan
shug‘ullanishga da’vat etadi va shu tufayli gо‘zal narsalar mohiyatini idrok
etish teranlashadi, deb kо‘rsatadi.
Forobiy fikricha, shaxsni kamol toptirish jarayoni inson о‘z hayoti
davomida ilm-hunar о‘rganishi, axloqiy normalarni egallashi va san’atni
hayotiy tajriba bilan boyitishi orqali sodir bо‘ladi. Insoniy fazilatlar inson
atrofini qurshagan muhit ta’sirida shakllanadi. “Kamolotga bir kishining
yolg‘iz erishuvi mumkin emas. Har bir inson, har qanday kamolotga
erishuvda boshqalarning kо‘magiga va ular bilan birlashishga muhtoj yoki
majburdir”, – deydi mutafakkir.
Forobiy axloq tushunchasini keng ma’noda talqin qilar ekan, butun
insonlarni, ularning dini, e’tiqodi, irqi, tilidan qat’i nazar, hamjihatlik va
hamkorlikka chaqiradi. Dunyoda bir butun yagona jamoani shakllantirishni
va barcha fuqarolarning manfaatlarini birdek kо‘zlab faoliyat kо‘rsata olishini
orzu qiladi. О‘z davrida ajoyib orzu-istaklar va g‘oyalarni ilgari surgan
48
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Forobiyning dunyoda yagona jamiyat barpo qilish tо‘g‘risidagi fikrlari ham
keyinchalik dunyoning juda kо‘p mutafakkirlari, jumladan, nemis faylasufi
I. Kant tomonidan ham ilgari surilgan edi. Forobiy ilgari surgan, shuningdek,
dunyo olimlari tomonidan ham maqsadga muvofiq deb topilgan “dunyoda
yagona fuqarolik jamiyati”ni tarkib toptirish haqidagi g‘oyalari bugungi
kunda nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Alloma fikricha, yuksak axloqiy
fazilatlarga rioya qilgan holda rivojlanayotgan har qanday davlat о‘z
fuqarolarini, shak-shubhasiz, baxt-saodat yо‘liga olib chiquvchi kuchli
quroldir. Inson bilim va namunali axloq egasi bо‘lgandagina yaxshi odat va
harakatlarni о‘zida mujassamlashtira oladi, u har qanday yovuz
buzg‘unchiliklar kо‘chasiga kirmaydi, aksincha, ularga nisbatan shafqatsiz
jang olib boradi5.
Falsafa va mantiq, insonshunoslik, jamiyatshunoslik ilmining buyuk
bilimdoni tomonidan ilgari surilgan ma’naviy-axloqiy tarbiya, о‘qitishga doir
ilg‘or g‘oyalari о‘zidan keyingi ulamolar, pedagoglarning ta’lim-tarbiya va
inson kamoloti xususidagi fikr-mulohazalari rivojlanishiga ijobiy ta’sir
kо‘rsatdi. Mutafakkirning axloq va uning asosida yosh avlodga tarbiya berish
ta’limoti hozirgi kunda ham о‘z ahamiyatini yо‘qotgani yо‘q, aksincha,
axloqiy tarbiyaning yangi usul va qoidalarini ishlab chiqish va ularni
rivojlantirishda juda katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Ma’naviy-axloqiy
tarbiya jarayonlarini tо‘g‘ri va tizimli yо‘lga qо‘yish, ilmiy-metodik
ta’minotini takomillashtirishda muhim manba vazifasini о‘tamoqda. Shu
jihatlarni e’tiborga olib, pedagogik jarayonlarda Abu Nasr Forobiyning ilmiyma’rifiy merosidan uzviylik va uzluksizlik tizimi asosida samarali
foydalanishni yо‘lga qо‘yish maqsadga muvofiq. Umumiy о‘rta ta’limning
boshlang‘ich sinflaridan boshlab, oliy ta’limgacha ijtimoiy-gumanitar fanlar
doirasida allomaning ma’naviy-axloqiy ta’limotidan bahramand bо‘lishni
ta’minlash ta’lim-tarbiya sifatini oshiradi.
5
Хасанбаева О. Педагогика тарихидан хрестоматия. – Тошкент: Ўқитувчи, 1993. – Б. 79.
49
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
О‘QUVCHILARDA TADBIRKORLIK
KО‘NIKMALARINING SHAKLLANGANLIGINI
BAHOLASH METODIKASI
Rezume.
Maqolada
о‘quvchilarda
tadbirkorlik kо‘nikmalarini shakllantirish, ularni
baholashning psixologik va intellektual mezonlari
hamda о‘quvchilardagi mustaqillikni tashxis etish
metodikasi bayon etilgan. Muallif о‘quvchilarda
M. Artikova*
tadbirkorlik
kо‘nikmalarini
shakllantirish
mazmunini tadqiq etgan, shuningdek, о‘quvchilarning mazkur faoliyat turiga
shaxsiy tayyorgarligini baholash mezonlarini o‘rgangan.
Tayanch sо‘zlar: о‘quvchi, tadbirkorlik kо‘nikmasi, baholash,
psixologik va intellektual mezon, mustaqillik, ma’naviy-axloqiy yetuklik,
kompetentlilik, о‘z-о‘zini nazorat qilish.
Abstract. The article discusses a methodology of the formation
entrepreneurial skills in students, psychological and intellectual criteria for
evaluating such skills, as well as a methodology for diagnosing students'
independence. The author investigated the content of the formation of
entrepreneurial skills among students and studied the criteria for assessing
students' personal readiness for this type of activity.
Key words: student, entrepreneurial skills, assessment, psychological
and intellectual criteria, independence, moral and spiritual maturity,
competence, self-control.
Резюме. В статье изложена методика формирования
предпринимательских навыков у учащихся, психологические и
интеллектуальные критерии оценивания таких навыков, а также
методика диагностирования самостоятельности учащихся. Автор
исследовал содержание формирования предпринимательских навыков
у учащихся и изучил критерии оценивания личной готовности учащихся
к этому виду деятельности.
*Artikova Muhayyo Botiraliyevna, Z. M. Bobur nomidagi ADU maktabgacha pedagogika
kafedrasi mudiri, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent. E-mail: muhayyo_15_08@mail.ru
50
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Ключевые слова: ученик, предпринимательские навыки,
оценивание, психологические и интеллектуальные критерии,
независимость, моральная и духовная зрелость, компетентность,
само контроль.
a’lim tizimini rivojlantirishning yangi bosqichida о‘quvchilarning
ishchanlik faolligini va tashabbuskorligini rag‘batlantirish, ularda tadbirkorlik
kо‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan bir qator normativ-huquqiy
hujjatlar qabul qilindi. Jumladan, О‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bо‘yicha Harakatlar strategiyasida “Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni keng rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini
yaratish”1 kabi muhim vazifalar belgilab berildi. “2017-2021-yillarda
О‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yо‘nalishi
bо‘yicha Harakatlar strategiyasi”ning 3.4-bandida ham kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik ulushini kо‘paytirish, uning rivojini rag‘batlantirishga
qaratilgan institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish, yoshlarni
oilaviy tadbirkorlik va xususiy biznesga jalb qilish vazifalari ham keng о‘rin
olgan. Shuningdek, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Har bir oila –
tadbirkor” dasturini amalga oshirish tо‘g‘risida”gi 3777-son Qarori qabul
qilindi va “tadbirkorlik bilan shug‘ullanish istagida bо‘lgan aholining
tadbirkorlik tashabbuslarini har tomonlama qо‘llab-quvvatlash, ularga
imtiyozli kreditlar ajratish hamda tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish va
amalga oshirishning har bir bosqichida mutasaddi idoralar tomonidan tizimli
amaliy yordam kо‘rsatilishini ta’minlash”2 muhim vazifalar sifatida
belgilandi. Bu esa, oila va maktab hamkorligi asosida о‘quvchilarda
tadbirkorlik kо‘nikmalarini shakllantirish va uni baholash metodikasini
takomillashtirishni taqozo etadi.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги
ПФ-4947-сон Фармонига 1-ИЛОВА.
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 7 июндаги “Ҳар бир оила –
тадбиркор” дастурини амалга ошириш тўғрисида”ги 3777-сон Қарори.
https://lex.uz/docs/3772869
51
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Tadbirkorlik kо‘nikmasi ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarni amaliy faoliyatda
qо‘llay olish, oilaviy tadbirkorlik, hunarmandchilik, kasanachilik sohasida
ma’lum tajribaga ega bо‘lish, faoliyatni tashkil etish jarayonida yuzaga
keladigan muammolarni kо‘ra bilish va bartaraf etish, innovatsion g‘oyalarni
izlash va о‘ylab topish, topshiriqlarni bajarish jarayonida qat’iy intizomga
rioya qilish va uddaburonlik, shaxsiy qiziqish va ehtiyojlarini jamoa
manfaatlari bilan uyg‘unlashtirish layoqati yig‘indisidir.
О‘quvchilarda tadbirkorlik kо‘nikmasini shakllantirish – innovatsion
g‘oyalarni izlab topish va amalga oshirish, nostandart vaziyatlarga
moslashtirish, о‘z-о‘zini nazorat qilish, tashqi ta’sirlarga о‘zining shaxsiy fikri
bilan qarshi tura olish, javobgarlik va mas’uliyatni о‘z zimmasiga olish,
aksiologik munosabat, faoliyatga tayyorlik, о‘z-о‘zini nazorat qilish, moddiy
mahsulotlarga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lish, qо‘yilgan maqsadga
erishishdagi qat’iylik, ishga uddaburonlik bilan yondashish, tashkilotchilik,
kommunikativlik, ijodiylik, boshqaruvga doir sifat va xususiyatlarni tarkib
toptirishga yо‘naltirilgan tizimli jarayon.
“О‘quvchilarda
tadbirkorlik
kо‘nikmalarini
shakllantirish”
tushunchasining mazmuni (psixologik, intellektual va jarayonga doir) va
о‘quvchilarni tadbirkorlik faoliyatiga tayyorlash tizimidan kelib chiqqan
holda, ularning mazkur faoliyat turiga shaxsiy tayyorgarligini baholash
mezonlarini aniqlashtirish lozim.
Tadqiqot natijalari asosida о‘quvchilarda tadbirkorlik kо‘nikmalarining
shakllanganligini baholashning psixologik mezonlari sifatida quyidagilar
aniqlashtirildi:
− shaxsning tadbirkorlik faoliyatiga yо‘nalganligi;
− tadbirkorlik faoliyatiga qobiliyatliligi;
− tadbirkorlik faoliyatiga motivatsiyaning mavjudligi va qiziqishlari
darajasi;
− mustaqillik.
Mazkur sanab о‘tilgan mezonlar orasida boshqa faoliyat turlari singari
tadbirkorlik kо‘nikmalarini shakllantirishda motivatsiya asosiy rol о‘ynaydi.
Shaxsiy motivlar har bir о‘quvchi uchun xos bо‘lib, ichki va tashqi vaziyatlar
bilan bog‘liqlikda namoyon bо‘ladi. Ana shu sababli о‘quvchilarda
52
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
tadbirkorlik kо‘nikmalarini shakllantirishda uning shaxsiy motivlarini
tushunish va ongli ravishda oshirib borish muhim. Kutilgan natijaga erishish
maqsadning aniq belgilanishiga bog‘liq. Tajribalar shuni kо‘rsatadiki,
о‘quvchida amaliy faoliyat jarayonida yordam beruvchi о‘quv materiallari
uning xotirasida yaxshi saqlanib qoladi. О‘quvchining faoliyatga nisbatan
motivatsiyasi ichki yо‘nalganlik bilan bog‘liq bо‘lib, u introvert motivatsiya
deyiladi. Buning aksi hisoblangan ekstravert, ya’ni tashqi motivatsiya
maqsadning qо‘yilishi bilan bog‘liq3. Agar tadbirkorlik kо‘nikmalarini
shakllantirishda mazkur motivatsiya turlarining uyg‘unligi ta’minlansa,
kutilgan natijaga erishish mumkin.
Motivatsion yо‘nalganlik xulq-avtorning harakatlantiruvchi kuchining
nimaga sarf etilganligini tushunishga imkon beradi. О‘quvchilarda
tadbirkorlik kо‘nikmalarining shakllanganligini baholashda motivatsiya va
о‘quvchining qiziqishlari darajasi mezonining layoqat va qiziqish,
qobiliyatlar, mustaqillikka intilish, ota-onalar, о‘rtoqlarining ta’siri, milliyhududiy shart-sharoitlar kabi kо‘rsatkichlarini hisobga olish lozim.
О‘quvchilarda
tadbirkorlik
kо‘nikmalarini
shakllantirishda
motivatsiyaning о‘rni haqida gap ketar ekan, albatta, bu jarayonda
о‘quvchida ma’lum bir faoliyat turiga nisbatan ehtiyojning mavjudligini ham
aniqlash talab etiladi. Ehtiyoj ichki motivlarning tadbirkorlik faoliyatiga
yо‘nalganligi bо‘lib, uning asosiy kо‘rsatkichi sifatida amaliy faoliyatda
ishtirok etishga intilish kuzatiladi.
О‘quvchilarning tadbirkorlik faoliyatiga qobiliyati innovatsion
g‘oyalarni о‘ylab topish va uni amalga oshirish kо‘nikmalari orqali namoyon
bо‘ladi. Mazkur mezon kо‘rsatkichlariga g‘oyalarni ishlab chiqish va amalga
oshirish, nostandart vaziyatlarga moslashtirish kо‘nikmasini kiritish mumkin.
Mustaqillik – ma’lum bir xatti-harakatlarni amalga oshirish va
mas’uliyatni о‘z zimmasiga olish. “mustaqillik” tushunchasi о‘zida qator
xususiyatlarni aks ettiradi: о‘z-о‘zini nazorat qilish, tashqi ta’sirlarga о‘zining
3
Баженова С. Легко ли быть молодым предпринимателем? // Технология дела. 2012.
– № 7-8. – С. 34-38.
53
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
shaxsiy fikri bilan qarshi tura olish kо‘nikmasi, javobgarlikni о‘z zimmasiga
olish qobiliyati4.
О‘quvchilardagi mustaqillikni tashxis etishda ularning yosh
xususiyatlari, diagnostik faoliyatni tashkil etish shakllari (individual
tekshirish, о‘yin vaziyatlari, guruhiy ish). О‘quvchilardagi mustaqillikni
aniqlash anketa, test, о‘yin vaziyatlari, modellashtirish yordamida amalga
oshiriladi. О‘quvchilardagi mustaqillikni tashxis etish metodikasi
S. Grinshpun tomonidan ishlab chiqilgan5 bо‘lib, quyidagi komponentlari
aniqlashtirilgan:
1. Shaxsning о‘z xatti-harakatlarini amalga oshirishdagi ma’naviyaxloqiy yetukligi:
− amalga oshirilayotgan xatti-harakatning hayotiyligi, ijtimoiylik va
axloqiy nuqtayi nazardan tо‘g‘riligiga ishonchning mavjudligi;
− shaxsiy munosabat qadriyatlari.
2. Kompetentlilik – ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarning egallanganligi,
mehnat faoliyatiga tayyorlanganligi:
− kommunikativ kо‘nikmalar – insonlarni tushunish, ular bilan
muloqot va hamkorligi;
− ijodkorlik – ishga ijodiy munosabat, oldindan kо‘ra bilish, yangilikni
his etish;
− qaror qabul qilish kо‘nikmasi – axborotni tahlil etish va qayta
ishlash jarayoni.
3. О‘z-о‘zini nazorat qilish – о‘z faoliyatini nazorat qilish darajasi.
Nazorat ijtimoiy muhitning obyektiv shartlari va talablariga muvofiq ravishda
о‘zining sifatlari va ehtiyojlarini о‘zgartirishga yо‘naltirilgan. Bu esa,
mustaqillikning uch jihatini bog‘liqlikda kompleks о‘rganishga imkon beradi:
aksiologik munosabat, faoliyatga tayyorlik, о‘z-о‘zini nazorat qilish.
Ma’naviy-axloqiy xususiyatlarni baholash uchun 1-shaklga asoslanish
maqsadga muvofiq:
4
Ходжаев Б. Ўқувчиларнинг мустақил фикрлашини шакллантириш йўллари – Тошкент:
ТДПУ, 2008. – Б. 90.
5
Гриншпун С. С. Оценка личностно-делового потенциала учащихся в
профориентационной работе // Школа и производство. – 1994. – № 6. – С. 11-12.
54
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
1-jadval
Psixologik mezonlar
1-shakl
Shifr
01
02
03
04
05
06
07
Ma’naviy-axloqiy (ijtimoiy) xususiyatlar
Shakllangan darajasi
Kо‘rsatkichlar
ha - 2 ba’zan - 1 yо‘q - 0
о‘z va’dasining ustidan chiqish majburiyati
mulohaza yuritishda mustaqillik
moddiy mahsulotlarga ehtiyotkorona munosabat
qо‘yilgan maqsadga erishishdagi qat’iylik
insonlarga yordam berish istagi
yechim topishning noana’naviy yо‘llarini izlash
barqarorlik
Shakllanganlik darajasining umumiy bahosi
Intellektual mezonlar – о‘zida tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy
asoslari va kategoriyalarini aks ettiruvchi ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarni
egallaganlik darajasi. Mazkur mezon (2-jadval, 2-shakl) о‘quvchilarning
tadbirkorlik faoliyatiga ilmiy jihatdan tayyorligini baholash, iqtisodning
umumiy qonunlari va tamoyillari, tadbirkorlik faoliyatiga doir huquqiy
normalarni qо‘llay olish kо‘nikmasini aniqlab beradi.
2-jadval
Intellektual mezonlar
1-shakl
Shifr
01
02
03
04
05
06
07
Kо‘rsatkichlar
Shakllangan darajasi
Ha-2
ba’zan -1
yо‘q-0
umumiy mehnat kо‘nikmalarining shakllanganligi
iqtisodiy tahlilga layoqatlilik
ishlab chiqarish texnologiyasiga doir bilimlar
bilimlarni egallashga qiziqish
maxsus mehnat kо‘nikmasining shakllanganligi
ishga tadbirkorlik bilan yondashuv
ish yuzasidan aloqalarni о‘rnata olish
Shakllanganlik darajasining umumiy bahosi
О‘quvchilarning tadbirkorlik faoliyatining mazmun-mohiyatini
о‘zlashtirishi mazkur faoliyatga doir tushunchalar, faoliyatning о‘ziga
xosliklari, tamoyillari, jamiyatdagi roli va funksiyalari, samarali natijalarga
erishish shartlari va yо‘llariga doir bilimlarga ega bо‘lishni talab etadi.
Jarayonga doir mezonlar tadbirkorlik faoliyatiga muvaffaqiyatli
yо‘nalganlik va ishtirok etishga yordam beruvchi kо‘nikmalar majmuyidir.
55
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Jarayonga doir komponentni baholash uchun quyidagi kо‘nikmalar
aniqlandi: tashkilotchilik, kommunikativlik, ijodiylik, boshqaruvga doir.
Tadbirkorlik
faoliyatining
tashkiliy
kо‘nikmalari
quyidagi
kо‘rsatkichlarga asoslangan holda baholanadi: faoliyatni rejalashtirish,
tashabbuskorlik, liderlikka intilish, obrо‘ orttirish, rejalashtirilgan natijalarga
erishishga intilish, mas’uliyatni tо‘liq anglash, ishni oxiriga yetkaza olish
kо‘nikmasi.
Kommunikativ kо‘nikmalar quyidagi kо‘rsatkichlar asosida baholanadi:
muloqotga ehtiyoj, samimiy munosabat, muloqotga kirishish, jamoatchilik
ishlarida ishtirok etish, shaxsiy qiziqishlarini jamoa manfaatlariga
bо‘ysundira olish, tajriba almasha olish, kishilar orasida bо‘lish istagi.
Ijodkorlik kо‘nikmalarini baholashga doir quyidagi kо‘rsatkichlar
aniqlashtirildi: topshiriqlarni о‘z vaqtida bajarish, ishlab chiqarish
materiallari va vaqtdan oqilona foydalana olish, ixtirochilikka intilish, yasash
va tuzishga qobiliyatlilik, vaqtning tig‘izligi sharoitida ishlay olish kо‘nikmasi.
Boshqaruvga doir kо‘nikmalar quyidagi kо‘rsatkichlar asosida
baholanadi: boshqaruvga doir qarorlar qabul qilish va noma’lumlik
sharoitida muammolarni hal etish qobiliyati, zaruriy axborotlarni
о‘zlashtirish va unga qо‘shimchalar kiritish kо‘nikmasi, xavf-xatar va hisobkitobdagi uyg‘unlikni ta’minlay olish kо‘nikmasi, jamoa a’zolari orasida
vazifalarni taqsimlay olish, qabul qilingan qarorlarning bajarilishini nazorat
qilish, faoliyat jarayonida yuzaga keladigan salbiy holatlarni kо‘ra bilish va
oldini olish qobiliyati.
О‘quvchilarda tadbirkorlik kо‘nikmalarining shakllanganligini baholash
quyidagi darajalarga asoslangan holda, amalga oshirilishi lozim:
− yuqori daraja, о‘quvchilar tadbirkorlik faoliyatining zarurat
ekanligini yaxshi anglaydi, tashkilotchilik faoliyati tez-tez namoyon bо‘ladi,
ishlarni rejalashtirishda ishtirok etadi, tadbirkorlik faoliyati natijalarini tahlil
eta oladi, ijodiy kо‘nikmalarni talab etilgan sharoitda ishlatish tajribasiga ega
bo‘lib, о‘zining amaliy faoliyatida bilimlarni bevosita qо‘llay oladi;
− о‘rta daraja, о‘quvchilar tadbirkorlik faoliyatining zarurligini
anglaydi, ishda shaxsiy tavsifdagi motivlar ustun turadi, ishni muvaffaqiyatli
bajara oladi, tadbirkorlik faoliyati natijalarini jamoaviy tahlil etishda ishtirok
etadi, biroq bu jarayonda tashabbuskorlikni namoyon etmaydi, о‘z fikrlarini
56
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
amalga oshirishda qiyinchiliklarga duch keladi, hamma vaqt ham bilimlarini
amalda qо‘llay olmaydi, maslahatchi yordamida о‘z faoliyatini rejalashtiradi
va tashkil etadi;
− past daraja, о‘quvchilar tadbirkorlik faoliyatining zarurligini
anglaydi, biroq mustaqillik va qiziquvchanlikni namoyon etmaydi.
Topshiriqlarni nazorat ostida bajaradi, faoliyatni takomillashtirishga doir
takliflar kiritmaydi, ish jarayonida boshqalarning takliflaridan foydalanadi,
ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanmaydi, ishni oqilona tashkil etishda
qiyinchilikni his etadi, belgilangan vaqt oralig‘ida topshiriqni bajarishning
uddasidan chiqmaydi.
О‘quvchilarning tadbirkorlik kо‘nikmalarining shakllanganligini
baholash metodikasi nazorat ishlari (mustaqil, nazorat, uy vazifasi), ishbop
о‘yinlar va vaziyatlar, suhbat, sо‘rovnoma, tizimli kuzatish asosida amalga
oshirilishi talab etiladi. Quyida ulardan ayrim namunalar keltirib о‘tamiz:
1. Tadbirkorlik va u bilan bog‘liq tushunchalar aks etgan qiziqarli
topshiriqlar beriladi. Masalan, Mahsulotni idishga joylash:
− mahsulotga iste’molchi e’tiborini qanday usullar bilan jalb qilish
mumkin?
− uyingizda mavjud mahsulotlar idishga qanday joylashtirilganligini
tekshiring;
− idishga joylanishi (qadoqlash) quyidagi talablarga javob beradigan
tovarlar rо‘yxatini tuzing: (3-jadval)
xavfsizligi
foydalanish
uchun qulayligi
saqlash uchun
qulayliligi
arzonligi
tashqi ko‘rinishi
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
____...____
boshqa belgilari
____...____
____...____
____...____
1. Qadoqlash tovarning “sotish narxi”ga, “mahsulot” atamalariga
qanday ta’sir kо‘rsatadi?
57
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
2. Qadoqlash keyingi yillarda qanday takomillashib bormoqda?
3. Qadoqlashning zamonaviy usullarida kamchiliklar bormi?
4. Idishga joylash (qadoqlash)ning qaysi xususiyatlari iste’molchiga
qaraganda ishlab chiqaruvchi uchun muhim?
2. Tadbirkorlik mening hayotimda. “Qarama-qarshi munosabat”
metodi о‘z mohiyatiga kо‘ra о‘zlashtirilgan bilimlarni tahlil va sintez qilish
asosida, asosiy hamda ikkinchi darajali ma’lumotlarni guruhlarga ajratish
imkonini beradi.
Mazkur metod yordamida “Tadbirkorlik mening hayotimda”
mavzusida matn tuziladi va topshiriqni bajarish uchun quyidagi jarayon
amalga oshiriladi:
1. Tadbirkorlikning bugungi kundagi ahamiyati.
2. Tadbirkorlik sizning hayotingizda qanday rol о‘ynaydi? (Fikringizni
bir necha sо‘z birikmalari asosida bayon eting).
3. О‘ylagan fikrlaringizni ketma-ketlikda yozing.
4. Qayd etilgan fikrlar orasidan о‘z nuqtayi nazaringizga kо‘ra, eng
muhim deb bilganlaringizni ajrating va quyida berilgan 4-jadvalning
1-bandiga yozing.
5. Ikkinchi darajali deb bilgan g‘oyalarni 4-jadvalning 2-bandiga yozing.
4-jadval
MAVZUNING AHAMIYATI
Muhim
Muhim bо‘lmagan
№
№
tushunchalar
tushunchalar
1.
1.
2.
2.
3.
3.
4.
4.
5.
5.
3. Qurilish kompaniyasida muammoli vaziyat. “Qarorlar shajarasi”
(qarorlar qabul qilish texnologiyasi) metodi о‘quvchilarni ma’lum masalalarni har
tomonlama puxta tahlil etish asosida, ular yuzasidan muayyan xulosalarga kelish,
bir muammo xususida bildirilayotgan bir necha xulosalar orasidan eng maqbul
hamda tо‘g‘risini topishga yо‘naltiradi.
Vaziyat. Qurilish kompaniyasi yangi savdo dо‘konini qurish va
58
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ta’mirlash uchun foydali buyurtma oldi. Shartnomaning asosiy shartlaridan
biri bu obyektni о‘z vaqtida foydalanishga topshirish edi, ammo noqulay obhavo sharoiti tufayli qurilish biroz chо‘zilib ketdi. Shu bois, obyektni о‘z
vaqtida topshira olmaslik muammosi paydo bо‘ldi. Shunday vaqtda qurilish
kompaniyasi direktori qanday qaror qabul qilishi kerak6?
О‘quvchilar quyidagi chizma asosida tuzilgan jadvalni tо‘ldiradi (yoki
ushbu tartibdagi faoliyatni olib borishda yozuv taxtasidan foydalanadi):
MUAMMO
1-G‘OYA
2-G‘OYA
3-G‘OYA
QAROR
Vaziyat yechimi quyidagicha bо‘lishi mumkin:
1-g‘oya. Foydaning yarmini yо‘qotishiga qaramay, ishga qо‘shimcha
tarzda yuqori malakali mutaxassislarini jalb qilib, obyektni о‘z vaqtida
topshirishi kerak.
2-g‘oya. Mijozni fors-major holatlar bilan bog‘liqligi tufayli qurilishning
kechikishi haqida ogohlantirishi zarur.
3- g‘oya. О‘z vaqtida ulgurishiga ishonishi darkor, shuningdek, qurilish
sifatini pasaytirish hisobiga ishni jadallashtirishi lozim.
Matndan kо‘rinib turibdiki, qaror qabul qilish kompaniya direktorining
tadbirkorlik faoliyati bilan bevosita taalluqli hisoblanadi.
Xulosa sifatida ta’kidlash joizki, о‘quvchilarning iqtisodiy bilimlarni
puxta egallashlari va ularni tadbirkorlikka tayyorlashda umumta’lim
maktablari va oilada ana shu yо‘nalishda tashkil etiluvchi faoliyat о‘ziga xos
о‘rin tutadi. Shu sababli umumta’lim maktablari va oilaning imkoniyatlaridan
samarali foydalangan holda, iqtisodiy ta’limni tashkil etish о‘quvchilarda
ishlab chiqarish, mehnat va ijtimoiy faoliyatga nisbatan ijobiy, mas’uliyatli
munosabatni qaror toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
6
www.ziyonet.uz/ru/library/book/.../070000/
59
MAKTABGACHA
TA'LIM
2019, 6-son
PEDAGOGIKA
ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ ОБЗОР ПРОБЛЕМЫ
ЭМОЦИОНАЛЬНЫХ НАРУШЕНИЙ И
ДЕТЕРМИНАНТЫ РАЗВИТИЯ У ДОШКОЛЬНИКОВ
(ПО ТРУДАМ РОССИЙСКИХ ПСИХОЛОГОВ)
Резюме. В статье рассматривается
проблема эмоционального нарушения у детей
старшего
дошкольного
возраста,
как
эмоциональное состояние относящийся к числу
M. Тайджанова*
важнейших условий развития личности.
Обсуждены современные взгляды на виды и причин возникновения
эмоциональных нарушений у детей.
Ключевые слова: дошкольный возраст, эмоция, эмоциональное
самочувствие, эмоциональное нарушение, самосознание, причины
эмоциональных нарушений.
Abstract. The article deals with the problem of emotional disturbance
in preschool children, as an emotional state that is among the most
important conditions for the development of personality. Modern views on
the types and causes of emotional disorders in children have also been
discussed.
Key words: preschool age, emotion, emotional well-being, emotional
disturbance, self-awareness, mood disorders; behavior disorders;
psychomotor disorders.
Rezume. Maqolada hozirgi kunda maktabgacha katta yoshdagi
bolalarda uchraydigan emotsional buzilishlar, ularning psixologik
kо‘rinishlari, shuningdek, emotsional buzilishni keltirib chiqaruvchi sabablar
o‘rganilgan.
Tayanch sо‘zlar: bog‘cha yoshi, emotsiya, emotsional his qilish,
emotsional buzilishlar, о‘z-о‘zini anglash, emotsional buzilish sabablari.
ошкольное детство – это очень короткий отрезок в жизни
человека, всего первые семь лет. Развитие в этот период идет как
*Taйджанова Малика Муратовна, Психологический научно-учебный центр при
ТГПУ имени Низами, старший сотрудник. E-mail:malika.taydjanova@ru
60
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
никогда бурно и стремительно. Из совершенно беспомощного, ничего
не умеющего существа младенец превращается в самостоятельную,
активную личность. В дошкольном возрасте одним из основных
направлений психического развития является формирование основ
личности.
Проблема эмоционального состояния детей в семье и
дошкольном образовательном учреждения является одной из самых
актуальных, так как положительное эмоциональное состояние
относится к числу важнейших условий развития личности. Характерную
особенность
дошкольного
возраста
составляет
высокая
эмоциональность ребенка, которая окрашивает его психическую жизнь
и практический опыт. Эмоциональный опыт ребенка может иметь как
позитивную, так и негативную окрашенность, что оказывает
непосредственное влияние на его самочувствие. Современные данные
показывают, что результат положительно-направленного детского
опыта, то есть доверие к миру, готовность сотрудничать и открытость –
обеспечивает основу для позитивной самореализации растущей
личности. Сбалансированность положительных и отрицательных
эмоций, обеспечивает поддержание душевного равновесия и
жизнеутверждающего
поведения
ребенка.
А
нарушение
эмоционального баланса способствует возникновению эмоциональных
расстройств, приводящих к отклонению в развитии личности ребенка и
к нарушению у него социальных контактов.
Эмоциональные нарушения у старших дошкольников — это одна
из
важнейших
проблем
современного
общества.
Спектр
эмоциональных нарушений в детском возрасте чрезвычайно велик.
Под эмоциональными нарушениями понимается отрицательное
эмоциональное самочувствие ребенка, которое может возникать в
разных случаях, например, при отвращении к определённой пище или
при переживании неуспеха. Однако, наиболее острые и устойчивые
отрицательные эмоциональные переживания наблюдаются при
неудовлетворённости ребенка отношением к нему окружающих людей,
особенно воспитателя и сверстников. Острота и длительность этих
61
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
переживаний свидетельствует об особой значимости для ребенкадошкольника благополучных взаимоотношений со сверстниками1.
Изучению эмоциональных нарушений у детей старшего
дошкольного возраста посвятили свои труды следующие ученые и
исследователи: Н. М. Амосов, И. В. Алехина, П. К. Анохин, А. И. Захаров,
Т. А. Павлова, Н. А. Степанова и другие. Данные авторы связывают
возникновение проблем в эмоциональной сфере ребенка с дефицитом
прежде всего положительных эмоций и волевого усилия.
Согласно патопсихологической классификации принято выделять
три группы нарушений в развитии эмоциональной сферы старшего
дошкольника: расстройства настроения, расстройства поведения,
обусловленные нарушениями в эмоциональной сфере; нарушения
психомоторики, обусловленные нарушениями в эмоциональной сфере.
По данным В. А. Степановой, эмоциональные проблемы у детей
старшего дошкольного возраста проявляются в форме реакций тревоги,
страха, агрессии и депрессии.
По мнению И. В. Дубровиной, можно выделить три наиболее
выраженные группы так называемых «трудных» детей, имеющих
проблемы в эмоциональной сфере: агрессивные дети, эмоциональнорасторможенные дети, слишком застенчивые, ранимые, обидчивые,
робкие, тревожные дети.
Г. М. Бреслав к эмоциональным нарушениям в дошкольном
возрасте относит:
− отсутствие эмоциональной деценерации – ребенок не
способен сопереживать ни в реальной ситуации, ни при прослушивании
литературных произведений;
− отсутствие эмоциональной синтонии – ребенок не способен
откликаться на эмоциональное состояние другого человека, прежде
всего близкого или симпатичного;
1
Бреслав Г. М. Эмоциональные особенности формирования личности в детстве: норма
и отклонения. – Москва: Педагогика, 1999. – С. 144.
62
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− отсутствие специфического феномена
эмоциональной
саморегуляции – ребенок не испытывает вины, связанной с новым
этапом самосознания и способностью эмоционально возвращаться в
прошлое.
Предложенный Ю. М. Миланичом анализ эмоциональных
нарушений позволяет выделить три основные группы: в первую группу
входят дети, эмоциональные проблемы которых в основном
проявляются в рамках межличностных отношений. Они отличаются
повышенной возбудимостью, что выражается в бурных аффективных
вспышках в процессе общения, особенно со сверстниками. Негативные
эмоциональные реакции могут возникнуть у этих детей по любому
незначительному поводу.
Вторая группа детей отличается выраженными внутри
личностными конфликтами. В их поведении прослеживается
повышенная тормозимость, слабовыраженная общительность. Эти
дети глубоко переживают обиду, большинство из них подвержено
необоснованным страхам.
Третья группа детей характеризуется выраженными внутри
личностными и межличностными конфликтами. В поведении детей
этой группы преобладают агрессивность, импульсивность2.
М. В. Лаврентьева предлагает эмоциональные нарушения в
старшем дошкольном возрасте разделить условно на две подгруппы. В
основе этого деления лежат те сферы, в которых проявляется
социально-эмоциональное неблагополучие: с одной стороны, во
взаимоотношениях с другими людьми, с другой – в особенностях
внутреннего мира ребенка. Затруднения в общении со сверстниками и
взрослыми: неуравновешенность, возбудимость, бурные аффективные
реакции, которое сопровождаются соматическими изменениями
(покраснение, усиленное потоотделение, и т.д.), негативизм,
упрямство, неуступчивость, конфликтность, жестокость, устойчивое
негативное отношение к общению, застревание на отрицательных
2
Ильин Е. Г. Эмоции и чувства. – Москва, Харьков, Минск, 2001. – С. 400.
63
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
эмоциях, эмоциональная холодность, отчуждение. Особенности
внутреннего мира: острая восприимчивость, впечатлительность,
болезненная чувствительность, наличие страхов: не являющихся
возрастными, мешающими нормальной жизнедеятельности детей;
тревожность, мнительность3.
Анализ психологической литературы позволяет выделить три
группы нарушений в развитии эмоциональной сферы дошкольника:
расстройства настроения, расстройства поведения, нарушения
психомоторики.
Расстройства настроения можно условно разделить на 2 вида: с
усилением и понижением эмоциональности. К 1-й группе относятся
такие состояния, как эйфория, дисфория, депрессия, тревожный
синдром, страхи. К 2-й группе относятся апатия, эмоциональная тупость
и паратимия.
К расстройствам поведения можно отнести гиперактивность и
агрессивное поведение (нормативно-инструментальная агрессия,
пассивно-агрессивное поведение, инфантильная агрессия, защитная
агрессия, демонстративная и целенаправленно-враждебная агрессия).
К нарушением психомоторики относят амимию – отсутствие
выразительности лицевой мускулатуры; гипомимию – легкое
понижение
выразительности
мимики;
маловыразительную
пантомимику.
Безусловно, все указанные виды эмоциональных нарушений
нуждаются во внимание и в коррекции. Но для эффективной коррекции
эмоциональных нарушений необходимо первостепенно выявить их
причины, то есть детерминанты развития.
Детерминанты развития эмоциональных нарушений у детей.
Анализ психологической литературы показывает, что на сегодняшний
день принято выделять следующие причины развития эмоциональных
нарушений у детей:
3
Никифорова Г. С. Психология здоровья// Под ред. – Санкт-Петербург: Питер, 2006.
– С. 90-91.
64
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
1. Особенности физического развития ребенка, перенесенные в
младенчестве болезни, перенесённые стрессы.
2. Задержки психического развития, отставание от возрастных
норм интеллектуального развития.
3. Особенности
семейного
воспитания,
недостаточность
эмоционального контакта с близкими взрослыми.
4. Социально-бытовые
причины:
особенности
питания,
экономическое положение семьи, воспитывающей ребенка.
5. Социальное окружение, особенно в детском коллективе.
6. Характер преобладающей деятельности ребенка.
7. Ряд других причин, вызывающий у ребенка внутренний
дискомфорт и чувство неполноценности.
Вышеуказанные причины можно разделить на две большие
группы: биологические и социальные причины. К биологическим
причинам относятся тип нервной системы ребенка, биотонус,
соматические особенности и так далее. А к социальным причинам
можно отнести особенности взаимодействия ребенка с социальным
окружениям, то есть, ребенок имеет свой опыт общения со взрослыми,
сверстниками и особенно со семьей, и этот опыт может быть
неблагоприятным. Например, ребенок может систематически
подвергаться отрицательным оценкам со стороны взрослого и он
вынужден вытеснять в бессознательное большое количество
информации. Новые переживания, не совпадающие со структурой его
«Я-концепции», воспринимаются им негативно, в результате чего
ребенок оказывается в стрессовой ситуации. Также, к детерминантам
развития эмоциональных нарушений у старших дошкольников можно
отнести предметную среду (например, игрушки стимулирующие
агрессию), содержание которой оказывает влияние на выбор сюжета
детских игр, реализацию ролевого поведения и соответствующей
эмоциональной экспрессии. Помимо этого, детерминантом
эмоционального развития у детей является интернет и средства
массовой коммуникации (например, компьютерные игры или фильмы,
не подходящие ребенку по возрасту). По данным ЮНЕСКО, 93%
65
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
современных детей 3-5 лет смотрят на экран 28 часов в неделю, то есть
около четырех часов в день, что намного превосходит
продолжительность общения со взрослыми. Таким образом, экран
становится главным «воспитателем» ребенка. Если взрослый или
подростки способны критически оценить то, что показывают, могут
переключиться на другой канал или просто выключить телевизор, то
дошкольники смотрят все, что им предлагают. В результате для них
характерно недоразвитие личности, которое выражается в нарушениях
речи, отсутствии интереса к занятию, слабой концентрации, сниженной
эмоциональности, отсутствии сопереживания, в импульсивности и
ситуативности, а также отсутствии инициативы, низком уровне
фантазии и воображения, стереотипности мышления.
В дошкольном возрасте очень важно развивать у детей
«эмоциональные умения», на фундаменте которых базируются их
учебные достижения: умение идентифицировать собственные эмоции
и эмоции окружающих; устанавливать конструктивные отношения с
учителями и сверстниками; контролировать эмоции гнева, фрустрации,
дистресса в эмоциогенной ситуации; придерживаться указаний;
концентрироваться; получать удовольствие от учения; действовать как
независимо, так и совместно с членами группы. Сначала дети должны
научиться понимать и осознавать собственные эмоции, затем
ориентироваться на эмоциональные проявления окружающих,
проявлять эмпатию.
Задача дошкольного психолога и воспитателя заключается в том,
чтобы вовремя обратить внимание на «сигналы» той или иной
проблемы, получить полную и глубокую информацию, для этого
необходимо провести психодиагностическую работу с детьми. В
диагностике эмоциональных особенностей личности широко
применяются проективные методики: САТ, сказки Дюсс, тест
Розенцвейга, также, тест Люшера. При этом в работе с детьми особое
место занимают рисуночные - тест «ДДЧ», кинетический и статический
рисунки семьи, рисуночный тест «Семья животных» и «Красивый
рисунок».
66
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Ведущим методом коррекции эмоциональных нарушений в
дошкольном возрасте является имитация детьми различных
эмоциональных состояний. Значимость данного метода обусловлена
рядом особенностей:
1) активные мимические и пантомимические проявления
помогают предотвращать перерастание некоторых эмоций в
патологию;
2) благодаря работе мышц лица и тела обеспечивается активная
разрядка эмоций;
3) у детей при произвольном воспроизведении выразительных
движений происходит оживление соответствующих эмоций и могут
возникать яркие воспоминания о неотреагированных ранее
переживаниях, что позволяет найти первопричину нервного
напряжения ребенка и невелировать его реальные страхи;
4) имитация осуществляет функцию «начальной исходной
ориентировки развивающего субъекта в проблемных областях,
наиболее значимых на данной конкретной ступени онтогенеза». В связи
с тем, что дошкольный возраст является чувствительным сензитивным
периодом для развития эмоциональной сферы, имитация детьми
эмоциональных состояний способствует расширению их системы
знаний об эмоциях, дает возможность наглядно убедиться в том, что
различные настроения выражаются в конкретных позах, жестах,
мимике, движениях;
5) имитация
эмоциональных
состояний
позволяет
активизировать эмоциональный словарь дошкольников, так как при
освоении значении слов обеспечивающих эмоции дети выделяют не
существенные признаки, на основе которых формируется видовые
обобщения, а ситуация, в которой эта имитация возникла, свои
действия в ней, эмоциональные переживания;
6) имитация эмоциональных состояний способствует развитию
устойчивости, концентрации, переключаемости внимания, позволяет
произвольно изменять мышечный тонус, что формирует у детей
произвольную регуляцию поведения;
67
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
7) имитация выполняет важную функцию в социальноэмоциональном развитии дошкольника: с помощью имитации строится
образ другого лица и одновременно, строится и углубляется
представление ребенка о самом себе.
Таким образом, имитация детьми различных эмоциональных
состояний оказывает влияние на их самочувствие, создавая
определенный эмоциональный настрой, способствует развитию
психомоторики, произвольной регуляции поведения.
Также
основными
направлениями
психокоррекции
эмоциональных нарушений являются:
− смягчение эмоционального дискомфорта у детей;
− повышение их активности и самостоятельности;
− коррекции самооценки, уровня самосознания, формирования
эмоциональной устойчивости и саморегуляции.
Результаты
современных
исследований
напрямую
свидетельствуют о взаимосвязи нарушений психологического здоровья
с соматическим. Выраженная тревожность, внутреннее напряжение,
страхи являются одним из таких нарушений психического здоровья,
способных впоследствии привести к снижению адаптивных
возможностей организма и развитию заболеваний4.
Для психического здоровья дошкольника необходимо
сбалансированность отрицательных и положительных эмоций, которые
обеспечивают
поддержание
душевного
равновесия
и
жизнеутверждающего поведения. Нарушение эмоционального баланса
способствует возникновению эмоциональных расстройств, которые
приводят к отклонению в развитии личности ребенка, также к
нарушению социальных контактов.
Заключение. От пяти до семи лет, с точки зрения формирования
ребенка как личности, происходит интенсивное развитие
интеллектуальной, нравственно-волевой и эмоциональной сфер
4
Агзамова Ш. А., Тайджанова М. М. Психологические особенности личности детей
дошкольного возраста с рецидивирующим бронхитом // Психология. – Ташкент, 2019.
– №1. – С. 11.
68
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
личности. Дети в этом возрасте стремятся познать себя и других,
выбирают собственную линию поведения, оценивают свои поступки.
Идет формирование деловых личностных качеств ребенка. Проявляется
склонность к практическому и умственному экспериментированию,
обобщению и установлению причинно-следственных связей.
Таким образом, формирование и развитие аффективной сферы
ребенка в образовательном учреждении является одной из самых
актуальных задач, так как положительное эмоциональное состояние
относится к числу важнейших условий развития личности. Выявление
детей с эмоциональными нарушениями является актуальной задачей,
при этом знание детерминантов развития эмоциональных нарушений
снабжает психологов многочисленными мишенями для профилактики.
Профилактика эмоциональных нарушений у дошкольников,
проводится не только с отдельными детьми и группами детей, но и с
педагогами и родителями, которые оказывают влияние на развитие
ребенка.
69
PEDAGOGIKA
MATEMATIKA VA TABIIY-ILMIY FANLAR
TA'LIMI
2019, 6-son
SIFAT MASALALARNING FIZIKA
O‘QITISHDAGI O‘RNI
Rezume.
Mazkur
maqolada
fizik
masalalarning o‘quvchilar fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishdagi o‘rni ko‘rsatilgan, shuningdek,
fizikadan sifat masalalarning turlari va ularni
yechishga doir tavsiyalar berilgan.
Tayanch so‘zlar: fizikadan sifat masala,
B. Ibragimov
oddiy sifat masala, murakkab sifat masala,
fikrlash qobiliyati, evristik usul, grafik usul, eksperimental usul, masalalar
yechish.
Abstract. This article is devoted to the role of quality objectives in
developing the ability of students to think, as well to types of quality physical
problems and recommendations are given for their solution.
Key words: qualitative problems in physical, simple qualitati-ve
problem, complex qualitative problem, thinking ability, heuristic method,
graphic method, experimental method, solution of problems.
Резюме. Cтатья посвящена роли качественных задач в развитии
способности мышления учащихся а также типам качественных
физических задач и даны рекомендации по их решению.
Ключевые слова: качественные задачи по физике, простая
качественная задача, сложная качественная задача, способность
мышления,
эвристический
метод,
графический
метод,
экспериментальный метод, решение задач.
izik masalalar berilishiga va уechilish usullariga qarab turlarga
bo‘linadi1. Sifat masalalarning rasmiy bilimlarni tekshirishdan farqi shundaki,
unda savollarga darslik va o‘quv qo‘llanmalarda tugallangan shaklda javoblar
bo‘lmaydi. O‘quvchi o‘zining fizikadan egallagan bilimlariga asoslangan

Ibragimov Berdimurat, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnоlogiyalari universiteti fizika kafedrasi dotsenti. E-mail: ibragimov.berdimurat@mail.ru
1
Богдан В. И. и другие. Практикум по методике решения физических задач. – Минск,
Вышэйшая школа, 1983. – С. 5-10.
70
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
holda, masala shartida berilgan faktlarni umumlashtirib, qo‘yilgan savolga
javob beradi.
Odatda sifat masalalardan o‘rganilgan materialni mustahkamlash
vositasi sifatida foydalaniladi. Maktab fizika kursining bir qator mavzularini
o‘rganishda sifat masalalardan foydalaniladi, sifat masalalar o‘quvchini
o‘rganilayotgan muammoning fizik mohiyatini qay darajada tushunib
yetganligini qisqa vaqt ichida bilib olish imkonini beradi. O‘quvchilarining
sifat masalalarni muvaffaqiyatli yecha olishlari ular mavzuga doir bilimlarni
yuzaki emas, balki chuqur egallaganligini ko‘rsatadi.
Sifat masalalar o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Sifat masalalar tarkib, mazmun va murakkablik jihatidan juda xilmaxildir. Sifat masalalarni yechishda, induksiya va deduksiya metodlariga
asoslangan holda mantiqiy xulosalar chiqariladi. Bunday masalalarni
yechishda tahlil va sintez o‘zaro juda jips bog‘liq bo‘lib, ularni ba'zan ajratib
bo‘lmaydi, ya'ni faqat analitik-sintetik usulda talqin qilish mumkin.
Sifat masalalar ikkita asosiy guruhga bo‘linadi:
1. Oddiy sifat masalalari (ularni savol-masalalar deb ham ataladi),
ularni yechish odatda bitta fizik qonunga asoslanadi. Bunda mantiqiy fikrlash
ketma-ketligi nisbatan oddiy. Odatda bunday masalalar og‘zaki ravishda hal
etiladi. O‘quvchilarda sifat masalalarni yechishda ongli yondashish
ko‘nikmasini shakllantirish uchun, biz o‘quvchilar bilan ishlashning aniq
tizimiga va puxta o‘ylangan ta'lim usuliga tayanishimiz kerak.
Masalalarni to‘g‘ri tanlash ham muhim ahamiyatga ega. Quyi sinf
o‘quvchilariga ularning shaxsiy tajribalaridan ma'lum bo‘lgan hodisalar yoki
faktlarni tushuntiririb berish talab etiladigan masalalarni taklif etish
maqsadga muvofiqdir, chunki bunday masalalarda ular hayot bilan aloqani
ko‘rishadi.
2. Bir necha oddiy sifat masalalarning kombinatsiyasidan iborat
bo‘lgan murakkab sifat masalalar. Ularning yechimini topish uchun
murakkab sxemalar tuzish hamda bir nechta fizik qonunlarni tahlil qilish
kerak bo‘ladi.
71
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Sifat masalalarni yechish fizika o‘qitish jarayonida nazariya va amaliyot
birligini didaktik prinsipni amalga oshirishga yordam beradi. Xususan,
eksperimental masalalarni qo‘llash o‘quvchilarning fizik asboblar, maketlar,
qurilmalar va modellar bilan ishlash ko‘nikma va malakalarini rivojlantiradi.
Ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan sifat masalalar o‘quvchilarni
texnika bilan tanishtiradi, dunyoqarashini kengaytiradi hamda o‘quvchilarni
amaliy faoliyatga tayyorlash usullaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Demak
fizikadan sifat masalalar yechish politexnik ta’limning muhim usullaridan
biridir.
Ular, shuningdek, fizik nazariyalarni chuqurroq tushunishga, fizik
tasavvurlarning to‘g‘ri shakllanishiga yordam beradi.
Sifat masalalarni yechish jarayonida o‘quvchilarning kuzatuvchanlik
qobiliyati va kundalik hayotda, tabiatda, texnikada fizik hodisalarni farqlash
ko‘nikmalari shakllanadi hamda bilimdonligi, ijodkorligi, tashabbuskorligi va
ijodiy fantaziyasi rivojlanadi.
O‘quvchi sifat masalani yechishi uchun bo‘layotgan jarayonni to‘g‘ri
tasavvur etishi, ya’ni undagi o‘zgarishlar mohiyatini tushunushi va ifodalay
olishi, hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishni ochib bera olishi, fizik
qonunlarga asoslangan holda jarayonlarini oldindan ko‘ra olishi zarur.
Sifat masalalar yechish o‘qituvchiga o‘quvchining nazariy bilimini va
o‘rganilayotgan materialni tushunish darajasini aniqlab olish imkonini
beradi.
Sifat masalalarning ya’na bir jihati shundaki, o‘quvchilar orasida katta
qiziqish uyg‘otadi va ularni darsda doimiy ravishda e'tiborli bo‘lishga
chorlaydi, o‘qituvchiga esa darsni jonlantirishga, o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyatini faollashtirishga hamda materialni bayon etish usullarini
ko‘paytirishiga yordam beradi. Shundan kelib chiqib, sifat masalalar yechish
ta’lim berishning samarali usullaridan biri deyish mumkin.
Sifat masalalarning metodik jihatdan qiymati, ayniqsa, fizik formulalari
bo‘lmagan holda, hodisalar faqat sifat jihatdan qaraladigan bo‘limlarni
o‘rganishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari sifat masalalarning
72
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
roli sinfdan tashqari ishlarda juda kattadir (xususan, fizika to‘garaklari,
qiziqarli fizika kechalari, olimpiadalar, konkurslar, KVNlar va boshqalarda).
Psixologlarning ta’kidlashicha, maktab yoshidagi bolalarning o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri aniq obrazli fikrlashdir. Bolalar abstraktlikka asoslangan
tushunchalarga nisbatan ko‘rgazmali konkret misollarga asoslangan
tushunchalarni yaxshiroq o‘zlashtiradilar. O‘quvchilar miqdoriy masalalarga
nisbatan ularga yaxshi tanish bo‘lgan konkret narsalar bilan bog‘liq bo‘lgan
sifat masalalarni oson qabul qilishadi va ularni qiziqish bilan yechishadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, quyi sinflarda fizika o‘qitishda miqdoriy
masalalarga nisbatan sifat masalalar katta rol o‘ynaydi.
Sifat masalani yechish uchun zarur bo‘lgan xususiyatlardan asosiysi,
o‘quvchining fizik nuqtayi nazaridan fikrlay olishidir. O‘quvchi jismlar va
ularda sodir bo‘lgan jarayonlarning mohiyatini tushunish va ifodalash,
hodisalarning o‘zaro bog‘liqligini ochib berish, fizika qonunlari asosida
hodisaning kechishini oldindan ko‘ra olishi kerak.
Sifat masalalarni yechish uch bosqichni o‘z ichiga oladi:
− masalaning shartini o‘qish, barcha tushunchalarni aniqlash;
− masalani tahlil qilish, fizik hodisalarni aniqlashtirish, sxema yoki
chizmani chizish (agar zarur bo‘lsa);
− olingan javobni uning fizik ma'nosi, masala sharti va reallikka
muvofiqligi nuqtayi nazaridan tahlil qilish.
Masalani tahlil qilishda, birinchi navbatda, uning fizik mohiyatiga,
ko‘rib chiqilayotgan fizik jarayonlar va qonunlarni aniqlashga, fizik kattaliklar
o‘rtasidagi bog‘liqlikka e'tibor qaratish lozim.
Masala yechish rejasini tuzishda masalaning savolidan boshlanuvchi va
uning shartida berilgan kattaliklar bilan tugovchi yoki qonunlarni
shakllantirish va fizik kattaliklarni aniqlashga yo‘naltirilgan mantiqiy
fikrlashning analitik ketma-ketligi tuziladi. Masala yechishning oxirgi
bosqichida, kerakli qonun va fizik kattaliklardan, jismning holati, sifati,
xossalarini bayon etishdan boshlanib, masalada qo‘yilgan savolga javob
berish bilan tugovchi mantiqiy fikrlashning sintetik ketma-ketligi tuziladi.
73
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Sifat masalalarni yechishda analitik-sintetik metodga asoslangan
quyidagi usullar qo‘llaniladi: evristik, grafik va eksperimental. Ayrim hollarda
ularni birgalikda ham qo‘llash mumkin.
Evristik usul. Bir necha o‘zaro bog‘liq va aniq maqsad sari yo‘naltirilgan
sifatga doir savollarni qo‘yish va hal etishdan iboratdir. Ularning har biri
o‘zining mustaqil qiymatiga va yechimiga ega, shu bilan birga ular butun
masalaning yechimi bo‘lib hisoblanadi. Bu usul o‘quvchilarda mantiqiy
fikrlash, fizik hodisalar tahlili, masala yechish rejasini tuzish, unung shartida
berilgan kattaliklarni ma’lum fizik qonunlar bilan bog‘lash, ma’lumotlarni
umumlashtirish va xulosa chiqarish kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Fizika o‘qitish jarayonida sifat masalalar yechishning evristik usulining
quyidagi shakllari mavjud:
− o‘qituvchi tomonidan savol o‘rtaga tashlanadi va unga o‘quvchilar
javob berishadi;
− savol-javob shaklida savolni ham javobni ham o‘quvchilarning
o‘zlari berishadi. Bunda savolning yechimi, odatda, yozma ravishda beriladi;
− hikoya shaklida o‘quvchilarning o‘z oldiga qo‘ygan savollarga
bergan javoblari tahlil etiladi. Bunda javob o‘zaro mantiqiy va fizik jihatdan
bog‘langan tezis shaklida beriladi.
Sifat masalalar yechishning grafik usulida qo‘yilgan savolga javob
funksiyalar grafiklari, chizmalar, sxemalar, rasmlar va fotografiyalarni
o‘rganishga asoslangan holda beriladi. Bu usulning afzalligi, uning
ko‘rgazmaliligi va aniqligidadir. U o‘quvchilarning funksional fikrlashini
rivojlantiradi, ularni aniqlikka va tartiblilikka o‘rgatadi. Ayniqsa, hodisalar va
jarayonlar rivojlanishining ma’lum bosqichlarini ifodalovchi rasmlar ketmaketligi berilgan hollarda bu usul juda qulaydir.
Sifat masalalar yechishning eksperimental usulida masalada qo‘yilgan
savolga javobni masala shartiga mos ravishda o‘tkazilgan tajribaga
asoslangan holda olinadi. Masalalarni eksperimental yechish jarayonida
o‘quvchilar tadqiqotchi sifatida ishtirok etadi, bu o‘z navbatida ularning
qiziquvchanligini, faolligini oshiradi hamda ularda amaliy ko‘nikma va
74
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
malakalar shakllantiriladi. Tajriba natijasida olingan javob ishonchli va
ko‘rgazmali bo‘ladi.
Gohida o‘quvchilar mantiqiy fikrlash ko‘nikmasiga ega bo‘lmasada,
biror g‘oyani o‘rtaga tashlab qolishi mumkin. Bunday holatda o‘qituvchi
o‘quvchining masalani yechishga doir taklif etayotgan g‘oyasini, ya’ni
nostandart usulini birdaniga rad etmasdan, aksincha, o‘quvchi tomonidan
bildirilgan har qanday taklifni yoki ixtiyoriy fizik g‘oyani diqqat bilan o‘rganib
chiqishi va uni qaralayotgan masalani yechishda qo‘llash mumkin yoki
yo‘qligini isbotlab berish zarur, aks holda o‘quvchining fizika faniga bo‘lgan
qiziqishini va o‘qituvchiga bo‘lgan ishonchini so‘ndirib qo‘yish mumkin. Bu
albatta, o‘quvchilarning fizik va mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiruvchi
diskussiyaga olib keladi. Bu esa ijobiy holdir.
Fizik olimlar va o‘qituvchilar orasida sifat masalalardan maktablarda,
asosan, quyi sinflarda foydalaniladi degan fikr shakllanib qolgan2. Sifat
masalalar bo‘yicha bir qator adabiyotlar3 mavjud bo‘lib, ularning barchasi
maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan. Bizning fikrimizcha, sifat
masalalardan nafaqat quyi sinflarda, balki maktabning yuqori sinflari,
akademik litseylar hamda oliy oquv yurtlarida ham foydalanish zarur4. Bu
yoshlarimizda amaliy ko‘nikma va malakalarning shakllanishiga, fizikadan
olgan nazariy bilimlarini kasbiy faoliyatida qo‘llay olishlariga yordam beradi.
Shundagina, mamlakatimizga bugungi kunda zarur bo‘lgan, ijodiy fikrlovchi,
2
Тульчинский М. Е. Качественные задачи по физике в средней школе. – Москва:
Просвщение, 2002; Лукашик В. И., Иванова Е. В. Сборник задач по физике 7-9 классы.
– Москва: Просвщение. 2011.
3
Марон А. Е., Марон Е. А. Сборник качественных задач по физике.7-9 классов.
– Москва: Просвещение, 2006; Коновалихин С. В. Сборник качественных задач по
физике. – Бюро Квантум, 2010. (Библиотечка Квант. Вып. 114); Н. Ғофуров ва
бошқалар. Физикадан савол ва масалалар тўплами. – Тошкент: Нисо полиграф, 2014;
Агафонов А. В., Сафиуллин Р. К. и другие. Физика вокруг нас. Качественные задачи по
физике. Около 1500 задач с подробными решениями. – Ленанд, 2015 (серия Науку –
всем! Шедевры научно-популярной литературы. Вып. 93)
4
Ibragimov B. Fizika o‘qitishda sifat masalalarning o‘rni. // Ҳозирги замон аниқ ва техник
фанлар муаммолари ва уларнинг ечимлари мавзусидаги Республика илмий-назарий
анжуман материаллари. – Нукус, 2018, – Б. 26-28.
75
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
har bir muammoni hal etishda ijodiy yondashadigan kadrlarni, ya’ni to‘liq
ma’nodagi yetuk mutaxassislarni tayyorlash mumkin.
Akademik litsey va oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun mo‘ljallangan
adabiyotlarda5 sifat masalalar juda kam uchraydi. Bu holat chet el
adabiyotlarida6 ham kuzatiladi, endilikda ular sonini oshirish maqsadga
muvofiq, chunki yuqorida ta’kidlaganimizdek, ta’lim oluvchilarning sifat
masalalarni muvaffaqiyatli yecha olishi, fanning chuqur o‘zlashtirilganligini
ko‘rsatadi. Shuning uchun sifat masalalar yechish ta’lim berishning samarali
usullaridan biri sifatida muhim ahamiyatga ega. Fizikadan sifat masalalar
yechish ta’limning barcha bosqichlarida o‘rganilishi dolzarb ahamiyat kasb
etib, o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, o‘rganilgan
materiallarni mustahkamlash, o‘rganilayotgan muammoning fizik mohiyatini
qay darajada o‘zlashtirganligini aniqlashga katta imkoniniyat yaratadi.
5
Турсунметов А. Худайберганов М. Физикадан практикум. – Тошкент: Ўқитувчи. 2002;
Цедрик М. С. Сборник задач по общему курсу физики. – Москва: Просвещение, 1989;
В. С. Волькенштейн Сборник задач по общему курсу физики. – Санкт-Петербург:
Книжный мир, 2006.
6
Ahmad A. Kamol, 1000 Solued Problems in Modern Physics, Springer-Verlag Berlin
Heidel’berg. 2011; K. F. Reley, Problems for physics students: wits hints and answers,
Cambredje universitety Press, 2007.
76
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
UMUMIY О‘RTA TA’LIM MATEMATIKA
KURSIDA “INTEGRAL VA UNING TATBIQLARI”
MODULINI О‘QITISH METODIKASI
MUAMMOLARI
Rezume. Maqolada integralning kelib chiqishi,
“Integral va uning tatbiqlari” modulini umumiy о‘rta
maktab matematika kursida о‘qitish zarurati, uni
о‘qitishning maqsadi va ahamiyati, mazmuni,
о‘qitishdagi metodik qiyinchiliklarni barataraf etish
M. Barakayev*
yо‘llari yoritilgan.
Tayanch sо‘zlar: hosila, boshlang‘ich
funksiya, integral, integrallash amali, integralni
hisoblash, Nyuton-Leybens formulasi.
Abstract. The article is devoted to the origin
of integral, the need to study the topic “Integral and
its application” at schools in teaching of
mathematics, goals, meanings, content, as well as
A. Yusupova*
to methods of eliminating methodological
difficulties.
Key words: derivative, antiderivative of a
function, integral, integration, calculation of the
integral, Newton – Leibniz formula.
Резюме.
Статья
посвящена
происхождению интеграла, необходимость
изучения темы “Интеграл и его применения ” в
школьном курсе математики, цели, значения,
H. O‘rinov*
содержание, а также методы устранения
методических затруднений в проведении этой темы.
*Barakayev Murod, Nizomiy nomidagi TDPU matematika va uni о‘qitish metodikasi
kafedrasi dotsenti. E-mail: murod.barakayev.1958@mail.ru
*Yusupova Anora Karimovna, Farg‘ona davlat universiteti umumiy matematika kafedrasi
dotsenti. E-mail: lagyuz@list.ru
*О‘rinov Halimjon Xamdamjonovich, Farg‘ona davlat universiteti matematika kafedrasi
о‘qituvchisi. E-mail: urinov.xalimjon@yandex.com
77
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Ключевые слова: производная, первообразная
интеграл, интегрирование, вычисление интеграла,
Ньютона – Лейбница.
функции,
формула
ntegral va uning tatbiqlari moduli mazmunini ikki qismga bо‘lib
о‘rganish maqsadga muvofiq:
1. Boshlang‘ich funksiya.
2. Integral.
Dastlab boshlang‘ich funksiya tushunchasini о‘rganishda uning
ta’rifi, xossalari hamda integralning, geometrik ma’nosini о‘rganish
maqsadga muvofiqdir. Shuni alohida ta’kidlash joizki, maktab
matematika kursida mazkur mavzuni о‘rganishda boshlang‘ich funksiyani
topish kо‘nikmalarini hosil qilish asosiy maqsad hisoblanmaydi, shuning
uchun ham mavzu о‘rganishda foydalaniladigan misol va masalalar
murakkab bо‘lmasligi lozim (umumiy о‘rta ta’lim matematika fani
bо‘yicha ishlab chiqilgan dasturlarda butun kо‘rsatkichli, darajali hamda
sinus va kosinus funksiyalari uchun boshlang‘ich funksiyalarni topa
olishni о‘rgatish kо‘zda tutiladi).
Maktabda о‘rganiladigan “integral” tushunchasi bilan “egri chiziqli
trapetsiya yuzini hisoblash”, “integralni taqribiy hisoblash” tushunchalari
va Nyuton-Leybnits formulasi uzviy bog‘langan bо‘lib, bunda integralning
turli masalalari va uning tatbiqlariga doir misol va masalalar yechishda,
asosan, egri chiziqli trapetsiya yuzini hisoblashga e’tibor qaratiladi.
Shuningdek, aylanma jismlarining hajmi, jumladan, shar va uning
bо‘laklari hajmini topish uchun umumiy formulalarda integral
tushunchasidan foydalanish belgilangan, ammo jismning hajmini
topishga doir masalalar geometriya kursida alohida о‘rganiladi.
Umuman, bu mavzuni о‘rganishda asosiy e’tibor, birinchidan,
boshlang‘ich funksiyalarni topishga va integrallarni hisoblashga,
ikkinchidan, egri chiziqli trapetsiya yuzini hisoblashga qaratiladi.
Yana bir karra shuni alohida ta’kidlab о‘tish joizki, maktab
matematika kurs о‘quvchilarda integrallash kо‘nikmalarini hosil qilishni
nazarda tutmaydi, balki faqat о‘quvchilarni berilgan funksiyaning
78
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
murakkab bо‘lmagan integrallari bilan tanishtirish va hosilaga qaramaqarshi amal ekanligini kо‘rsatib berishni nazarda tutadi.
О‘qituvchi “Integral va uning tatbiqlari” moduli bо‘yicha о‘quv
materiallarini tahlil qilgan holda, quyidagi bir nechta amaliy vazifalarni
о‘quvchilarga ajratib kо‘rsatishi kerak:
1. “Integral va uning tatbiqlari” modulini о‘rganishning asosiy vazifasi
nimalardan iborat? Bu savolga javob о‘rta maktab kursi moduli о‘qitish
maqsadlaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi:
− boshlang‘ich funksiya va integral tushunchalarini kiritish;
− о‘quvchilarni boshlang‘ich funksiyaning asosiy xossalari va
boshlang‘ich funksiyani topish qoidalari bilan tanishtirish;
− integrallash amali ma’nosini ochib berish, ya’ni bu amal berilgan
funksiya differensialini topish amaliga teskari amal ekanligini asoslash;
− masalalar tiplarini ajratish (egri chiziqli trapetsiya yuzini topish,
jism hajmini topish, fizik masalalar);
− integral hisob usuli qanday tatbiq etilishini kо‘rsatish. Bunda
masala yoki misolni yechish bosqichlariga ham e’tibor qaratiladi. Bu
jarayonlarning barchasini matematik modellashtirish deb qarash
mumkin.
2. “Boshlang‘ich funksiya va integral” mavzusini о‘qitishning asosiy
mazmunini tayyorlashda quyidagi ma’lumotlarga alohida e’tibor qaratish
zarur:
− boshlang‘ich funksiya tushunchasi, boshlang‘ich funksiyaning
asosiy xossalari;
− funksiya integrali tushunchasi;
− boshlang‘ich funksiya va aniq integral tushunchalari orasidagi
bog‘lanish, Nyuton-Leybnits formulasi;
− Nyuton-Leybnits formulasi berilgan funksiyaning aniq integralini
hisoblovchi apparat sifatida.
3. “Boshlang‘ich funksiya va integral” mavzusini о‘qitishning asosiy
xususiyatlari nimalardan iborat? Mazkur savolga javob berishda,
о‘quvchilarga:
− “Boshlang‘ich funksiya va integral” mavzuning tub mohiyati;
79
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− kiritiladigan yangi tushunchalar va ular orasidagi bog‘lanishlar;
− kiritiladigan yangi tushunchalar va avvaldan ma’lum bо‘lgan
tushunchalar orasidagi uzviylikni tushuntirishdan iborat.
Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirish uchun, avval, о‘qituvchi
mavzuni qay tarzda bayon etish hamda bayon etishning turli variantlarini
oldindan loyihalashtirish talab etiladi. Zarur bо‘lgan savollarga javoblar
mavzu materiallariga asoslangan holda, о‘qituvchi tomonidan puxta
ishlab chiqilishi lozim.
4. Boshlang‘ich funksiya tushunchasi. Boshlang‘ich funksiyaning
asosiy xossalari haqidagi о‘quv materialini bayon qilishni quyidagi tarzda
rejalashtirish maqsadga muvofiqdir:
a) yangi tushuncha va uning xossalarini kiritishda о‘quvchilar
faolligini ta’minlash. Bunga erishish uchun asosiy e’tiborni quyidagi ikkita
о‘zaro teskari masalaga:
− agar yо‘l о‘zgarishining qonuniyati ma’lum bо‘lsa, vaqtning aniq
momentidagi erkin tushayotgan jismning tezligi va tezlanishini topish;
− qandaydir funksiyaning hosilasi ma’lum bо‘lsa, shu hosilasiga
kо‘ra noma’lum funksiyani topish. Mazkur masalalarni hal etish orqali
о‘quvchilar uchun yangi bо‘lgan amal – integrallash amali kiritiladi.
b) integrallash amali, ya’ni berilgan hosilasiga kо‘ra noma’lum
funksiyani topish quyidagilar:
− boshlang‘ich funksiya tushunchasi;
− boshlang‘ich funksiyaning xossalari;
− boshlang‘ich funksiyani topish qoidalari bilan uzviy bog‘langan
bо‘ladi:
Yuqoridagi mazmundagi masalalar deduktiv kiritiladi va bunda
asosiy tushunchani kiritishning kо‘rgazmalilik shaklidan foydalanish va
uning xossalari yordamida konkret misollar qaralishi, mavzuning samarali
о‘zlashtirilishi uchun asos bо‘lib xizmat qiladi1.
1
Корешкова Т. А. Об интеграле и его приложениях. //Математика в школе. – Москва,
1986. – №1. – С. 49-53.
80
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Bunda о‘quvchilar tomonidan mazkur mavzuning samarali
о‘zlashtirilishiga erishish uchun, quyidagi kо‘rinishdagi topshiriqlarni berish
maqsadga muvofiq:
− F funksiya f funksiya uchun berilgan oraliqda boshlang‘ich funksiya
bо‘lishini isbotlang;
− berilgan oraliqda berilgan funksiya uchun boshlang‘ich funksiyani
toping;
− berilgan funksiya uchun shunday boshlang‘ich funksiya topingki,
uning grafigi berilgan nuqtadan о‘tsin va hokazo.
Mazkur mavzuni samarali о‘qitishda о‘qituvchidan quyidagilar talab
etiladi:
− nazariy va amaliy jihatdan tayyorgarlik kо‘rish, ya’ni mavzuni
qanday tashkil etishni rejalashtirish;
− oldindan о‘rganilgan qaysi materiallardan foydalanish maqsadga
muvofiqligini belgilash;
− darsni tashkil etishda qanday ta’lim metodlaridan foydalanish
maqsadga muvofiqligini belgilash.
− qanday ta’lim vositalaridan foydalanish maqsadga muvofiqligini
aniqlash;
− qaysi pedagogik texnologiyalardan foydalanish maqsadga
muvofiqligini belgilash;
Masalan, mazkur mavzuni samarali о‘rgatishda funksiyalar uchun
hosilalar jadvali, hosilaning geometrik va fizik ma’nosi, differensiallash
qoidalari va hokazolar dars jarayonida qayta esga tushirilishi hamda nazariy
va amaliy ahamiyatga ega bо‘lgan masalalardan, boshlang‘ich funksiya va
uning asosiy xossalarini о‘rganishdan oldin, konkret masalalardan
foydalanish samarali о‘qitishda muhim о‘rin tutadi.
Endi nazariy va amaliy ahamiyatga ega bо‘lgan masalalardan
namunalar keltirib о‘tamiz2.
2
Лурье И. А. Использование интеграла при изучении темы Объемы фигур // Вопросы
преподавания алгебры и начал анализа в средней школе. – Москва, 1980. – С. 198-210.
81
PEDAGOGIKA
1-masala.
Jism
2019, 6-son
tо‘g‘ri
chiziq
bо‘ylab,
𝑣 = 2𝑡 tezlik bilan
harakatlanmoqda. Vaqtga bog‘liq ravishda yо‘l formulasini toping.
2-masala. Urinmasining burchak koeffitsiyenti 𝑓 (𝑥 ) = 3𝑥 2 bо‘lgan
egri chiziq tenglamasini tuzing.
Bunday mazmundagi masalalarni yechishda о‘quvchilarning e’tiborini
funksiyaning hosilasi ma’lumligi, lekin funksiyaning о‘zi noma’lum bо‘lishiga
qaratish lozim. Birinchi masalada hosilasi 2t ga teng bо‘lgan funksiyani topish
kerak, ikkinchi masalada esa hosilasi 3x2 ga teng bо‘lgan funksiyani topish
talab etiladi. Bu ikki masala yechimini tahlil qilish natijasida quyidagi
xulosalarga kelish mumkin: masalaning yechimi – hosilasi ma’lum bо‘lgan va
hosilasiga kо‘ra funksiyaning о‘zini topishdan iborat bo‘lib, bunday masala
shartini qanoatlantiruvchi funksiyalar cheksiz kо‘p.
Shunday qilib, yuqoridagi masalalar yordamida boshlang‘ich funksiya
tushunchasini kiritish uchun, integrallash amalining differensiallash amaliga
teskari amal ekanligi tо‘g‘risida xulosa chiqarish, boshlang‘ich funksiyaning
asosiy xossalarini ifodalovchi teoremani shakllantirishga va ularni
isbotlashga asos bо‘lib xizmat qiladi.
Shundan sо‘ng о‘quvchilar e’tiborini F(x)+C yozuvga qaratish, ya’ni
S doimiy sonning ixtiyoriy qiymatni qabul qila olishi va masala shartiga mos
keladigan konkret Sning qiymati mavjudligini esda saqlash kerak ekanligini
uqtirish talab etiladi.
Yuqoridagi 1-masala uchun 𝑆(𝑡) = 𝑡 2 + 𝐶 funksiyani, 2-masala
uchun esa 𝐹 (𝑥 ) = 𝑥 3 + 𝐶 funksiyani olish mumkin. (S-ixtiyoriy о‘zgarmas
son).
Ushbu masalalar yechimi xususiy hollarda qanday bо‘lishi, ya’ni ular bir
qiymatli bо‘lishini о‘quvchilarga tushuntirish muhimdir. Bunda berilgan
masalalarning boshlang‘ich shartlari boshlang‘ich funksiyani topishga
keltiriladi. Mazkur masalalarni yechish jarayonida о‘quvchilar berilgan
funksiya uchun konkret boshlang‘ich funksiyani topish mumkinligiga ishonch
hosil qiladi (bu kabi masalalar amaliyotda kо‘p uchrashini eslatish va
namunalar keltirish muhim).
82
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Mazkur tipdagi masalalar boshlang‘ich funksiya asosiy xossasining
geometrik ma’nosini hamda differensiyallash va integrallash о‘rtasidagi
bog‘liqlikni ochib berish imkoniyatini ham yaratadi3.
Masalan. Uchinchi qoidani kiritish. Agar 𝐹 (𝑥 ) − 𝑓(𝑥) funksiya uchun
boshlang‘ich funksiya bо‘lsa (bunda
holda
1
𝑘
𝑘 (𝑘 ≠ 0) va 𝑏 − о‘zgarmas son), u
𝐹(𝑘𝑥 + 𝑏) funksiya 𝑓(𝑘𝑥 + 𝑏) funksiya uchun boshlang‘ich
funksiya bо‘ladi.
Umuman, integral tushunchasini kiritishni quyidagi tartibda amalga
oshirish maqsadga muvofiq:
− egri chiziqli trapetsiya haqida ma’lumot berish;
− egri chiziqli trapetsiya yuzi haqida ma’lumot berish;
− egri chiziqli trapetsiya yuzini integral yig‘indilar ketma-ketmaligi
sifatida qarashni tushuntirish;
− Nyuton-Leybnits formulasini keltirib chiqarish (buning uchun
kо‘rgazmali qurollardan foydalanish maqsadga muvofiq).
Nazariy materiallarni о‘rganishda egri chiziqli trapetsiyaning yuzini
topish va integralni hisoblashga doir masalalarni berish kо‘zlangan
maqsadga erishishda asosiy rol о‘ynaydi4.
Ma’lumki, nafaqat egri chiziqli trapetsiyaning yuzini topish masalasi,
shuningdek, kuchning bajargan ishi, berilgan vaqt oralig‘ida о‘tkazgichning
kо‘ndalang kesimidan о‘tadigan elektr miqdori haqidagi masalalar ham
integral tushunchasiga misol bo‘la oladi.
“Integral” tushunchasini kiritish va uni hisoblash, о‘quvchilarga
integral va uning geometrik ma’nosini chuqur tushuntirish usullari bо‘yicha
yaratilgan о‘quv qо‘llanmalar tahlili quyidagi xulosalarni chiqarish imkonini
beradi:
3
Лурье И. А. Использование интеграла при изучении темы «Объемы фигур» //
Вопросы преподавания алгебры и начал анализа в средней школе. – Москва, 1980.
– С. 198-210.
4
Ионин Ю. И. Интеграл в физике и геометрии // Квант. – Москва, 1972. – №10.
83
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
– Nyuton-Leybnits formulasi integralning eng kо‘p qо‘llaniladigan
xossalarini isbotlash imkonini beradi. Bu esa о‘quvchilarga integral va uning
geometrik ma’nosini yanada yaxshi tushunish imkonini beradi. Bunda
quyidagi kо‘rinishdagi tengliklarni tavsiya etish mumkin:
𝑏
𝑏
a) ∫𝑎 𝑓 (𝑥 ) 𝑑𝑥 = − ∫𝑎 𝑓 (𝑥 )𝑑𝑥
b) Agar f funksiya [a; b] kesmada boshlang‘ich funksiyaga ega bо‘lsa, u
𝑏
𝑏
holda ∫𝑎 𝑐 𝑓 (𝑥 )𝑑𝑥 = 𝑐 ∫𝑎 𝑓 (𝑥 ) 𝑑𝑥 (bunda s — о‘zgarmas son) bо‘ladi;
f 1 va
s) Agar
funksiyalarga
𝑏
ega
f 2 funksiyalar [a;b] kesmada boshlang‘ich
bо‘lsa,
u
holda
𝑏
∫𝑎 𝑓1 (𝑥 )𝑓2 (𝑥 )𝑑𝑥 =
𝑏
∫𝑎 𝑓1 (𝑥 )𝑑𝑥 ∫𝑎 𝑓2 (𝑥 )𝑑𝑥 .
Bunday misollarni yechish jarayonida о‘quvchilar: differensiallash va
integrallash amallari о‘rtasidagi; “hosila”, “boshlang‘ich funksiya ” va
“integral” tushunchalari о‘rtasidagi aloqadorlikni tushunib yetadi.
О‘qituvchi darslarni tashkil etishni rejalashtirish va unga tayyorgarlik
davrida amaliy mazmundagi masala va misollarni tanlashi hamda ularni
qanday usulda yechish samarali bо‘lishiga aniqlik kiritishi kerak5.
“Aniq integral” va “boshlang‘ich funksiya” tushunchalari orasidagi
bog‘lanishni yetarli darajada anglab yetishlariga erishish uchun, asosiy
e’tiborni integralning geometrik ma’nosiga qaratish zarur. Chunki,
integralning geometrik ma’nosidan foydalanilsa, integrallarni oson hisoblash
imkoniyati mavjud. Demak, yuqoridagilardan kо‘rinadiki:
− maktab matematika kursida integral hisob usullarini о‘quvchilarga
tо‘liq о‘rgatishni maqsad qilib qо‘yilmaydi. О‘quvchilarni integrallash usullari
bilan tanishtirish, integral hisobni masalalar yechishga kо‘rgazmalilik asosida
qо‘llashga о‘rgatish;
− mavzuning rivojlantiruvchi maqsadlariga erishishda yassi
figuralarning yuzini topish masalalariga e’tibor qaratish zarur.
− “boshlang‘ich funksiya va integral” mavzusi dars rejasi va loyihasi
5
Баракаев М. ва бошқалар. Математика ўқитиш методикаси фани
машғулотларининг лойиҳаси. – Тошкент: Фан ва технология, 2015. – Б. 224.
84
ўқув
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
tuzishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
− har bir darsning maqsadi va konkret vazifalarini ifodalash;
− mavzuni о‘rganish uchun о‘quv (ham nazariy, ham amaliy)
materiallarini tо‘g‘ri tanlash;
− fan ichidagi aloqadorlikni ifodalovchi aniq masalalarni tanlash, ya’ni
о‘tiladigan yangi mavzu bilan muqqadam o‘rganilgan mavzular orasidagi
bog‘liqlikni ta’minlashga erishish;
− fanlararo aloqani ta’minlashga erishishi talab etiladi.
“Integral va uning tatbiqlari” modulini о‘rganishni yuqorida
keltirilgan tavsiyalar asosida tashkil etish, mazkur modulni о‘quvchilar
tomonidan anglangan holda tushunish imkonyatlarini oshiradi va
kelgusida matematikani chuqurroq о‘rganishga bо‘lgan intilishlarni
rag‘batlantiradi.
85
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
“KOMPLEKS BIRIKMALARNING IZOMERIYASI”
MAVZUSINI О‘QITISH JARAYONIDA
TALABALAR BILIMINI RIVOJLANTIRISH
USULLARI
Rezume. Maqolada “Kompleks birikmalar
izomeriyasi” mavzusini interfaol usullar yordamida
tashkil qilib, o‘zlashtirish sifat va samaradorligining
yuqori bo‘lishiga erishish masalalari yoritilgan.
Tayanch so‘zlar: koordinatsion birikmalar,
Sh. Shomurotova*
axborot texnologiyalar, kimyoviy birikma, animatsiya,
elektron o‘quv vositasi, temirning koordinatsion birikmasi-gemoglobin.
Abstract. This article highlights the improvement of the innovative
approach to the teashing of “Isomerism of coordination compounds”. It has
been proved that the use of interactive methods in the classroom helps to
inerease the effectiveness of the lesson and the expected results.
Key words: coordination compounds, information technology,
animation, e-learning module, a combination of iron complex compounds –
hemoglobin.
Резюме. В данной статье освещается усовершенствование
инновационного подхода в методике преподавания “Изомерия
координационных соединений”. Доказано, что применение
интерактивных методов на занятиях способствует повышению
эффективности урока и ожидаемых результатов.
Ключевые
слова:
координационные
соединения,
информационные технологии, анимация, электронный учебный
процесс, координационное соединение железа-гемоглобин.
ishloq xо‘jaligining iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat
qiladigan yangi kimyoviy birikmalar va materiallarning sintez sharoitlarini
ishlab chiqish, ularning tarkibi, tuzilishi hamda xossalarini о‘rganish, ma’lum
*
Shomurotova Shirin Xajiyevna, Nizomiy nomidagi TDPU kimyo va uni o‘qitish metodikasi
kafedrasi katta o‘qituvchici. E-mail: shomurotova70@mail.ru
86
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
sohalarda qо‘llash zamonaviy kimyoning dolzarb muammolaridan biri bо‘lib
kelmoqda.
Kimyo fanining eng jadal rivojlanayotgan sohalaridan biri “Kompleks
birikmalar kimyosi”dir. “Kompleks birikmalar” moduli zamonaviy organik,
analitik, biologik va fizikaviy kimyo fanlari bilan uzviy bog‘langan. Kompleks
birikmalarning miqdori organik va anorganik tabiatga ega bо‘lgan
moddalarning soniga qaraganda bir necha ming marta kо‘p bo‘lib, ularning
yangi-yangi turlarini sintez qilish imkoniyatlari cheklanmagan. Kompleks
birikmalarning ijtimoiy hayot va xalq xо‘jaligi uchun ahamiyati juda katta.
Masalan, о‘simliklarning yashil qismida bо‘ladigan va fotosintezni amalga
oshiradigan modda xlorofill magniyning kompleks birikmasidir, tirik
hujayralarni kislorod bilan ta’minlab turuvchi modda-qon gemoglobini, ya’ni
temirning kompleks birikmasi bо‘lib, u organizmda muhim ahamiyatga
egadir.
Juda kо‘p minerallar, alyumosilikatlar koordinatsion birikmalardan
iborat. Kompleks birikmalar murakkab tuzilishi va xossalari bilan alohida
ahamiyatga ega. Talabalarga kompleks birikmalar tarkibidagi kimyoviy
elementlar xossalarini va ilm fanning davriy qonun va davriy sistemasini
zamonaviy innovatsion texnоlogiyalarga tayangan holda tushuntirish zarur.
Biologik faol komplekslar, katalitik faol komplekslar, о‘ziga xos magnit
xususiyatli metall komplekslar sintez qilinib, olingan natijalar respublika
kimyo sanoati va fani rivojiga munosib hissa qо‘shib kelyapti. Kompleks
birikmalar tuzilishi va xossalarini о‘rganish hozirgi zamon fizik usullarisiz
tasavvur qilish mumkin emas, shuning uchun fanni о‘rganishda fizik
usullarning mohiyati va nazariy asoslaridan ham yetarli bilim va malakaga
ega bо‘lish talab etiladi.
Bugungi kunda xorijiy mamlakatlar ta’lim jarayonini о‘rganish va
amaliyotga tatbiq etish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Jumladan,
“Axborotli о‘qitish”, innovatsion texnologiyalarni ta’lim-tarbiya jarayonida
qо‘llash kо‘proq samara bermoqda. Shu bois “Kompleks birikmalar
izomeriyasi” mavzusi murakkabligi va o‘zlashtirish qiyin kechishini inobatga
olib, dars jarayonida o‘qitishning innovatsion texnologiyalaridan foydalanish
maqsadga muvofiq. Dastlab kompleks birikmalarning kimyo fanidagi o‘rni,
87
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
fan, sanoat va turmushdagi ahamiyati bayon qilingandan sо‘ng, ularning
sinflari bо‘lgan atsidokomplekslar, akvakomplekslar, ammiakatlar,
poligalogenidlar, polikislotalar va murakkab tuzilishli metallorganik
komplekslarning olinishi hamda kimyoviy xossalari tushuntiriladi1. Nazariy va
amaliy materiallardan iborat bо‘lgan “Kompleks birikmalar izomeriyasi”
mavzusini о‘qitishda an’anaviy usullarda о‘tkazilgan mashg‘ulotlarda
bilimlarning о‘quvchilar tomonidan qiyin о‘zlashtirilishi aniqlandi.
Talabalarning kompleks birikmalarning hosil bо‘lishi, tuzilishi, xossalari,
izomerlarining vujudga kelishi va organizmdagi funksiyasi jarayonlari
murakkabligi nazarda tutilgan holda, о‘qitish jarayoniga tizimli, modulli,
innovatsion yondashuvlar maqsadga muvofiq deb topildi.
Og‘zaki bayonda gibridlanish, bog‘ hosil qilish jarayonlarini
tushuntirish, talabalar tasavvur qilishi ancha qiyin kechadi. Masalan,
PtCl4·2NH3 yoki [PtCl4·2(NH3)2] neytral kompleksning tuzilishini tasvirlashda
asosiy valentlikni chiziq bilan, qо‘shimcha valentlikni punktr chiziq bilan
kо‘rsatadi. Platina asosiy valentligi bilan PtCl4 ni hosil qilishdan tashqari,
qо‘shimcha valentlik hisobiga yana ikkita ammiak molekulasini biriktirib
oladi. Vernerning kompleks birikmalar hosil bо‘lishidagi valentlik kuchlari
tо‘g‘risidagi g‘oyasi kovalent bog‘lanishning elektron va kvant-mexanik
nazariyalari (1916-yil Lyuis, 1927-yil L. Poling, N. Sidjvik) yaratilganidan sо‘ng
oydinlashdi. Shuningdek, Verner K2[PtCl6] kompleks birikmasining tuzilishini
quyidagi kо‘rinishda tasvirlaydi. Bunda platina asosiy valentlik kuchi bilan
4ta, qо‘shimcha valentlik kuchi bilan 2ta xlor ionlarini biriktirib olgan. Verner
nazariyasiga asosan har qanday kompleks birikma molekulasida markaziy
о‘rinni, asosan, musbat zaryadli metall ionidan iborat bо‘lgan kompleks hosil
qiluvchi ion egallaydi. Uning atrofida ligand deb ataluvchi anionlar yoki
neytral molekulalar joylashadi. Markaziy ion bilan ligandlar qо‘shilib,
kompleks birikmaning ichki sferasini hosil qiladi. Ichki sfera kvadrat qavs
ichida yoziladi. Markaziy iondan uzoqda joylashgan ionlar kompleksning
tashqi sferasini hosil qiladi. Verner koordinatsion nazariyasi asosidagi
K2[PtCl6] kompleks birikmasining tuzilishida markaziy ion, ichki sfera,
1
Рахматуллаев Н. Г., Омонов Ҳ. Т., Миркомилов Ш. М. Кимё ўқитиш методикаси. –
Тoшкент: Иқтисод молия, 2013. – Б. 184-188.
88
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ligandlar va tashqi sfera muhim ahamiyat kasb etadi.
Kaliy geksaxloraplatinat (IV) – K2[PtCl6] kompleks birikmasining va
shunga о‘xshash juda kо‘p kompleks birikmalarning kimyoviy xossalarini
tekshirishlar ulardagi ligandlarning bir xil xossalarga ega ekanligini, ya’ni bir
xil kuch bilan markaziy ionga tortilib turishini kо‘rsatadi. Demak, asosiy va
qо‘shimcha valentlik orasida deyarli farq bо‘lmaydi degan xulosaga kelindi2.
Kompleks birikmalar kimyosi fani o‘zlashtirilishi qiyin bo‘lgan
mavzularda innovatsion texnologiyalardan o‘rinli foydalanish talabalarda
nazariy bilim, amaliy kо‘nikma va malakalarni rivojlantirish uсhun keng
imkoniyatlar yaratadi.
Kompleks birikmalar kimyosi fani mazmunini o‘zlashtirish uchun:
− kompleks birikmalar kimyosi fani mazmunini yaratishda tanlangan
materiallardan ma’ruza, laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlarda qanday
an’anaviy, noan’anaviy metodlardan foydalanishni aniqlash;
− kompleks birikmalar kimyosi fani mazmuni bо‘yicha tanlangan
materiallarni talabalarga о‘qitish metodikasini ishlab chiqish zarur.
Talabalar kompleks birikmalar kimyosi fani mazmuni bilan ma’ruza,
laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlarda tanishtirib boriladi.
Mavzuni o‘qitishda quyidagi ketma-ketlikka amal qilish zarur:
− kompleks birikmalar kimyosi fani mazmuni bо‘yicha materiallar
tanlash;
− tanlangan materiallar mazmuniga kо‘ra muammolar qо‘yish;
− qо‘yilgan
muammolarni
yechishda
zamonaviy
о‘qitish
metodlaridan foydalanish;
− pirovard natijada, muammolar о‘z yechimini topadi, qо‘yilgan
maqsadga erishiladi, vazifalar bajariladi.
Mashg‘ulot xonasiga kirgan professor-о‘qituvchi bir paytda 15 nafar
talaba bilan ishlay olmaydi, shuning uchun bu muammoni hal qilishda,
noan’anaviy usullardan foydalanish maqsadga muvofiq. Masalan: “Zinamazina” metodini mashg‘ulot jarayonida qо‘llab:
1-savol. Kompleks birikma nima?
2
Парпиев Н. А., Муфтахов А. Г., Рахимов Х. Р. Анорганик кимё. – Тошкент: Ўзбекистон,
2003. – Б. 254-255.
89
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
2-savol. Markaziy atom va ligandning farqi nimada?
3-savol. Verner nazariyasini aytib bering?
4-savol. Izomeriya hodisasining kompleks birikmalarga tatbig‘i
qanday?
5-savol. Xelat komplekslarning tuzilishi qanday?
6-savol. Komplekslarning tarkibiga qarab turlarini ayting?
7-savol. Kompleks birikmalarning ahamiyati?
Savollar ketma-ketligi soddadan murakkabga tomon, qiyinlik darajasi
oshib borish tartibida beriladi, javoblar tinglanadi, to‘g‘ri javob bergan talaba
rag‘batlantiriladi, baholanadi va o‘qituvchi tomonidan javoblar to‘ldiriladi,
umumiy xulosa qilinadi.
“Kompleks birikmalar izomeriyasi” mavzusi yuzasidan dars ishlanmasi
interfaol metodlar va vositalardan “Zinama-zina”, “Aqliy hujum”, “Pinbord”,
kompyuter dasturlari asosida kirish va chiqish test topshiriqlari ishlab
chiqildi. Jumladan, “Kompleks birikmalarning izomeriyasi” mavzusini
“Tarmoqlash” metodidan foydalangan holda, mustaqil bajarish vazifa
sifatida berildi (1-rasm). Talaba berilgan vazifani bajarish jarayonida izlanadi,
adabiyot bilan ishlashga o‘rganadi, ijodiy faollikka va tahlil qilish
kо‘nikmasiga erishadi. Natijada olingan bilimlar sinab kо‘riladi, tahlil qilinadi,
mashg‘ulot uchun xulosa qilinadi.
1-rasm
Muhim
xususiyatlari
Tuzilish
izomeriyalari
90
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Tajriba-sinov ishlari Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika
universiteti tabiiy fanlar fakulteti “Kimyo о‘qitish metodikasi” ta’lim
yо‘nalishining “Kompleks birikmalar kimyosi” kursida olib borildi.
Pedagogik tajriba-sinov о‘tkazish uchun “Kimyo о‘qitish metodikasi”
ta’lim yо‘nalishining 301-302-guruh talabalari tanlandi. Dastlab, talabalar
bilimi darajasi aniqlab olindi, tanlangan har ikkala guruhda ham kompleks
birikmalar mavzulari bо‘yicha og‘zaki sо‘rov asosida sinov о‘tkazildi.
Guruhlardagi talabalarning natijalari quyidagicha bо‘ldi. 301-KО‘M
guruhida og‘zaki savol-javob natijalari 65,2% ni kо‘rsatdi. 302-guruhida esa
og‘zaki savol- javob natijalari 62,7% ni kо‘rsatdi. Bu ma’lumotlar guruhlar
о‘zaro bilim darajasi yaqin ekanligini kо‘rsatadi va har ikki guruhda
pedagogik tajriba-sinov о‘tkazildi.
Talabalarning bilimi, yaxshi о‘zlashtirganliklarini dastlab, muammoli
savollar orqali aniqlandi. Sо‘ngra, axborot texnologiyalarni qо‘llab,
pedagogik tajriba-sinov о‘tkazildi. 301-guruh nazorat guruh sifatida tanlandi
va ularga an’anaviy usulda dars о‘tildi. 302-guruhni tajriba guruhi sifatida
tanlanib, ularga kompyuter vositalari yordamida tayyorlangan uslubiy
ishlanmalar, ya’ni interfaol usullar asosida dars о‘tildi.
Bо‘lim mavzularini guruhlarda tо‘liq о‘tilib bо‘lgandan sо‘ng har ikkala
guruhda mazkur bо‘lim mavzulariga tegishli sо‘rovlar о‘tkazildi va
nostandart test sinovi olindi.
301-guruhda test natijalari 69,5% ni kо‘rsatdi, 302-guruhda esa test
natijalari 75,7% ni kо‘rsatdi. Tajriba о‘tkazilgandan keyingi natijalar о‘zaro
taqqoslandi.
Demak, tajriba guruhidagi talabalarning о‘rtacha о‘zlashtirish
kо‘rsatkichi 13 % farqni tashkil etdi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, pedagog ta’lim jarayoniga so‘nggi
yangiliklarni tatbiq etgan holda, mashg‘ulotlarni qiziqarli interfaol metodlar
asosida tashkil etsa, ta’limda o‘zlashtirish sifat va samaradorligining
oshishiga erishiladi.
91
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
EKOLOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
KONSEPSIYASI: MUAMMO VA YECHIMLAR
Rezume.
Maqolada
ekologik
ta’limni
rivojlantirish konsepsiyasining hozirgi holati hamda
istiqboli o‘rganilgan. Shuningdek, oliy ta’lim
muassasasida bо‘lajak mutaxassislarning ekologik
kompetentligini rivojlantirish masalalari yoritilgan.
Tayanch sо‘zlar: ekologik ta’limni rivojlantirish
N. Mirzayeva*
konsepsiyasi, barqaror rivojlanish, ekologik ta’lim,
ekologik kompetentlik, normativ mezon, aksiologik mezon.
Abstract. The article discusses the current state and prospects for the
concept of environmental education. The development of environmental
competence of future specialists in higher education has also been covered.
Key word: environmental education development concept, sustainable
development, environmental education, environmental competence, normative
criterion, axiological criterion.
Резюме. В статье рассматриваются современное состояние и
перспективы концепции экологического образования. Также охвачены
развитие экологической компетентности будущих специалистов в сфере
высшего образования.
Ключевые слова: концепция развития экологического образования,
устойчивое развитие, экологическое образование, экологическая
компетентность, нормативный критерий, аксиологический критерий.
unyoda zamonaviy globallashuv jarayoni tez sur’atlar bilan jadallashib
borayotgan bugungi kunda, insoniyat salomatligi uchun ekologik xavfsiz
makonda yashash masalasi tobora dolzarb muammoga aylanmoqda.
Mintaqaviy va milliy ekologik tahdiddan davlatni, jamiyatni va shaxsni himoya
qilishga qaratilgan milliy strategiyani shakllantirish hamda bu xavflarning
yechimini topish uchun atrof-muhit va inson salomatligi muhofazasini
takomillashtirish borasida ko‘pab ishlar amalga oshirilmoqda.
*Mirzayeva Nodira Abduxamidovna, Toshkent viloyati Chirchiq davlat pedagogika instituti
tabiiy fanlar fakulteti biologiya kafedrasi katta o‘qituvchisi. E-mail: nodirabegim.2018@mail.ru
92
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “О‘zbekiston
Respublikasida Ekologik ta’limni rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
tо‘g‘risida”gi Qaror1, hamda “2030-yilgacha bо‘lgan davrda barqaror rivojlanish
sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi Qarorga2 muvofiq sog‘lom turmush tarzini ta’minlash va barcha
yoshdagi kishilarning farovonligiga kо‘maklashish, biologik xilma-xillik va
ekotizimlarni saqlash va ulardan oqilona foydalanish, ekologik barqarorlikni
ta’minlash masalalari ustuvor etib belgilandi.
Ekologik muammolarning tobora global ahamiyat kasb etib
borayotganligi inobatga olinib, sо‘nggi yillarda muhim ustuvor vazifalar bilan bir
qatorda atrof-muhit muhofazasi, ekologik madaniyat, ekologik ta’lim-tarbiya,
ekologik ma’rifat masalalariga alohida e’tibor berilmoqda.
Ekologik ta’limning dolzarbligi mamlakatimiz tabiati, ekotizimlari, atrof
muhitni beqarorlik va izdan chiqishdan asrash, aholining ekologik madaniyatini
oshirish, ushbu о‘ta jiddiy, hayotiy masalalarga aholining barcha qatlamlari,
ayniqsa, yoshlar hissa qо‘shishi zarurligi bilan belgilanadi3.
Tez rivojlanayotgan zamonaviy iqtisodiyotning asosi yuqori malakali va
kompetentli kadrlar hisoblanadi. Dunyo hamjamiyati keskin axborot va
kommunikatsiya rivoji davrida turgan bir vaqtda, faqat bilim, kо‘nikma va
malaka bilan chegaralanadigan mutaxassis о‘z faoliyati sohasida tо‘liq о‘zligini
namoyon qila olmaydi.
Bо‘lg‘usi mutaxassis о‘z kasbining yetuk egasi bо‘lishi uchun undan
tayanch kompetensiyalar bilan birga umumiy (predmetli) va xususiy (biologikekologik) kompetensiyalar ham talab qilinadi. Kompetentli yondashuv
1
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 27 майдаги “Ўзбекистон
Республикасида Экологик таълимни ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш
тўғрисида”ги 434-сонли Қарори. https://lex.uz/docs/4354743
2
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 20 октябрь 841-сонли “2030
йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш соҳасидаги миллий мақсад ва вазифаларни
амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори. https://lex.uz/docs/4013356
3
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 27 майдаги “Ўзбекистон
Республикасида Экологик таълимни ривожлантириш КОНЦЕПЦИЯСИ” 434-сонли
қарорига 1-ИЛОВА. https://lex.uz/docs/4354743
93
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
natijasida talabaning qanchalik kо‘p bilim egallashi emas, balki о‘zlashtirilgan
bilim va ko‘nikmalardan amaliyotda о‘rinli foydalana olishi talab etiladi.
Talabalar ekologik kompetentligini о‘rganish, tadqiq etish jarayoni о‘z
oldiga bir necha vazifalar yuklaydi:
− talabalarda ekologik kompetentlikni rivojlantirish pedagogik muammo
ekanini ilmiy-nazariy asoslash, dunyo ekologik ta’lim-tarbiya tizimini tahlil qilish
va samarali jihatlarini milliy ekologik ta’lim tizimiga joriy etish;
− talabalarning ekologik kompetentligiga ta’sir etuvchi omillarni
normativ va aksiologik mezonlar orqali aniqlash;
− talabalarning ekologik kompetentligini rivojlantirish modelini
takomillashtirish, amaliyotga tatbiq etishning pedagogik shart-sharoitlarini
aniqlash;
− talabalarda ekologik kompetentlikni tarkib toptirishning metodik
tizimini fanlar integratsiyasi va innovatsion texnologiyalar orqali
takomillashtirish, ilmiy-uslubiy qо‘llanmalar tayyorlash, ularni pedagogik
tajriba-sinovdan о‘tkazish, samaradorlik darajasini aniqlashdan iborat.
Uzluksiz ekologik ta’lim konsepsiyasini ilgari surish jarayonida bir qancha
ilmiy yangiliklar yaratilgan bо‘lib, talabalar ekologik kompetentligini
rivojlantirishda dunyo ekologik ta’lim tizimidagi ilg‘or xususiyatlarni mahalliy
ta’lim tizimiga moslashtirib amalga oshirish dasturi ishlab chiqildi.
Kompetentsiyaviy yondashuvli ta’lim talabalarni zamonaviy dunyoning
muhim ekologik muammolarini anglashga hamda yechimini topishga о‘rgatadi.
Inson bilvosita yoki bevosita tabiiy muhitning omillari bilan muloqotga kirishadi.
Shu bois har bir soha vakilining kasbiy kompetentligi negizida ekologik
kompetentlik rivojlantirilish talab etiladi. Ekologik kompetentlik xususiy
kompetentlikdan umumiy va tayanch kompetensiyalarga kirib borishi zaruriyat
sifatida namoyon bо‘lmoqda.
Ekologik kompetensiya ekologik ta’lim-tarbiya darajasidan kelib chiqib,
talabalarda ekologik tafakkur, ong, dunyoqarashni rivojlantirishga qaratilgan
ekologik bilim, kо‘nikma va malakalarni umumiy ekologik xavfli vaziyatlarning
oldini olishga yoki tо‘xtatishga yо‘naltira olishdir.
94
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Shaxsga yо‘naltirilgan va kasbiy faoliyatga oid ekologik kompetentlikni
ongli faoliyat tarzida amalga oshirish, talabaning shaxsiy imkoniyatlari,
tajribalaridan kelib chiqib, murakkab ekologik vaziyatlar hamda hayotning turli
tarmoqlarida amalga oshiriladi:
− bilish dunyosi. Bu qatlamda ekologik kompetentlik tashqi muhitni turli
manbalar orqali о‘rganish, ekologik tajribalar о‘tkazish, ekologik muammoli
vaziyatlarda tо‘g‘ri hal etuvchi yechimlarga kelish orqali;
− fuqorolik-jamiyat qatlami. Bu qatlamda ekologik kompetentlik tashqi
muhit bilan bog‘liq fuqarolik burch va majburiyatlarni bajarish orqali, tabiiy
resurslardan iste’molchi sifatida foydalanish, ekologik aksiyalar hamda tabiatni
muhofaza qilish jamoaviy tadbirlar o‘tkazish orqali;
− maishiy hayot qatlami. Bu qatlamda ekologik kompetentlik turli zararli
odatlardan xoli sog‘lom turmush tarziga qaratilgan bо‘lib, tabiiy zaxira
boyliklarini tejamkorona ishlatishga va maishiy hayotda ekologik xavfsizlikka
rioya etish orqali;
− madaniy-ma’rifiy qatlam. Shaxs tabiat qо‘ynida shakllanib, uni
ma’daniy-ma’rifiy, ruhiy oziqlantiradigan usullar va tadbirlar tanlash orqali
yuzaga keladi.
Talabalarda ekologik kompetensiyalar shakllanganligini quyidagi
mezonlar orqali aniqlanadi:
− normativ mezonlar. Talaba shaxsining tabiiy muhit bilan bо‘ladigan
munosabati ma’lum bir aniq qonun-qoidalar va huquqiy asos orqali
rivojlantiriladi .
− aksiologik mezonlar. Shaxsning iste’molchi sifatidagi talabi ma’naviy va
axloqiy qadriyatlar tizimi bilan uyg‘unlashgan bо‘lib, iqtisodiy hamda ijtimoiy
barqarorlik aksiologik tamoyillar orqali rivojlantiriladi.
Ekologik kompetentlik normativ va aksiolok mezonlar asosida
shakllantiriladi. Ular:
− bо‘lajak mutaxassislarning о‘zini о‘zi tashkil etish va tо‘g‘rilashga
qaratilgan kasbiy pedagogik faoliyati;
− salomatlikni saqlashga qaratilgan tadbirlar va amaliy loyihalar;
− ekologiya fanining asosiy tushuncha va qonun-qoidalarini bilish;
95
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− ekologik tushunchalar va ularning bazaviy kо‘lami haqida tizimli fikr
yuritish va kutilgan hamda kutilmagan vaziyatlarda bilim, kо‘nikma va
malakalarni qо‘llay olish;
− ekologik yо‘nalishli faoliyatga qobiliyatli bо‘lish va tayyorgarlikdan
iborat.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, talabalar ekologik kompetentligi
quyidagi omillar yordamida rivojlantiriladi:
− sog‘liqni muhofaza qilish. Sog‘lom turmush tarzini yо‘lga qо‘yish orqali.
− maqsadli – qadrlilik – ahamiyatlilik. Hayot ne’matlarini qadrlash orqali;
− integratsiyalash. Shaxsning kamol topishida yaxlit dunyoqarashni aks
ettiruvchi ekologik yondashuv orqali;
− tabiiy muhitni muhofaza qilish va asrash doirasidagi fuqarolik huquqi
va majburiyatlari orqali;
− ijtimoiy ta’sirlar. Ekologik muammolarni hal etishda ijtimoiy hamkorlik
va sherikchilikning yuzaga kelishi orqali;
− faoliyat. Ekologik muammolarni hal etishda ishlanma va loyihalarni
tuzish, modellashtirish, bashoratlash, yangi informatsion texnologiyalarni
qо‘llash.
Talabalar ekologik kompetentligini rivojlantirishning metodik tuzilishi bir
necha bosqichlarga ajratiladi ushbu bosqichlarni amalga oshirish mexanizmi
asosida ekologik kompetentlikni rivojlantirish modeli hosil qilinadi.
Birinchi bosqich motivatsion refleksiv bosqich bо‘lib, talabalar tomonidan
о‘zlashtirilayotgan bilimlar zaruriyatining ongli his qilinishi, maqsad va
vazifalarni aniq kо‘rsatishi lozim. Talabalar ekologik jarayonlarni ongli
tushunishi uchun muhit yaratiladi (atrof-muhit, tabiat inqirozlar haqidagi
videolavhalar). Bu bosqichning mazmuni shundan iboratki, hayotiy jarayonlarni
loyihalashdan (hayotiy tajriba hosil qiluvchi tabiiy voqea va jarayonlarni
loyihalash, ta’lim beruvchi va tahsil oluvchi о‘rtasidagi ta’limiy dialoglar, ta’limni
kundalik hayotiy faoliyatga yaqinlashtirish orqali, hayotdagi qadriyatlarni
anglash orqali о‘z “meni”ni yaratish atrof-muhit bilan muvozanatli
munosabatga kirisha olishi) iborat.
96
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
Ikkinchi bosqich – reproduktiv-ta’limiy. Ilmiy ekologik bilimlarni amaliy
tajribalar orqali rivojlantirish. Ilmiy ekologik bilimlar tajribada asoslanib bilim,
kо‘nikma va malakalar yanada rivojlantirilib, kompetentlik darajasiga
yо‘naltiriladi.
Uchinchi bosqich – konstruktiv. Bu bosqichda talabalar о‘zlarining
“uslublarini” namoyish etadi. Konstruktiv bosqichda shaxsning psixologikijtimoiy dunyosi yoritib beriladi.
Tо‘rtinchi bosqich – talabalar tomonidan vitagen, refleksiv axborot va
kommunikatsion, fasilatsion texnologiyalarni amalda qо‘llash va ularning
samarasini aniqlash imkoniyati yaratiladi. Bu bosqichning yana bir ahamiyatli
tomoni shundaki, ekologik bilimlarning fanlararo integratsiyasidan ham
foydalaniladi.
Talabalarda ekologik kompetentlikni shakllantirish va uning
rivojlanganligi darajasini о‘rganish maqsadida dastlab mavjud kamchiliklar
о‘rganiladi. So‘ngra ishlab chiqilgan maxsus reja asosida pedagogik tajriba-sinov
ishlari olib boriladi. Talabalarda mavjud ekologik kompetentlikni aniqlash
maqsadida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
− nazariy va amaliy mashg‘ulotlar davomida ekologik kompetentlikni
rivojlantirish uchun pedagogik shart-sharoitlarning mavjudligi;
− talabalar ishtirokida anketa sо‘rovnomalari о‘tkazish;
− talabalar ekologik kompetentligini rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar va
tadbirlar: ma’ruza, amaliy mashg‘ulotlar, laboratoriya, suhbat, intellektual
tanlovlar, ochiq darslar va о‘yinlar ishlab chiqish;
− tanlangan mutaxassisligidan kelib chiqib, ekologik bilimlarni
amaliyotga tatbiq eta olish;
− ekologik tafakkurni kompetentlik darajasida namoyon qilish;
− tajriba-sinov ishlari natijalarini umumlashtirish va ularni matematikstatistik metodlar yordamida qayta tahlil qilish va xulosalash.
О‘tkazilgan pedagogik tajriba-sinov ishlarining natijasiga kо‘ra, oliy ta’lim
muassasasida talabalar ekologik kompetentligi quyidagicha rivojlantiriladi:
− talabalarda ekologik kompetentlik xususiy darajadan tayanch
darajagacha rivojlantirildi,
97
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
− talabalarda ilmiy, hissiy va madaniy yondashuvlar birligi ta’minlanadi;
− talabalarda ekologik bilim olishga va amaliy faoliyat yuritishga ishtiyoq
kuchayadi;
− talabalar о‘zlari tanlagan kasbiy mutaxassisligini ekologik jihatdan
tahlil qila olishlik darajasidagi bilimlar va kompetensiyalarni egallaydi.
Xuosa qilib aytganda, bo‘lajak mutaxassis mehnat bozorida
raqobatbardosh bо‘lishi uchun nazariy bilimlarni chuqur egallashi bilan birga,
ularni amaliyotda samarali qо‘llay olishi zarur. Beqaror bо‘lgan ekologik
muhitda, kutilgan va kutilmagan vaziyatlarda ekologik bilim, kо‘nikma va
malakalarini umumiy ekologik xavfli holatlarning oldini olishga yoki tо‘xtatishga
yо‘naltira olishi zarur. “О‘zbekiston Respublikasida Ekologik ta’limni
rivojlantirish konsepsiyasi”ni bо‘lajak mutaxassislar kasbiy faoliyatiga tatbiq
etish, ularni kasbiy faoliyatda yuzaga keladigan muammolarni mustaqil tarzda
aniqlab, bartaraf qila olish, boshqalar bilan hamkorlikda faoliyat yuritish, atrofmuhitga bо‘lgan munosabatni, ya’ni “inson – tabiat – jamiyat” tizimini ongli
tahlil etishiga o‘rgatadi.
98
PEDAGOGIKA
IJTIMOIY VA GUMANITAR FANLAR TA'LIMI
2019, 6-son
O‘ZBEK TILI KORPUSINI YARATISHNING
TA’LIMIY AHAMIYATI
Rezume. Maqolada o‘zbek tili milliy korpusini
yaratish ta’lim va zamonaviy o‘zbek tilshunosligi
oldida turgan, yechimi kechiktirib bo‘lmaydigan
vazifa ekanligi, bu borada amalga oshirilishi kerak
bo‘lgan ba’zi masalalarga to‘xtab o‘tiladi.
Ta’lim jarayonida korpuslarning ahamiyati,
E. Sobirova
jumladan, milliy va mualliflik korpuslari o‘qitish
jarayonida qo‘llanilishining o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Deyktik birlik
hisoblangan olmoshlarning ishora xususiyatidan kelib chiqib, uni ham korpusda
teglash jarayoni ko‘rib chiqiladi.
Tayanch so‘zlar: mualliflik korpusi, razmetka, teglash, korpus menejeri,
annotatsiya, ost korpus, lemma, leksik yorliqset, sintaktik yorliqset.
Abstract. The article highlights some of the tasks that must be completed
to create the National Corpus of the Uzbek language, which is an urgent task
facing education and modern Uzbek linguistics.
It also stresses the importance of corpus in the educational process,
including features in the training of national and copyright use. Depending on
the nature of the category of pronouns, which is a daictive subdivision, the
process of its equalization of tagging by corpus is also taken into account.
Key words: copyright corpus, tagging, tag, corpus manager, annotation,
subframe, lemma, lexical label, syntactic label.
Резюме. В статье освещаются некоторые задачи, которые
необходимо выполнить для создания Национального корпуса узбекского
языка, неотложная задача, стоящая перед образованием и современной
узбекской лингвистикой.
Подчеркивается важность корпусов в учебном процессе, включая
особенности в обучении национального и авторского использования. В
зависимости от характера разряда местоимений, являющегося

Sabirova E’zoza Shuhrat qizi, Toshkent davlat yuridik universitetining Ixtisoslashtirilgan filiali
o‘qituvchisi E-mail: sobirova.ezoza@mail.ru
99
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
дейктивным подразделением, также учитывается процесс его равнения
тегирования по корпусу.
Ключевые слова: авторский корпус, разметка, теггирование,
менеджер корпуса, аннотация, подкорпус, лемма, лексическая метка,
синтаксическая метка.
eyingi yillarda o‘zbek tilshunosligining turli tarmoqlarini to‘liq
yoritishga bag‘ishlangan qator izlanishlar olib borilmoqda. Bu borada til
korpusini yaratish hamda korpus lingvistikasini rivojlantirish tilshunoslik, til
o‘qitish metodikasi sohalaridagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter lingvistikasida avtomatik tarjima, sun'iy intellektning o‘zbek
tilini tushunish va qayta ishlashiga erishish borasida qator tadqiqotlar amalga
oshirilgan bo‘lsa ham, korpus lingvistikasi yaxlit tarzda, monografik planda
o‘rganilmagan. Binobarin, barcha ilmiy yo‘nalishlar qatorida tilshunoslikda ham
“...ilmiy va ijodiy izlanishlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ular uchun
zarur shart-sharoitlar yaratish vazifa”sining1 belgilanishi fanlar integratsiyasi
bo‘yicha chuqur izlanishlar olib borish zarurligini ko‘rsatadi.
Takomillashib borayotgan kompyuter lingvistikasi yo‘nalishida avtomatik
tarjima sifatini yaxshilash, tilni lingvistik modellashtirish, algoritmini yaratish
hamda muayyan tilning ko‘p asrlik milliy-madaniy merosdan foydalanish
imkonini oshirish maqsadida ularni elektronlashtirish jahon tilshunosligida
dolzarb masalaga aylandi. Kompyuter lingvistikasini yanada rivojlantirish,
xususan, til korpuslari yaratish, mavjudlarini to‘ldirib borish, hajmini
kengaytirish, matnni avtomatik tahrir qiladigan dasturlar yaratish tilshunoslik
oldida turgan yechimi muhim ahamiyatga ega masalalardandir.
Hozirgi o‘zbek tili boshqa tillar kabi o‘z tarixiy taraqqiyot yo‘lida bir
qancha o‘zgarishlarga uchradi. Taraqqiyot davridagi har bir bosqichning o‘ziga
xos xususiyatini tadqiq etish maqsadida tilning taraqqiyot bosqichlari ajratildi
hamda o‘rganildi, bu tadqiqotlarda davr tilining o‘ziga xos xususiyati ma’lum bir
1
Мирзиёев Ш. М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо
этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали
маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. –
Тошкент: Ўзбекистон НМИУ, 2016. – Б. 56.
100
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
adib ijodi misolida yoritildi. Har bir davr ijodkorlari ijodiy merosini to‘liq qamrab
oluvchi bir qancha lingvistik tadqiqot mavjud bo‘lsa-da, ular maxsus
tizimlashtirilgan baza shaklini olmagan. Axborot texnologiyalari asrida bunday
yaxlit tizimning o‘zbek (turkiy) yozma manbalari uchun mavjud bo‘lmasligi
achinarli holat.
Bugungi kunda korpus lingvistikasi tilshunoslikda real hayotda tildan
kompyuter va elektron korpuslar yordamida foydalanish bilan bog‘liq yangi
yondashuv sifatida tushuniladi. Lingvistikaning sintaksis, semantika, ijtimoiy
lingvistika kabi bo‘limlari til tuzilmasi yoki tildan foydalanishni bayon etish yoki
baholash maqsadiga ega bo‘lsa, korpus lingvistikasi tilga oid tadqiqotlarning
ko‘plab aspektlarida qo‘llash mumkin bo‘lgan keng tushuncha, metodologiya
hisoblanadi.
Dunyodagi yirik tillarning milliy korpuslari yaratilgan va yaratilmoqda.
O‘zbek tilining milliy korpusini yaratish tilshunosligimiz oldidagi dolzarb
vazifalardan biridir. O‘zbek tilining milliy korpusining yaratilishi shu bilan
ahamiyatliki, buning natijasida tadqiqotchi ma’lumotlarni olish uchun behad
ulkan axborot hajmiga ega bo‘ladi. Bu esa til birliklarining barcha lingvistik
xususiyatlari, tilning taraqqiyoti, undagi o‘zgarishlar – yangilanish va eskirishlar,
faollashish va passivlashishlar haqida tezkor, aniq va to‘liq ma’lumotni beradi,
osonlik bilan turli tipdagi katta hajmli akademik lug‘atlar tuzish, matnlarga
avtomatik ishlov berish imkoniyatini yaratadi.
Tilshunosligimiz tarixida alohida muallif asari til xususiyatini o‘rganishga
bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar talaygina. Bu tadqiqotlarda muallif tili
leksikasi atroflicha tavsiflangan. Bunday tadqiqotlar tilning rivojlanish jarayoni
va o‘zgarishlarni: ma’no torayishi va kengayishi, istorizm, arxaizm, neologizmlar
harakatini kuzatish uchun qulay sharoit yaratadi. Mana shunday xususiyat har
bir muallif va davr tili uchun tadqiq etilsa ham, ular alohida-alohida
monografiyalarda mavjud. Agar bu tadqiqotlar milliy korpusda yaxlit bir tizim
asosida o‘z aksini topsa, istalgan leksemaning tarixiy taraqqiyot jarayonini turli
muallif tili misolida yorqin tasavvur qilish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Tilshunosligimiz oldida turgan endigi vazifa shu tadqiqotlarni birlashtirish
asosida korpus yaratish. Bu vazifani amalga oshirish ikki bosqichni o‘z ichiga
oladi:
101
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
1. Tilimiz tarixiy taraqqiyoti davrida til xususiyatlari tadqiq qilingan adiblar
ijodiy merosi va tadqiqot natijasini korpus sifatida shakllantirish;
2. Shu paytgacha til xususiyati o‘rganilmagan yozuvchi va shoirlar asari
korpusini tuzish.
Birinchi vazifa o‘rganilgan milliy-madaniy merosimizning elektron shaklda
yaxlit sistemada (korpus shaklida) saqlanishi va undan keyinchalik turli ta`limiy
va tadqiqiy maqsadda foydalanish imkonini yaratadi. Ikkinchi vazifani amalga
oshirish til xususiyati o‘rganilmagan yozuvchi va shoirlar asariga bag‘ishlangan
turli filologik tadqiqotlar bajarish uchun elektron baza hamda milliy-madaniy
meros va tilimizni elektron shaklda (korpus formatida) saqlash, foydalanish va
kelgusi avlodga to‘liq yetkazishni ta’minlaydi.
Korpus uchun material tanlash masalasida milliy korpusi mavjud tillarning
mualliflik korpusini tuzish hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi, chunki matn
(muallif asari) elektron shaklda internet saytida yoki korpus tarkibida mavjud.
Mualliflik huquqi asosida bu asarlar tarmoqda turgani uchun ularni korpusga
xom-ashyo sifatida olishga monelik yo‘q. Milliy korpusi mavjud bo‘lmagan
tillarda korpus yaratishda esa biroz muammoga duch kelish tabiiy hol. O‘zbek
tili milliy korpusi bo‘lmasa ham, ZiyoNET tarmog‘ida mumtoz hamda zamonaviy
shoir va yozuvchilarimiz asarlarining anchasi elektron shaklda joylashtirilgan.
Shunga asosan, mualliflik korpusi tuzishda ikki manbaga asoslanish mumkin:
1. Har bir muallifning nashr etilgan mukammal asarlari to‘plami.
2. Internet tarmog‘idagi elektron fayllar2.
Birinchi manbani elektron shaklga aylantirish (skanerlash, matnni sun’iy
intellekt tushunadigan formatga keltirish) orqali material sifatida ishlatsak,
ikkinchi manbadan nisbatan tayyor holda foydalanishimiz mumkin. Ikkala holda
ham matnning elektron shakli olingach, uni texnik qayta ishlash – tokenizatsiya,
lemmatizatsiya, sintaktik razmetkalash ehtiyoji tug‘iladi. Texnik ishlov
berishdan oldin matn korpus uchun tayyorlanadi, chunki unda nolingvistik birlik
ham uchraydi. Korpus matnining asosiy belgisi unda nolingvistik birlikning
(jadval, rasm, grafik chizma) bo‘lmasligidir. Shundan so‘nggina razmetkalash
bosqichiga o‘tish mumkin. Razmetkalash avtomatik va yarimavtomatik rejimda
2
Mengliyev B. va boshqalar. O‘zbek tilining milliy korpusi // Ma’rifat. – Toshkent, 2018.
102
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
bajariladi. Muallif qo‘llagan neologizm, boshqa alifbodan yozilgan so‘zshakl
lemmatizatsiyasiga alohida e’tibor qaratiladi. Korpus tayyor holga kelgach,
tabiiy ravishda muallif asarlari chastotali lug‘ati tayyor bo‘ladi, chunki
lemmatizatsiya jarayonida so‘zshakl hamda leksema (lemma) miqdori
aniqlanadi. Masalan, Chexov asarlari korpusi 36 153 lemma yoki leksemani
qamrab oladi. Ushbu lemmalar 1 381 000 qo‘llanish holati (120 000
so‘zshaklda)ni tashkil etgan. So‘z qo‘llash holatiga qarab, gapning o‘rtacha
uzunligi (nechta so‘zdan iboratligi) ham aniqlanadi. Leksema qo‘llanish
chastotasi asar yozilish yili, janri, gap uzunligi asosida ham hisoblanishi mumkin.
Bu esa foydalanuvchiga hozirgi adabiy til va muallif davri adabiy tili leksikasi
chastotasini qiyoslash va xulosa chiqarish imkonini beradi. Bunday qiyosiy tahlil
milliy korpus asosida bajarilishi ham mumkin. Demak, bunday korpus tuzishdan
yana bir maqsad muallif asarlarining turli lug`atini yaratish. Shu bilan birga, tarix
nuqtayi nazardan katta davr ichidagi tilning tarixiy-madaniy rivojlanish va
o‘zgarishini ham o‘rganish mumkin. Bu esa filologiya sohasida ta’lim
oluvchilarning monografik tadqiqot ishlarida muhim ahamiyatga ega.
O‘zbek tilining milliy korpusini yaratish uchun, avvalo, kerakli materiallar
to‘planadi. Korpusni shakllantirishda o‘zbek tilida yaratilgan veb-saytlar,
shuningdek, kutubxonalardan olingan elektron kitoblar va maqolalar asosiy
manba sifatida xizmat qiladi.
Korpus ma’lumotlari O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq
litsenziya asosida tarqatiladi. Ularda materialning qaysi manbadan olinganligi
qat’iy ko‘rsatiladi.
O‘zbek tilining milliy korpusi o‘zbek tilidagi matnlarning elektron
shakldagi axborot-ma’lumot tizimi hisoblanadi. O‘zbek tilining milliy korpusi
saytga (masalan, http://uzbekcorpora/uz/) joylashtiriladi. Korpus o‘zbek tili
bilan bog‘liq masalalar bilan qiziquvchi va undan foydalanuvchi – tilshunoslar,
tarjimon va tarjimashunoslar, til o‘rganuvchilar, o‘quvchilar va talabalar, o‘zbek
tilini o‘rganayotgan chet elliklar uchun mo‘ljallanadi.
O‘zbek tilining milliy korpusi zamonaviy korpuslarga qo‘llanadigan barcha
talablarga javob berishi va quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak:
1) so‘z hajmi;
2) o‘zbek tilining barcha foydalanish sohalariga tegishli matnlar janrining
103
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
xilma-xilligi:
− badiiy uslubdagi matnlar (XX asr boshidan to bugungi kunga qadar
yaratilgan adabiy matnlar);
− publitsistik uslubdagi matnlar (keying o‘n-yillikda internetda
joylashtirilgan maqolalar);
− rasmiy uslubdagi matnlar (2010-2014-yillarda e’lon qilingan
farmoyishlar, qarorlar, buyruqlar va hokazo rasmiy hujjatlar);
− ilmiy uslubdagi matnlar (turli sohalarda yaratilgan ilmiy
tadqiqotlar, monografiyalar va hokazo);
− so‘zlashuv tilidagi matnlar (2010-yildan beri yaratilgan mashhur
blog-postlar);
3) asosiy ijtimoiy parametrlar (yoshi, ma’lumoti darajasi, tilni bilish
darajasi, kasbi, nutq madaniyati turlari) bo‘yicha turfa mualliflar tarkibi;
4) turli davrlarga tegishli matnlarning mavjudligi.
Ost korpuslarni annotatsiyalashda sintaktik va leksik yorliqsetlar ishlab
chiqariladi. Sintaktik yorliqsetda sodda gap C, bosh gap C, ergash gap SBAR,
CARQ, ega NP, WHNP, aniqlovchi ADJP, hol PP, WHP, ADVP WHADVP va nolga
teng, bosh gap bo‘lagi X kabi shartli belgilar asosida qolipga solinadi.
O‘zbek tili agglutinativ tillar guruhiga xosligi uchun so‘z shakllari so‘z
o‘zagiga ketma-ketlikda birikkan morfemalar qatoridan tashkil topadi.
Morfemalar o‘z navbatida turli grammatik xususiyatlar (shaxs, son, kelishik va
hokazo) bilan xarakterlanadi va o‘zida muhim kontekst informatsiyasini
tashiydi, buni hisobga olmagan leksik tahlil to‘liq bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra, leksik
yorliqsetda dastlab grammatik xususiyatlarni ishlab chiqish kerak bo‘ladi. Leksik
yorliqsetdagi grammatik xususiyatlarni quyidagicha belgilash maqsadga
muvofiq: son N 2, egalik S 10, shaxs P 8, kelishik S 7, bo‘lishsizlik G 2,
zamon T 3, tuslash M 4, mayl V 5. Korpusni shartli ravishda ikki guruhga ajratish
mumkin: zamonaviy va diaxronik. Zamonaviy matnlar korpusiga yaratilish davri
muayyan yillarni o‘z ichiga oluvchi matnlar kiritiladi. Korpus ushbu qismining
asosiy hajmi so‘z ishlatmalarini o‘z ichiga oladi. Diaxronik qism ma’lum
miqdordagi so‘zlik hajmiga ega bo‘lib, u muayyan asrga tegishli matnlarni o‘z
ichiga oladi. O‘zbek tilining milliy korpusi hajmi chastotali til ko‘rinishlarining
104
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
variativligi va o‘zgaruvchanligini o‘rganish, shuningdek, quyidagi yo‘nalishlar
bo‘yicha ishonchli natijalarni qo‘lga kiritish imkonini yaratishi lozim:
− so‘z turkumlarining morfologik variantlari va ularning evolutsiyasini
o‘rganish;
− so‘z yasash variantlari va ular bilan bog‘liq so‘z yasalish modellari
hamda vositalari samaradorligi muammolarini tadqiq etish;
− boshqarish, moslashtirish, biriktirish variantlarining o‘zgarishini tadqiq
etish;
− akseptologik variantlar va o‘zbek tilining aksept tizimidagi
o‘zgarishlarni tadqiq qilish;
− leksik variativlik, xususan, sinonimik qatorlar va tematik guruhlar,
tarkib, shuningdek, ulardagi semantik nisbatlarning o‘zgarishini o‘rganish.
Mavjud milliy korpuslarni kuzatish asosida korpusning tuzilishi va tarkibini
o‘rganar ekanmiz, korpus interfeysi, qidiruv tizimi va matnlar bazasi uning eng
asosiy tarkibiy qismi, degan xulosaga kelamiz. Rus tili milliy korpusi joylashgan
www.ruscorpora.ru saytining birinchi sahifasida korpus va uning tuzuvchilari
haqida asosiy ma’lumot, o‘ng tomondagi menyuda istalgan sahifaga o‘tish
imkoniyati mavjud. Bu korpus menyusi to‘rt qismdan iborat. Bosh sahifa,
saytning qidiruv resursi, matn haqida unga biriktirilgan qo‘shimcha ma‘lumot
ilovasi, korpus birliklariga izoh yozish prinsiplari, oxirgi blok korpus tuzuvchilari
jamoasi, foydalanilgan dastur, matnlarning mualliflik huquqi haqida to‘liq
ma’lumotlar bazasidan iborat.
Albatta, korpusning tuzilishi va tarkibi tilning xususiyatlari, ijtimoiy talab
va boshqa jihatlarga ko‘ra turlicha bo‘lishi mumkin. Korpuslar uchun yagona va
o‘zgarmas andaza belgilanmaydi. Masalan, tuzilajak o‘zbek tili korpuslari
jamiyatimiz talablaridan kelib chiqqan holda, o‘ziga xos bo‘lishi mumkin.
Korpusdagi milliy so‘zi nafaqat tilning, balki korpus tuzilishi va tarkibining ham
o‘ziga xosligini anglatadi.
Mutaxassislar korpus tuzishning texnologik jarayonida quyidagi
bosqichlarni ajratishadi3:
1. Belgilangan manbaga muvofiq holda matnning korpusga kirishini
3
Қаранг: http://www.unikoeln.de/philfak/englisch/bald/corpora.
http://www.essex.ac.uk/linguistics/clmt/w3c/corpus_ling/content/history.html.
105
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ta'minlash.
2. Matnni avtomatik o‘qilish shaklida qayta ishlash. Korpusga kiritiladigan
elektron shakldagi matn turli usul bilan olingan bo‘lishi mumkin: qo‘lda terilgan,
skanerlangan, mualliflik nusxasi, hadya, ayirboshlash, Internet, nashriyotlar
tomonidan korpus tuzuvchisiga beriladigan original-maketlar.
3. Tahlil, matnga dastlabki ishlov berish. Ushbu bosqichda turli
manbalardan qabul qilingan matnlar filologik tekshiruv, tahrirdan o‘tadi.
4. Konversiyalash, grafematik tahlil. Ba'zi matnlar qayta kodlashtirish
jarayoni amalga oshadigan ilk mashina ishlovidan qayta-qayta o‘tadi, nomatniy
qismlar (rasm, jadval) o‘chiriladi yoki o‘zgartiriladi. Matndagi bo‘g‘in ko‘chirish,
chegaralar (MS-DOS matnlarida) bekor qilinadi, tire, boshqa belgilar bir xilligiga
erishiladi. Grafematik tahlil korpusga kiruvchi matnni qismga (so‘z, bog‘lovchi)
ajratish, nomatniy elementni o‘chirish kabi amallarni bajarishdan iborat.
5. Nostandart (noleksik) elementni belgilash, rasmiylashtirish, maxsus
matniy elementni (qisqartma asosida yozilgan nom (ism, familiya), boshqa
alifboda yozilgan o‘zlashma leksema, rasmga berilgan nom, izoh, zarvaraq,
adabiyotlar ro‘yxati va boshqalar) bir xil mezon asosida qayta ko‘rib chiqish.
Albatta, bu amallar avtomatik ravishda matn muharriri tomonidan bajariladi.
Korpusni loyihalashtirishning keyingi bosqichi manbani saralash
hisoblanadi. Korpusning ahamiyati uning bir tildagi keng ko‘lamli matnlarni bir
joyga yig‘ib, tartib berilganida emas, shu sababli uni tuzishda bir necha mezon
asosida ish ko‘riladi. Korpus materialini saralashda korpusning asosiy birligi
nimadan iboratligi, uning hajmi qanday bo‘lishi (unda qancha so‘z bo‘lgani
ma’qul), yozma matn qaysi manbaga asoslanishi, qancha miqdorda bo‘lishi,
unga kiruvchi matn tilning qaysi sohasiga tegishli bo‘lishi kabi masalalarga
yechim topiladi. Teglashning korpus tuzishdagi ahamiyati. Teg, uning tur,
xususiyati korpus lingvistikasi mutaxassislari tomonidan keng tavsiflangan.
Korpusni oddiy elektron to‘plam yoki virtual kutubxonadan farqlovchi, matn
ustida turli lingvistik amallarni bajarishga imkon beruvchi eng asosiy omil –
uning razmetkasi. Korpus yordamida bajarilishi mumkin bo‘lgan ishlar va
vazifalarni bajarish uchun korpusning o‘zi mavjud bo‘lishi yetarli bo‘lmay,
korpus materialiga turli qo‘shimcha lingvistik izoh ham bo‘lishi kerak.
106
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
V. P. Zaxarov, B. Kutuzov, S. A. Sharovlar bu boradagi ishlari4da teg, uning
korpusdagi ahamiyatini atroflicha yoritib berishgan. Shuningdek, Z. P. Zaxarov
rahbarligi ostida L. V. Severyuxina ishlari5da, V. V. Rikovning shu mavzudagi
ma’ruzalari6da ham teglash masalasi atroflicha yoritilgan. Ishlarning har birida
razmetkaning alohida jihati ta'riflangan. Barchasini umumlashtirgan holda,
lingvistik annotatsiya yoki korpus razmetkasi (ing. linguistic markup) atamasi
korpusga matnning qismi bo‘lmagan, lekin shu matnga biriktirilgan qo‘shimcha
ma’lumot (metaaxborot) deb xulosa qilish o‘rinli. Bu qo‘shimcha ma’lumotning
eng oddiy ko‘rinishi so‘z turkumi haqidagi axborot. U quyidagi shaklda berilishi
mumkin: Osmon (ot) ostidagi (ot) hamma (olmosh) narsa (ot) omonatdir (sifat).
(Lao Szi). Teglash korpusni avtomatik tahlil qilishda qo‘l keladi. Matndagi
so‘zlarni bir marta turkumga ajratsak, istalgan tadqiqotni bajarishda (masalan,
korpusdagi barcha sifatlarni ajratishda) foydalanish uchun qo‘l keladi.
Korpusni razmetkalash (annotatsiyalash) dasturlashtirilgan yo‘llar bilan
amalga oshiriladi. Bunda, avvalo, vaqtni tejash, mehnatni kamaytirish nazarda
tutilsa, ikkinchidin, matnga avtomatik ishlov berish muammosiga yechim
topiladi. Hozircha anaforik, prosodik teg qiyinligicha qolib ketyapti hamda
teglash faqat qo‘lda bajarilyapti, keyinchalik bu ham dasturlashtirilishi zarur,
albatta. Morfologik, sintaktik teglash esa tegger, parsing yordamida amalga
oshirilsa-da, bu dasturlarning ham aksariyati avtomatik razmetkadan keyingi
tuzatishni talab qiladi. Chunonchi, morfologik omonimiya (ko‘proq flektiv
tillarga xos), sintaktik ko‘pma'nolilik holatida dastur xulosaning bir necha
ko‘rinishini taklif qiladi, tadqiqotchi esa keraklisini tanlaydi. Yangi avlod
korpuslari hajmining favqulodda kattalashgani mutaxassislar oldiga
razmetkaning to‘liq avtomatlashtirilgan turiga o‘tish, yangi, mukammal tegger,
parsinglar yaratish vazifasini qo‘yadi. Avtomatik morfologik tahlil (tegger)
yordamida har bir leksik birlikka (so‘z turkumi, lemma, grammema guruhi)
alohida grammatik xarakteristika (shaxs-son, kelishik, boshqa grammatik
4
Қаранг: Курс “Корпусная лингвистика” (А. Б. Кутузов) Лицензия Creative commons
Attribution Share-Alike 3.0 Unported (Электрон ресурс) - //lab314.brsu.by/kmp-lite/kmpvideo/CL/CorporeLingva.pdf
5
Қаранг: Л.В. Северюхина. “Моделирование логико-понятийной области корпусной
лингвистики”. (Дип.раб; рук. доц. В.П. Захаров).
6
Рыков В. В. маърузалари билан http://rykov-cl.narod.ru/c.html сайтида танишиш мумкин.
107
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
kategoriya) beriladi. Masalan, Braun korpusida so‘zning chastotasini aniqlash
oson. Faqat bu so‘zshaklning (korpus tilida token) chastotasi bo‘ladi.
Leksemaning chastotasini aniqlash uchun esa har bir so‘zga uning lemmasi
biriktirilgan bo‘lishi kerak. Korpusni avtomatik razmetkalashning oddiy usuli
so‘zning leksik kategoriyasi ko‘rsatilgan hajman katta elektron lug‘atni
razmetkalangan korpus bilan birlashtirishdir. Shunda elektron lug‘atdagi izoh
(grammatik kategoriya tavsifi) razmetkalanmagan korpusdagi so‘zga teg
sifatida o‘zlashtiriladi. Masalan, korpus, elektron lug‘atda axborot, siyosat
so‘zlari mavjud bo‘lsa, lug‘atdagi “ot” tegi avtomatik tarzda korpusga ko‘chadi,
lekin bu usul bilan ham korpusni to‘liq razmetkalashning imkoni yo‘q, chunki
ba'zi so‘z, birikmalar bir vaqtning o‘zida bir necha kategoriyaga mansub bo‘lishi
mumkin. Bu holat morfologik ko‘pma'nolilik (ambiguity) muammosi bilan
bog‘liq. Olma, matematik, etik, surma, suzma, bo‘lmoq, qo‘llar, bog‘lar kabi
so‘zshakllar birdan ortiq grammatik kategoriyaga tegishli, shu sababli bunday
so‘zlarni razmetkalash faqat elektron lug‘at yordamida amalga oshmaydi.
Tabiiyki, kontekstda so‘zshakl faqat bitta kategoriyaga tegishli bo‘lib qoladi,
shuning uchun razmetkaning yana ham mukammalroq ko‘rinishi: morfologik
teglash uchun sintaktik teg, sintaktik teg uchun semantik teglash qilish korpusni
to‘liq, to‘g‘ri teglashga olib keladi. Masalan, ishora birliklari hisoblangan
olmoshlarning ishora xususiyatidan kelib chiqib, uni ham korpusda teglash
jarayonini ko‘rib chiqaylik. Kishilik olmoshlari deyktik jihatdan tahlil qilinganda
ularni quyidagi semalar bo‘yicha o‘zaro qarama-qarshi qo‘yib tekshirsa bo‘ladi:
− nutq jarayonidagi ishtirokiga ko‘ra: Pr deixis 1;
− birlik va ko‘plik: Pr deixis 2;
− yoshga nisbatan murojaat: Pr deixis 3.
Bularning har birini alohida teglaymiz (masalan, Pr deixis 1: speaker/
listener/ alien).
Qolaversa, uslubiy xususiyatlariga ko‘ra ham olmoshlarning quyidagi
deyktik ma’nolari qidiruv tizimiga kiritilishi mumkin:
− “biz” olmoshi kamtarlik, o‘zini ta’kidlash, o‘ta darajada yaqinlik,
kamsitish, bepisandlik, nazarga ilmaslik, o‘z-o‘zini taftish qilish;
− “siz” olmoshi kuchli hurmat, o‘zidan chetlatish, ta’kidlash;
− “men” olmoshi o‘ziga urg‘u berish, aybdorlikni his qilish, gapning
108
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
ma’nosi tinglovchi uchun muhimligini ko‘rsatish;
− “u” olmoshi gap ketayotgan shaxsning o‘zgadan yashirilishi;
− “ular” olmoshi hurmat, kesatiq7.
V. P. Zaxarovning fikricha, lingvistik razmetkaning barcha (morfologik,
sintaktik, semantik, anaforik, prosodik) turlari quyidagi tamoyillar asosida
amalga oshiriladi:
− teg sxemasini tavsiflash (asoslash);
− umumiy lingvistik tushunchalar tizimini aniqlash;
− foydalanuvchi uchun ma'lum bo‘lgan tahlil sxemasini shakllantirish;
− teg sxemasining nazariy an’anaviyligiga erishish;
− xalqaro andazalarga amal qilish.
Xulosa qilish mumkinki, tilning elektron shaklini “yaratish”, uni yangilab
borish nafaqat til egalari va shu til tadqiqotchilariga, balki uni chet til sifatida
o‘rganuvchi xorijliklarga ham katta imkoniyat yaratadi. Bu orqali esa zamon
talabi bo‘lgan vaqtdan unumli foydalanish samaradorligi oshiriladi, bilim
olishning yangi bosqichiga o‘tiladi, shuningdek, tilni dunyo sahnasiga olib
chiqish imkoniyati kengayadi. Mustaqil ta’lim madaniyatini yuksaltirish
masalasi dolzarb bo‘lib turgan hozirgi paytda yuqorida keltirilgandek vazifalarni
bajarish juda foydalidir. Binobarin, ta’lim jarayonida korpusdan foydalanuvchi
(talaba) aniq savollariga javoblar topish, o‘rganilayotgan tilning real tabiiy
holatini ko‘rish, uning tarixiy, geografik, ijtimoiy jihatdan variativligini isbotlash
kabi imkoniyatlarga ega bo‘ladi.
7
Sobirova E. Kishilik olmoshlarining deyktik xususiyatlari // Til va adabiyot: ilmiy va amaliy
izlanishlar yo‘lidagi ilk odimlar, universitet talabalarining II ilmiy-amaliy anjumani. – Toshkent:
2018. – B. 209.
109
FAN VA TA'LIM
FIDOYILARI
2019,
6-son
PEDAGOGIKA
MUHANDISLIK KALITINING USTASI
shirboyev
Azim
Ozodovich
1960-yil
1-yanvarda Turkiston viloyati, Turkiston shahrida
tug‘ilgan. Millati o‘zbek. 1976-yili Turkiston
shahridagi Hamza nomli umumiy o‘rta ta’lim
maktabini bitirgan. Oʻquvchilik davrida tasviriy
san’atga bo‘lgan qiziqishi, iqtidori, tuman va shahar
miqyosidagi turli ko‘rgazma va tanlovlardagi
muvaffaqiyatlari uni Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika
institutining Badiiy-grafika fakultetida tahsil olishga undadi.
1976-1981-yillarda shu fakultetda o‘qib, chizmachilik va rasm
o‘qituvchisi mutaxassisligini oldi. 1981-yilda ustozlar nazariga tushgan umidli
yosh kadr sifatida, shu fakultetning “Chizma geometriya va chizmachilik”
kafedrasida ishga olib qolindi. 1981-1983-yillarda harbiy xizmatda bo‘ldi va
harbiy xizmatdan so‘ng yana shu kafedrada pedagogik faoliyatini davom
ettirdi.
Dastlab o‘qituvchi, katta o‘qituvchi, 2002-2009-yillarda “Chizma
geometriya, chizmachilik va uni o‘qitish metodikasi” kafedrasi mudiri bo‘lib
ishladi.
A. O. Ashirboyevning pedagogik faoliyati davomida 120 dan ziyod
ilmiy-nazariy va metodik ishlari e’lon qilingan. Jumladan, Davlat ta’lim
standarti, fan dasturlari, kasb-hunar kollejlari uchun “Chizmachilik” o‘quv
qo‘llanmasi (2008-yil va 2010-yili qayta nashr qilingan), O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasining “Fan” nashriyotida “Chizma geometriya
va chizmachilikdan ruscha-o‘zbekcha lug‘at”i (2008.), pedagogik oliy o‘quv
yurtlari uchun “Geometrik chizmachilik” (2009), “Chizmachilik praktikumi”
o‘quv qo‘llanmalari, pedagogika oliy o‘quv yurtlari uchun “Muhandislik
grafikasini o‘qitish metodikasi” (2010), pedagogika va texnika oliy o‘quv
yurtlari uchun “Chizmachilik” (2016) darsliklari nashr qilingan va hozirgi
kunda ulardan ta’lim jarayonida qo‘llanilib kelinmoqda. Shuningdek, bir
nechta metodik qo‘llanmalari, 50dan ziyod Respublika va xalqaro ilmiy
konferensiya materiallarida va 30dan ortiq ilmiy jurnal (shu jumladan,
Germaniya va Ispaniyaning nufuzli jurnallarida) hamda to‘plamlarda
110
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
maqolalari chop etilgan. A. Ashirboyevning yakka mualliflikdagi
“Chizmachilik” o‘quv qo‘llanmasi va hammualliflikdagi “Muhandislik
grafikasini o‘qitish metodikasi” darsligi 2009 va 2012-yillari “Yilning eng
yaxshi o‘quv adabiyoti muallifi” Respublika tanlovida 1-darajali diplomlar
bilan taqdirlangan.
A. Ashirboyevning darslik va o‘quv qo‘llanmalarini, yosh avlodga
ta’lim-tarbiya berishdagi faol ishtirokini, mas’uliyatli lavozimlarda
sidqidildan faoliyat yuritganligini inobatga olib, 2019-yili Oliy attestatsiya
komissiyasi unga “Dotsent” ilmiy unvonini berdi.
1994-yildan beri Respublika ta’lim markazida “Tasviriy san’at va
chizmachilik” o‘quv-metodik kengash a’zosi, “Chizmachilik” fani bo‘yicha
Davlat test markazida ekspert, an’anaviy tarzda o‘tkazib kelingan
umumta’lim va kasb-hunar kolleji o‘quvchilari hamda talabalarning
“Chizmachilik” va “Chizma geometriya” bo‘yicha Respublika fan
olimpiadalarida hay’at raisi yoki a’zosi sifatida faoliyat ko‘rsatib keladi.
A. O. Ashirboyev Vazirlik va Universitetning bir qator faxriy yorliqlari
bilan taqdirlangan. 2015-yili O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi a’lochisi
nishoni bilan mukofotlangan. Azimjon Ashirboyev kattaga hurmatda,
kichikka izzatda bo‘lib, juda yuqori madaniyatli, xushmuomala, shogirdlariga
mehribon inson va u jamoada katta hurmatga ega. Bundan tashqari
A. Ashirboyevning xarakterida mas’uliyatni his qilish juda yuqori darajada.
Oʻziga yuklatilgan vazifani sidqidildan bajaradi, ya’ni hisobot uchun yoki
nomigagina ish qilish unga begona. Azim aka hayotni juda sevadi va uning
qadriga yetishga nafaqat harakat qiladi, balki yon atrofidagilarga buni his
qildiradi.
Hamkasbimiz Azimjon Ashirboyev ziyolilar oilasiga bosh bo‘lib,
turmush o‘rtog‘i Sayyora opa bilan ikki o‘g‘il va bir qizni voyaga yetkazdi,
ularning barchasi oliy ma’lumotli. Shuningdek, Azim aka va Sayyora opalar
besh nafar nabiraning sevimli bobosi va buvisi.
Biz hamkasblar, Azimjon Ozotovich Ashirboyevning tabarruk 60 yoshi
bilan chin qalbdan tabriklaymiz, ularga tanisihatlik, oilaviy xotirjamlik, ilmiy
va pedagogik faoliyatida muvaffaqiyatlar tilaymiz.
Adilov Po‘lat, texnika fanlari nomzodi, dotsent.
Valiyev A’zamjon,TDPU dotsenti.
111
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
MUNDARIJA
PEDAGOGIKA VA PSIXOLOGIYA,
детерминанты развития у
PEDAGOGIK INNOVATIKA
дошкольников (по трудам
Лежепекова Надежда
российских психологов) …………60
MATEMATIKA VA TABIIY-ILMIY
Система социальной защиты и
поддержки студентов высших
FANLAR TA'LIMI
образовательных учреждений……..3 Ibragimov Berdimurat
Matyakubov Xamidjan
Sifat masalalarning fizika
О‘quv jarayonini boshqarish
o‘qitishdagi o‘rni………………..…….70
texnologiyalari………….............…...….13 Barakayev Murod,
Duysabayeva Dilbar
Yusupova Anora,
О‘quvchilarining funksional
О‘rinov Halimjon
savodxonligini rivojlantirish
Umumiy о‘rta ta’lim matematika
masalasi............................................20 kursida “Integral va uning
Mannonov Jahongir
tatbiqlari” modulini о‘qitish
Bо‘lajak kasb ta’limi о‘qituvchilarining metodikasi muammolari.............77
metodik kompetentligini
Shomurotova Shirin
rivojlantirishda ijodiy
“Kompleks birikmalarning
topshiriqlarning o‘rni........................27 izomeriyasi” mavzusini о‘qitish
Po‘latova Parida
jarayonida talabalar bilimini
Imkoniyati cheklangan bolalarning
rivojlantirish usullari...................86
xulq-atvor madaniyatini
Mirzayeva Nodira
shakllantirishda sinf rahbarining
Ekologik ta’limni rivojlantirish
roli.....................................................34 konsepsiyasi: muammo va
О‘ralova Odina
yechimlar…………….……………..……92
Abu Nasr Forobiy ma’naviy-axloqiy
IJTIMOIY VA GUMANITAR
ta’limotining pedagogik
FANLAR TA'LIMI
ahamiyati.........................................44 Sabirova E’zoza
Artikova Muhayyo
O‘zbek tili korpusini yaratishning
О‘quvchilarda tadbirkorlik
ta’limiy ahamiyati…………….……...99
kо‘nikmalarining shakllanganligini
FAN VA TA'LIM FIDOYILARI
baholash metodikasi………………..….50
Adilov Po‘lat,
MAKTABGACHA TA'LIM
Valiyev A’zamjon
Taйджанова Малика
Muhandislik kalitining
Теоретический обзор проблемы
ustasi………………………..….…….....110
эмоциональных нарушений и
112
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
MINISTRY OF HIGHER AND SECONDARY SPECIAL EDUCATION
OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
TASHKENT STATE PEDAGOGICAL UNIVERSITY
NAMED AFTER NIZAMI
PEDAGOGICA
(scientific-theoretical and methodical journal)
№6
РЕСПУБЛИКА УЗБЕКИСТАН
МИНИСТЕРСТВО ВЫСШЕГО И СРЕДНЕГО СПЕЦИАЛЬНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ
ТАШКЕНТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ
УНИВЕРСИТЕТ им. НИЗАМИ
ПЕДАГОГИКА
(научно-теоретический и методический журнал)
№6
“Pedagogika” jurnali “Pedagogik ta’lim” jurnalining vorisidir.
Mas’ul kotib – Nafisa Razzakova
Muharrir – Zaxira Xidraliyeva
Sahifalovchi – Nodiraxon To‘lanova
Nashr ko‘rsatkichlari:
Yakka obunachilar uchun – 1076, Tashkilotlar uchun – 1077
Jurnal 2000-yildan chiqa boshlagan. Ikki oyda bir marotaba chop etiladi.
2020-yil 18-yanvar bosishga ruxsat etildi. 08-buyurtma.
Adadi – 340 nusxa. 12 bosma taboq. Ofsеt usulida bosildi.
Bichimi 70x1001/16 “Calibri” garniturasi.
Nizomiy nomidagi TDPU “Tahrir va nashr” bo‘limida bosildi.
100185, Toshkent shahri, Chilonzor tumani,
Bunyodkor ko‘chasi, 27-uy.
Web-sayt: www. pedagogika.tdpu.uz
E-mail: pedagogika.uz@mail.ru
113
PEDAGOGIKA
2019, 6-son
114
Скачать