Загрузил laylooroqova1999

53be4533d0c87

Реклама
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI
LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH FAKULTETI
“LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH” KAFEDRASI
KARIMQULOV BUNYOD IMOMBOEVICH
“INVESTITSIYALARNING LOYIHAVIY TAHLILI”
5341200 - “Investitsiyalarni moliyalashtirish” ta li
alishi
a ala r ara asi i olish uchun yozilgan
i ha
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
“HIMOYAGA RUXSAT ETILDI”
“L ihalar i
li alashtirish”
kafedrasi
mudiri
i.f.n., dots. E.Nosirov
“__”_____________2013 .
Ilmiy rahbar:
. q. Sh.Sha a
“__”_____________2013 .
TOSHKENT – 2013
3
MUNDARIJA
KIRISh.....................................................................................................
I BOB.
Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning nazariy
asoslari……………………………………………………..
1.1
Investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni va milliy iqtisodiyotni
ri la tirish agi aha i ati………………….
1.2
Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning iqtisodiy mazmuni va uni
amalga oshirishning ob ektiv zarurligi…..
1.3.
Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning asosiy yo nalishlari va o ziga
xos xususiyatlari…………………..
II BOB.
Iqtisodiyotni
modernizatsiyalash
sharoitida
investitsiyalarning loyihaviy tahlili……………………...
2.1
Investitsiya loyihalarini loyihaviy tahlil qilish tartibi va
ara lari………………………………………………….
2.2
Tijorat banklarida investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilish
sl i ti…………………………………………………..
2.3
“Me iser is”
investitsiya
loyihasining
kompleks
e spertizasi………………………………………………...
III BOB.
Investitsiyalarni
loyihaviy
tahlil
qilishni
takomillashtirish yo’nalishlari………………………......
3.1
Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning xorij tajribasi…
3.2
Investitsiyalarning loyihaviy tahlilini takomillashtirish
llari……………………………………………………..
XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI . . . . . . . . . . . . . .
4
Kirish
Mavzuning
dolzarbligi.
rivojlanishning
Respublikamiz
ziga xos va mos
mustaqillikka
erishgach,
alishi i belgilab oldi. U iqtisodiyotning
rivojlanishi va barqarorligida investitsiyalarning beqiyos
ri
tutishini
z
vaqtida t g ri anglab etganligining natijasida investitsiyalarga
lga
e ti
kelib
r i g
kuchayishi
yuz
berdiki,
bu
esa
bugungi
kunga
mamlakatimizdagi investitsion faoliyatning rivojlantirilishiga olib keldi.
Investitsiyalar
esa
har
qanday
iqtisodiyotning
ishlab
chiqarishini
rivojlantirishning eng muhim omilidir. O z e ist
iqtisodiyotida
mustaqillik yillarida tuzilmaviy qayta qurish
li bilan iqtisodiy
erishildi. “O tga
sishga
yilda iqtisodiyotimizga 11 milliard 700 million dollar
miqdorida ichki va xorijiy investitsiyalar jalb etildi yoki bu boradagi
2011-yilga nisbatan 14 foizga
ularning 79 foizdan
rsat i h
s i. Jami investitsiyalarning 22 foizdan yoki 2
milliard 500 million dollardan
E ti
tga 21 yil
rtig i i xorijiy investitsiyalar tashkil etdi,
pr g i t g ri a -t g ri xorijiy investitsiyalardir.
rga sazovor tomoni shuki, jami investitsiyalarning qariyb 74 foizi ishlab
chiqarishni modernizatsiya qilish va yangilashga qaratilgan dastur va loyihalarni
amalga oshirishga
altiril i”1. Bugungi kunda erishilgan yutuqlarni
mustahkamlash, yangi ish
ri lari i yaratish, ishlab chiqarish quvvatlarini
yanada zamonaviyligini ta
i lash xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilish,
investitsion loyihalarni amalga oshirishda ularning samaradorligini chuqur
baholashga, investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishga ehtiyoj ortib bormoqda.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan izchil islohotlarning
alishlari a
biri – bu ustivor investitsiya loyihalarini moliyalashtirishni rivojlantirishdir.
Xozirgi kunda investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilish
i ha olib
borilayotgan chora-tadbirlarni izchil davom ettirish talab etiladi. Investitsiya
loyihalarini moliyalashtirish, asosan uzoq muddatga
1
Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – e g
la li isl h tlar a
ettirish. – Tosh e t: “O z e ist ”, 2013 il.
5
er izatsi a
l alla ga ligi uchun
li i qati at ila
a
ham uning kutilgan samara bilan amalga oshishi bir qator omillar bilan
g liq ir. Shu sababli ham investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishni t g ri
tashkil qilish loyiha muvaffaqiyatiga ijobiy ta sir
rsata i. Investitsiyalarni
loyihaviy tahlil qilish bilan
ziga xos xususiyatlarini
chuqur
g liq jarayonlarni
rga ish i g zarurligi mazkur malakaviy ish mavzusining dolzarbligini
belgilaydi.
Malakaviy ishning ob’ekti. Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilayotgan
tijorat banklari izlanishning
e ti hisoblanadi.
Malakaviy ishning predmeti investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilish bilan
g liq iqtisodiy munosabatlardir.
Malakaviy ishning maqsadi. Ishning maqsadi investitsiyalarni loyihaviy
tahlil qilish tartibini
rga ish hamda ularni takomillashtirish yuzasidan taklif va
tavsiyalar berishdan iborat.
Malakaviy ishning vazifalari. Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda
malakaviy ish oldiga quyidagi vazifalarning bajarilishi belgilab q
ilga :
- investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni va milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi
ahamiyatini
rga ish;
- investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning iqtisodiy mazmuni va uni amalga
oshirishning
e ti zarurligini
rga ish;
- investitsiyalar samaradorligini loyihaviy tahlil qilishning asosiy
va
alishlari
ziga xos xususiyatlarini aniqlash;
- iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida investitsiyalarni loyihaviy tahlil
qilish;
- investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning xorij tajribasini
rga ish;
- investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishni takomillashtirishdan iborat.
Mavzuning nazariy-amaliy ahamiyati.
Mavzu
nazariy ahamiyati ishda ilgari surilgan nazariy-uslubiy g
loyihaviy tahlil qilishni takomillashtirishni
6
i ha tadqiqotning
alar a investitsiyalarni
rga ish a foydalanish mumkin.
Mavzuning amaliy ahamiyati ishda keltirilgan ilmiy taklif va amaliy
investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishni takomillashtirishga doir
uslubiy q lla
rga
hi
alar i ishlab chiqishda foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi.
Malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi. Ish tarkibiy jihatdan kirish, uchta
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar r
ishi matni 74- sahifadan iborat
xati a iborat. Bitiruv malakaviy
li , 7 - ta jadval va 9 - ta rasmni
oladi.
7
z ichiga
I bob. Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning nazariy asoslari
1.1. Investitsiyalarning iqtisodiy mazmuni va milliy iqtisodiyotni
rivojlantirishdagi ahamiyati
O z e ist
davlat mustaqilligiga erishgan dastlabki yillardan boshlab,
milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga investitsiyalarni keng jalb qila boshladi.
Bugungi
kunda
rivojlangan
investitsion
faoliyatning
lga
q
ilishi
hukumatimiz olib borayotgan oqilona investitsiya siyosatining natijalaridan
biridir. Chunki iqtisodiyotni tarkibiy jihatdan qayta qurish, eksport imkoniyatini
kengaytirish sohasida belgilangan
alishlar kuchli investitsiya siyosatini
t azish bilangina amalga oshiriladi.
Investitsiyalarning iqtisodiy mazmun - mohiyati t g risi a iqtisodchi
olimlar
a
rtasi a xilma – xil fikrlar mavjud. Investitsiya tushunchasi bir qator
larga ega bulib, bu qisqacha q
il a degan
a
i bildiradi. Yoki buni
foyda olish maqsadida aktsiya, obligatsiya sotib olish, tovar ishlab chiqarish
uchun zarur bulgan real aktivlarni sotib olish va ishlab chiqarish xamda
intellektual va boshqa (er, tabiiy boylik va boshqa) moddiy boyliklar uchun
sarflanishi tushuniladi, a i investitsiyalar xar qanday vosita bulib, pulning
qiymatini saklaydi, uning qiymatini kupaytiradi va ijobiy daromadlar olishni
ta
i la i. K p hili
mualliflar investitsiyalar deb kapitalni qayta ishlab
chiqarishga, uni saklab turishga xamda kengaytirishga sarflangan pul
a lag lar i tushunadi. Kapital - bu qaysiki iqtisodiy va ijtimoiy samara
natijasini yuzaga keltiruvchi va q shi
ha qiymat olib keluvchi qiymat
xisoblanadi.
Investitsiyalarga aniq bir ta rif berilmagan. Jumladan, prof. D.G .
G zi e
investitsiyalarning iqtisodiy mazmun – mohiyatini moliyaviy
kategoriya
sifatida
talqin
etib,
quyidagicha
ta rif
“Investitsiyalarning mazmuni aniq va ishonchli manbalardan
berib
tga :
a lag lar olish,
ularni asosli holda safarbar etish, rikslar darajasini hisobga olgan holda kapital
8
qiymatini saqlash va
O z e ist
zla ga samarani olishdan iborat
la i”. 2
Respublikasining 1998 yil 24 dekabrdagi “Investitsiya
faoliyati t g risi a”gi qayta taxrirdagi qonunida investitsiyaga quyidagicha
ta rif berilgan:
“Investitsiya – iqtisodiy va boshqa faoliyat
kiritilgan moddiy va nomoddiy e
e tlariga
atlar hamda ularga doir xuquqlar”3 sifatida
ta rifla a i.Shunday qilib, “Investitsiya” deganda kelgusida daromad (foyda)
olish yoki ijtimoiy samaraga erishish maqsadida qonun doirasida iqtisodiyotning
turli tar
g lari va boshqa sohalariga investorlar tomonidan quyiladagan barcha
turdagi mulkiy, moliyaviy va intekllektual boyliklar tushuniladi.
Boshqacha
aytganda,
investitsiyalar
–
mulkchilikning
har
xil
ri ishlari agi moddiy, moliyaviy va nomoddiy boyliklarni iqtisodiy –
ijtimoiy daromad olish maqsadida muomalaga kiritishdir.
Investitsiyalarni
ng turlari
Kapital
investitsiyalar
Innovatsiya
investitsiyalari
Ijtimoiy
investitsiyalar
Asosiy fondlarni yaratish
va takror ishlab
chiqarishga qo’shiladi
Texnika-texnologiyalar
yangi avlodini ishlab
chiqish va o’zlashtirishga
қўшилади
Inson salohiyati, malakasi
va tajribasini oshirishga,
qo’shiladi
1-rasm. Investitsiyalarning turlari4
Iqtisodiy kategoriya sifatida investitsiyalar quyidagicha harakterlanadi:
birlamchi avanslangan kapitalni
pa tirish maqsadida kapitalni tadbirkorlik
e tlariga joylashtirish; investitsion loyihalarni amalga oshirish jarayonida
investitsiya faoliyati ishtirokchilari
rtasi a vujudga keladigan iqtisodiy
munosabatlar.
2
G zi e
D.G . Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari. T.: “Moliya” nashriyoti. 2003. 26 bet.
O z e ist Respublikasining “Investitsiya faoliyati t g risi a”gi Qonuni, 1998 y 24 dekabr. 2 – modda.
4
O z e ist Respublikasining “Investitsiya faoliyati t g risi a”gi Qonuni, 1998 y 24 dekabr. 3 – moddasi
asosida muallif tomonidan shakllantirildi
3
9
Asosiy kapitalga investitsiyalar kapital q
oshiriladi, hamda
faoliyat
inventarlar,
il alar shaklida amalga
zi a yangi qurilishga, kengaytirishga, rekonstruktsiyaga va
rsata tga
korxonalarni texnik qayta jixozlashga, uskunalar,
loyihaviy
mahsulotlar
sotib
olishga
sarf-harajatlarni
mujassamlashtiradi. Iqtisodiy fanlar va amaliyot «investitsiya» va «kapital
q
il a» terminlarini bir xil narsa emasligini, a i sinonim s zlar emasligini
ta i la i. Investitsiyalar kapital q
qamrovli tushunchadir. G ar
yuritilganda asosiy e ti
il aga nisbatan keng mazmunli,
adabiyotlarida investitsiyalar borasida s z
r fond bozoriga qaratiladi, chunki rivojlangan
mamlakatlarda investitsiyalar asosan qimmatli q g zlar yordamida amalga
oshiriladi.
U.Sharp investitsiyalarga quyidagicha ta rif beradi: «Istiqbolda yanada
pr q miqdordagi
a lag olish uchun
al
miqdordagi pul bilan bugun
ajralishdir. Real investitsiyalar asosan moddiy aktivlarga (er, uskunalar,
zavodlar) qilingan investitsiyalardir. Moliyaviy investitsiyalar bu q g z a
bitilgan shartnomalardir. Bularga oddiy aktsiyalar va obligatsiyalar kiradi.
Rivojlanayotgan
iqtisodiyotda
investitsiyalarning
asosiy
qismi
real
investitsiyalarga tegishlidir. Rivojlangan iqtisodiyotda esa investitsiyalarning
asosiy qismi moliyaviy investitsiyalash institutlarining keng miqyosida
rivojlanishi
real
investitsiyalarning
sishiga
sababchi
la i.
Investitsiyalarning bu ikki shakli bir-biri bilan raqobatlashuvchi emas, balki birbirini t l ir
hi ir».
Boshqacha s z bilan aytganda, investitsiyalar – muayyan qiymatni,
lishi noaniqroq
lga kelajak qiymatga almashishdir.
K pgi a adabiyotlarda «investitsiya» terminida noaniqliklar uchraydi.
Birinchidan, «investitsiyalar»ga fuqarolarning «iste
(maishiy texnika, avtomobil,
«investitsiyalar»
tenglashtirishadi. Kapital q
investitsiyalari»
h as mulk va boshqalar) q shi yuboriladi.
Bunday investitsiyalar esa kapitalni
Ikkinchidan,
l hili
va
sishi i va foyda olinishini ta
«kapital
il alar»
terminlarini
il alar - korxonaning moliyaviy
a lag lari i
10
q
i la a i.
asosiy kapitalga avanslashtirish bilan
g liq investitsiya faoliyatining shaklidir.
Investitsiyalar esa nomoddiy va moliyaviy aktivlarga q
Uchinchidan,
ilishi ham mumkin.
pgi a manbalarda investitsiyalarni pul mablag lari i q
deb ta rifla a i. Amaliyotda esa, barcha hollarda bunday
ish
l a i.
Investitsiyalashni boshqa shakllarda ham amalga oshirish mumkin. Masalan,
korxonaning ustav kapitaliga badal
ri ishi a
hi yuruvchi va
h as
mulk, qimmatli q g zlar, nomoddiy aktivlar va boshqalar. T rti hi a ,
pgi a ta riflar a investitsiyalarni
ri ishi a
a lag lar i g uzoq muddatli q
lishi i ta i lasha i. T g ri, kapital q
il alar uzoq muddatga
investitsiyalanadi. Lekin qisqa muddatli investitsiyalar ham
montaj qilishga zarurat
il alar
la i (masalan,
l aga va qurilish smetasiga kirmagan mashina va
uskunalarni sotib olish).
S
ggi yillarda iqtisodiyotda izchillik bilan amalga oshirilayotgan
tuzilmaviy
ta
zgarishlar va modernizatsiyalash jarayoni investitsion faollikni
i la i. Buni quyidagi jadval
al
tlari a kuzatishimiz mumkin.
1-jadval
Iqtisodiyotga jalb qilingan investitsiyalar tarkibi5
K rsat i hlar
2011 yil
mln. AQSh
%
doll.
10800
100
2900
26,9
7900
73,1
Investitsiyalar, shundan:
- xorijiy investitsiyalar
- ichki investitsiyalar
Jadval
al
tlari a
2012 yil
mln. AQSh
%
doll.
11700
100
2500
21,4
9200
78,6
ri a i i, investitsion faollik 2012 yilda 11
milliard 700 million dollar hajmida kapital q
il alar i
zlashtirish imkonini
berdi. Investitsiyalar 2011 yilga nisbatan 14%ga yuqori
l i. Yalpi ichki
mahsulotda esa investitsiyalarning ulushi 2011 yilgi 23,9%
r iga 2012 yilda
22,9 foizga teng
rivojlanishga
l i. Investitsiya muhitida yaratilgan shart-sharoitlar iqtisodiy
z ta siri i
Investitsiyalarning
5
Davlat Statistika Q
itasi
al
rsat i.
sish s r atlari
p omillarga
otlari asosida muallif tomonidan shakllantirildi
11
g liq. Avvalambor
investitsiyalar
hajmi
taqsimlanishiga
olingan
g liq. Aholini
asosiy qismi (70-80%) iste
daromadni
iste
l
rta ha daromadi past
va
a g ar aga
lga holda ularning
lga sarflanadi. Aholi daromadlarini
a g arishga yuboriladigan qismni ortib borishiga sabab
si borishi
la i.
Umumiy daromadda a g arish ulushining ortib borishi investitsiyalar
hajmini
sishiga olib keladi, va aksincha. Ammo bu shart aholini davlatga
ishonchi yuqori
ta
lga a, davlat fuqarolarning investitsion faolligini
i laga a va kafolatlaganda bajariladi.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan
rsata i, chunki
daromad normasi
ham ta sir
rila tga foyda investitsiyalashga undaydi. Kutilayotgan
foyda normasi qanchalik yuqori
lsa, investitsiyalash hajmi shunchalik yuqori
la i, va aksincha.
Investitsiyalar hajmiga ssuda foizi stavkasi katta ta sir
investitsiyalash jarayonida qarzga olingan ma lag lari a
Agar kutilayotgan sof foyda normasi
lsa bu q
stavkasini
rsata i, chunki
ham foydalaniladi.
rta ha ssuda foizi stavkasidan yuqori
il alar investor uchun daromadlidir. Shuning uchun
rta ha foiz
sishi investitsiyalash jarayonini susayishiga olib keladi.
Investitsiyalar hajmiga kutilayotgan inflyatsiya s r atlari ham
t aza i. Bu
rsat i h qanchalik yuqori
z ta siri i
lsa investorning kelajakdagi
foydasi shunchalik qadrsizlanadi va investitsiyalarni rag atla tir
hi omillar
qisqarib boradi.
1.2. Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning iqtisodiy mazmuni va
uni amalga oshirishning ob’ektiv zarurligi
Investitsiya
loyixasi
-
bu
al
ijtimoiy-iqtisodiy
maqsadlarga
altirilga , texnik-iqtisodiy, biznes-boshqaruv, marketing va ishchlab
chiqarish rejalari kabi aspektlar asoslangan, turli moliyaviy manbalar
a lag lari ishtiroki nazarda tutilgan kompleks xujjatlar ig i
12
isi hisoblanadi.
Investitsiya loyihasi investitsion tadbirkorlik va tashabbusning natijasi
sifatida yaratilgan investitsion hujjat
li , investitsiyalar bilan ta
har qanday tadbirlar majmuasi hisoblanadi,
a i u cheklangan muddat
davomida foyda olish yoki ijtimoiy samaraga erishish
zar
g liq tadbirlar ig i
i la ga
li agi bir-biri bilan
isi ir.
Investitsiya loyixalari turli maqsadlarda tuziladi va amalga oshiriladi, ularni
t rt turga ajratish mumkin:
- yangi ishlab chiqarish yoki xizmat
- ishlab chiqarishni yoki xizmat
rsatish i tashkil etish;
rsatishi i kengaytirish;
- ishlab chiqarish samaradorligini oshirish;
- davlat tashkilotlari talabini qondirish, ularni maxsulot va xizmatlar bilan
ta
i lash.
Investitsiya
loyihalarining tasnifi
Amalga oshirish
muddati bo’yicha:
qisqa muddatli – 3 yil
rta muddatli– 3-5 yil
uzoq muddatli – 5 yildan ortiq
Ko’lami bo’yicha:
- kichik loyihalar;
- rta ha loyihalar;
- yirik loyihalar;
- megaloyihalar
Asosiy
yo’nalishi bo’yicha:
- tijorat loyihalar;
- ijtimoiy loyihalar;
- ekologik loyihalar;
- boshqalar
2-rasm. Investitsiya loyihalarining tasnifi6
Loyiha – bu
ziga xos faoliyat turi deyish mumkin. Loyihaning bir qancha
ziga xos belgilari mavjud
li , lekin uning asosiy 4 ta belgisi loyihani
boshqa turdagi faoliyatlar va tadbirlardan alohida ajratib turadi:
1. Loyiha maqsadlari aniq belgilangan
lishi kerak. Loyiha maqsadining
aniq belgilanishi ana shu loyihani samarali amalga oshishiga yordam beradi.
Agar loyihaning dastlabki maqsadlaridan voz kechilsa, bu loyihaning umuman
6
Yig
a
ateriallar as si a
uallif tomonidan shakllantirildi
13
amalga oshmay qolishiga, loyiha «yakuni»ga, «tugallanmay qolishi»ga,
«s
ishi»ga sabab
la i.
2. Loyiha aniq muddat davomida amalga oshishi lozim. Qachonki loyihada
z a tutilgan asosiy maqsadlarga erishilsa, shundagina loyihani tugallangan
deb hisoblash mumkin. Loyihani bunda samarali amalga oshish kafolati
li
belgilangan vaqt, muddat davomida kerakli resurslarni va harakatlarni optimal
taqsimlash hisoblanadi.
3. Loyihada
lozim. Loyiha
zar
g liq harakatlarni bajarilishini muvofiqlashtirish
z mohiyatiga
ra murakkab hisoblanadi: loyihani amalga
oshirish deganda bir qancha tadbirlarni amalga oshirish tushuniladi. Ana shu
ishlar, tadbirlar va faoliyatlar
zar bir - birlari bilan
faoliyatlar parallel ravishda bajarilsa,
bajarilishi lozim. Bunday
zar
g liq hisoblanadi. Ba zi
a zilari qat i
ravishda ketma-ket
g liqli va ketma-ketlik buzilsa, loyihani
amalga oshmay qolish havfi tug ila i.
4. Loyiha unikal
lishi lozim. Har bir loyiha betakror hususiyatlarga va
belgilarga ega. Mutlaq bir-biriga
xshash loyihalar bor, deb ayta olmaymiz.
Garchi ularni amalga oshirish uchun bir xil faoliyatlar bajarilsada, bir xil
loyihalar mavjud
l a i.
Xar bir loyihaviy faoliyat quyidagi 3 ta chegaralanishga ega:
1. Vaqt
i ha chegaralanishi;
2. Pul resurslari bilan chegaralanishi;
3. Texnik vazifalar bilan chegaralanishi (ishlar va operatsiyalarning turlari
va sifatiga
lga
talab, investitsiya faoliyati
e ti i g texnik iqtisodiy
Loyiha boshqa chegaralanishlarga ham ega
li , ular orasida loyihani
rsat i hlari).
amalga oshirishning tashqi shart-sharoitlari alohida ahamiyat kasb etadi
(institutsional, iqtisodiy, huquqiy va boshqalar).
Yuqorida aytib
tilga
loyiha faoliyatining asosiy
hususiyatlari va
chegaralanishlarini hisobga olgan holda loyihaga quyidagicha ta rif berish
mumkin.
14
Loyiha – bu
zar
oshirish orqali ma l
g liq tadbirlar ig i
isi
li , bu tadbirlarni amalga
bir vaqt davomida chegaralangan pul resurslari va
boshqa resurslardan foydalanib belgilangan maqsadlarga erishish demakdir.
“Loyiha” tushunchasi torroq
a
a ham ishlatiladi. Loyiha deganda
a zi a texnik materiallar, shuningdek, qandaydir hujjatning matni, amalga
oshirilmoqchi
lga reja yoki g
Loyixalarda
a tushuniladi.
yuqoridagi
xayotiylik
ishtirokchilarining optimal foyda olish
davri
muddatlari
loyixa
i ha maqsadlari va rejalaridan kelib
chiqib belgilanadi.
Xar bir loyixa asosan ikki turdagi kapital hisobiga moliyalashgtiriladi:
1) initsiator
z kapitali hisobiga;
2) jalb etilgan qarz kapital hisobiga.
Qarz kapitali
ifodalanadi:
ziga xos xususiyatlarga ega, bu uning printsiplari bilan
qaytarishning
maqsadlilik va ta
zarurligi,
muddatliligi
berilgani,
i la ga li . Bundan tashqari uning
al
t l lili ,
foizga berilishi
va loyixa muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz amalga oshirilishidan qat i
nazar, ularni qaytarish zarurligi bilan xam ifodalanadi. Bu turdagi kapitaldan
foydalanish uchun initsiator uchun puxta, mukammal tuzilgan biznes reja yoki
texnik iqtisodiy asoslash zarur
la i, biznes rejaning iqtisodiy asoslanganligi
va samaradorligi, risklardan ximoyalanganligidan kelib chiqib, bu ikki turdagi
a lag lar a foydalanish mumkin
la i.
Investitsion loyiha investor nuqtai nazaridan samarali deb baholanishi
uchun, birinchidan, uni amalga oshirish ijobiy
loyihalarni solishtirish
lishi, ikkinchidan, muqobil
h g i a yuqoriroq samaraga ega
lga
loyihani
a q l q rish lozim.
Investitsion loyihalarning samaradorligini baholash texnik, texnologik,
moliyaviy, tarmoq yoki hududiylik xususiyatlariga
g liq
lga holda yagona
tamoyillar asosida amalga oshiriladi. Ular quyidagidan iborat:
- loyihani uning butun hayot tsikli davomida
15
ri chiqish;
- pul oqimlarini modellashtirish, bunda loyihani amalga oshirish bilan
g liq barcha pul tushumlari va hisobot davridagi turli valyutalarni ishlatish
ehtimolligini hisobga olgan holdagi xarajatlar kiritiladi;
- ishonchlilik va maksimum samara.
Investitsiya loyihalarini har tomonlama (xususan moliyaviy, texnologik,
tashkiliy, muddati va boshqalar) xarakterlash mumkin. Bularning har biri
investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda muhimdir, lekin
p hollarda
investitsiya faoliyatida moliyaviy va iqtisodiy mezonlar hal qiluvchi rol
a i.
Investitsiya faoliyati s
e tlari investitsiyalash haqida qarorlar qabul
qilayotganda loyihalarning riskliligini, manbalarning joriy qiymatini, muqobil
imkoniyatlarga
ra loyihaning jozibadorligini e ti
rga olishi lozim. U bunday
qarorga riskning maqbul darajasida kutilayotgan daromadlilikning tahlili asosida
keladi. Shu narsa muhimki, investitsiyalash haqida qaror qabul qilinar ekan,
asosiy e ti
r risklarni va kelgusi investitsiya daromadliligini hisobga ola
bilishga qaratilishi zarur.
Loyixaviy taxlil – xarajatlar va daromadlar xamda loyixa bilan
lga
g liq
qaltislikni tizimli baxolash va ochib berish asosida loyixalarni
tayyorlash, baxolash va tanlab olish usulidir. Loyixaviy taxlilning katta qismi
loyixa davrining dastlabki bosqichida, a i uni qabul qilish yoki qilmaslik
t g risi a qaror qabul qilingungacha amalga oshiriladi.
Loyixaning
daromadliligini
aniqlash
loyixaviy
taxlilning
vazifasi
xisoblanadi. Daromadlilik esa loyixadan olinadigan daromad bilan unga qilingan
xarajatlar
rtasi agi farq sifatida aniqlanadi. Ya i loyixaning daromadliligini
aniqlash uchun uning barcha natijalarini aniqlash xamda loyixadan olingan
daromadlar unga qilingan xarajatlardan ortish yoki ortmasligini xisoblab
rish
kerak. Chunki loyixani amalga oshirish uchun bugun qilinayotgan xarajatlar
bilan undan qandaydir vaqt
solishtirib
tga a keyin olinadigan daromadlarni bevosita
l a i. Loyixaning
pgi a aktivlari va inshootlari uzoq muddat
16
xizmat qilishi buning sababi xisoblanadi. Loyixaning ayrim xarajatlari va
natijalarini, masalan, qurilish ishlari xarajatlarini
Boshqalarini esa
xodimlarni
l hash va baxolash oson.
l hash oson, lekin baxolash ancha qiyin. Masalan:
qitish xarajatlari va natijalarini miqdoriy va sifat jixatdan
l hash
oson lekin real natijalarini baxolash ancha murakkab.
Nixoyat, ayrim loyixalar natijalarini, masalan loyixalarning a a a i
faoliyat turlariga ta siri i
l hash xam, baxolash xam qiyin.
Loyixaviy xarajatlari turli xilda
nazardan
lishi tufayli loyixa xar xil nuqtai
ri chiqiladi.
1.
Loyixa texnik jixatdan asoslanganmi?
2.
Loyixa tijorat talablariga javob beradimi?
3.
Loyixa
4.
U iqtisodiy jixatdan
5.
Loyixa atrof -muxitga qanday ta sir
6.
Loyixa maxalliy ijtimoiy - madaniy xususiyatlarni xisobga olganmi?
7.
Loyixani amalga oshirishning institutsional (tashkiliy) imkoniyatlari
z- zi i moliyaviy jixatdan qoplaydimi?
zi i oqlaydimi?
t aza i?
bormi?
Ijobiy natijalar yalpi xarajatlardan ortish-ortmasligini aniqlash zarur.
Xarajatlarni taxlil qilish uchun quyidagi savollarga javob olishimiz kerak:
 Loyixaning biz istagan natijasi qanday?
 Loyixa xarajatlarini kim
tara i va uning ijobiy natijalaridan kim
foydalanadi?
 Loyixaning ijobiy natijalari qachon va qaerda paydo
ladi?
Loyixaning yakuniy qiymati t g risi a tasavvurga ega
loyixaga aloqador
lish uchun
lga kishilarning turli guruxlari olgan foyda va qilgan
yuqotishlarni qanday taqqoslash va jamlash kerak?
Bu loyixaning yakuniy ijobiy natijasi boshqa mumkin
lgan loyixalar
natijasidan nimasi bilan farq qiladi?
Loyixaviy taxlil loyixani shakllantirish jarayonining
17
zi a q uning turli
jixatlari ta siri i va rolini
axborot, agar foydali
sabab
zgartirish imkonini beradi. Xar qanday yangi
lsa, ilgari qabul qilingan qarorlarni
zgartirish uchun
lishi mumkin.
Demak, loyixa-smeta hujjatlari loyixaviy taxlil jarayonida, a i loyixaning
turli jixatlarini
ri chiqish natijalari va yangi olingan axborotlardan kelib
chiqib, ilgari berilgan baholarni tuzatish bilan birga ishlab chiqiladi.
Loyihaviy tahlil
li lari
Texnik tahlil
Tijorat tahlili
Moliyaviy tahlil
Iqtisodiy tahlil
Ekologik tahlil
Ijtimoiy tahlil
Institutsional tahlil
3-rasm.Loyixaviy taxlil tuzilmasi7
Loyixaviy taxlilida daromadlar va xarajatlar quyidagi 7 nuqtai nazardan
turib baxolanadi va ular loyixaviy taxlilning 7
li i i tashkil etadi.
1. Texnik taxlil: loyixa texnik jixatdan asoslanganmi?
2. Tijorat taxlili: loyixa maxsulotiga bozorda talab bormi?
3. Moliya: moliyaviy jixatdan loyixa yaroqlimi?
4. Iqtisod: loyixaning ijobiy natijalari uni amalga oshirish va ekspluatatsiya
qilish xarajatlaridan ortiqmi? Loyixada tavakkalchilik darajasi qanday?
5. Ekologiya: loyixa atrof-muxitga kanday ta sir
6. Institutsional rivojlanish: loyixa uchun
as l
rsata i?
lga tashkilotlar uni
amalga oshirish va ekspluatatsiya qilishga qodirmilar?
7. Loyixaning ijtimoiy va madaniy talablarga mosligi: Loyixa maxalliy
7
Muallif tomonidan shakllantirildi
18
sharoitlarga
moslanganmi?
Loyixa
axolining
ayrim
guruxlariga
ta sir
rsata i i?
Loyixaviy taxlilning xar bir
li i
z uslubiga ega xamda
xarajat, daromad yoki boshqa omillar xarakteriga
ra miqdor yoki sifat
rsat i hlari t g risi agi foydalaniladigan axborot xajmi
Hatto taxlilning miqdoriy jixatlariga tegishli
prognozlashga xos
lga
rila tga
zgari
turadi.
lga moliyaviy loyixalar xam
noaniqlik omillaridan kelib chiquvchi sifat
elementlariga ega. Ya i loyixa taxlili loyixaning kelajak xolatlar t g risi agi
fikrlarning
zgarishiga ta sir ha ligi i xisobga ola bilishi kerak.
1.3. Investitsiyalar samaradorligini loyihaviy tahlil qilishning asosiy
yo’nalishlari va o’ziga xos xususiyatlari
Loyixa taxlili asosan ettita
li ga
li
rga ila i, bularga texnik
tahlil, ekologik tahlil, ijtimoiy tahlil, institutsional tahlil, moliyaviy tahlil, tijorat
tahlili va iqtisodiy tahlillar kiradi, xar bir
li
i ha quyidagilarni aytib
tish mumkin.
Loyixalarning texnik taxlili. Loyixaning marketing nuqtai nazardan ijobiy
xulosasi olingach, uning texnik taxlili amalga oshiriladi. Texnik taxlilda loyixa
texnologiyasini ishlab chiqaruvchilardan shu loyixani amalga oshirish uchun
zarur
lga tijorat taklifi olinadi. Tijorat taklifi loyixa texnologiyasining xar
bir mashina va asbob-uskunasi, ularning baxosi, texnik spetsfikatsiyasi, texnikiqtisodiy
rsat i hlari t g risi agi
amalga oshirishda eng samarali
al
el
z ichiga oladi. Loyixani
lga texnologiya tanlanadi. Agar loyixa chet
el valyutasi xisobiga texnologiya bilan ta
la
tlar i
i la a iga
a shu texnologiyani ishlab chiqaruvchilar
lsa, unda xalqaro
rtasi a tanlov, a i tender
qilinadi.
Investitsiya loyixalarini texnik taxlil qilishning vazifasi loyixa maqsadi
nuqtai nazaridan eng qulay
lga texnologiyalar, loyixadan manfaat
19
rishi
mumkin
lga axoli kontingenti, maxalliy sharoitlar, kapital, xom ashyo va
ishchi kuchidan foydalanish imkoniyatlari va ularning baxosi, bozor xajmi,
shuningdek, loyixani rejalashtirish xamda amalga oshirishning mavjud va
potentsial imkoniyatlarini aniqlash xisoblanadi.
Investitsiya loyixalari ustida ishlash jarayonida texnik taxlil birinchi
navbatda
t azila i.
Texnik taxlilga quyidagilarni
ri chiqish va belgilash kiradi:
1)
Texnik va texnologik jixatdan muqobil variantlar.
2)
Loyixani joylashtirish
3)
Loyixa xajmi.
4)
Loyixani amalga oshirish muddatlari.
5)
Xom ashyo, ishchi kuchi va boshqa resurslardan foydalanish
r i
i ha muqobil variantlar.
imkoniyatlari va ularning etarliligini.
6)
Loyixa maxsuloti uchun bozor sig i i (xajmi).
7)
K z a tutilmagan omillarni xisobga olgan xolda loyixa xarajatlari.
Turli loyixalarda uchraydigan texnik muammolar
Ammo ayrim muammolar
p hili
ziga xos
loyixalarga xos
la i.
la i va ularni
identifikatsiya qilish mumkin. Bu muammolar quyidagi kategoriyalarga
li a ilar: mulk shakli; loyixa
la i; amalga oshirish muddatlari xamda
texnlogiyalarni tanlash va t plash.
Loyixaning texnik rejasi, ekspluatatsiyasi va menejmenti loyixani kim
amalga oshirishiga
g liq. qaysi loyixalarni davlat sektori, qaysisini esa
xususiy sektor amalga oshirishi kerakliligini aniqlash xozirda ancha muammo.
Chunki xususiy investorlar infratuzilmalar va kommunal xizmat singari
a a a i
davlat sektorlariga xam kirib borishayapti. Loyixa qaysi soxaga
tegishli ekanligi xam mulk shaklini tanlashda muxim rol
a i. Mulk shakli
masalasi shu bilan birga loyixaning qanday texnik rejasi tanlanishini belgilab
beradi.
Loyixa
la i va masshtabi deyarli xar doim loyixani ishlab chiqish
jarayonida aniqlanadigan
zgar
ha
20
miqdorlar
li
kelgan. qishloq
x
aligi yoki sanoat ishlab chiqarish loyixalari
lga talabga
amalga
ra belgilanadi. Boshqa xollarda loyixa
oshiruvchi
imkoniyatlariga
l alla a tga
la i loyixa maxsulotiga
muassasalarning
g liq
la i.
yoki
Ayrim
ishlab
la i avvalo uni
chiqaruvchilarning
loyixalar
la i
foydalanish
xududiy va tabiiy resurslarning cheklanganligi bilan
belgilanadi. Lekin xar qanday sharoitda xam rejalashtiruvchi idoralarning
mavjud sharoitni xisobga olmasdan katta
cheklash kerak. Tajribadan
la lar i afzal
tga texnologik echimlar
bosqich yondashuvni tanlashga majbur
q
rishlari i
lsa, bosqichma-
li a i. Bunday yondashuv tadqiqotlar
va adaptatsiya ishlaridan boshlanadi. Shundan s
g loyixaning tajriba varianti
yaratiladi va u t pla ga tajriba bilan t l ira borilib, t liq loyixaga keltiriladi.
Moliyaviy
jixatlar,
masalan,
loyixa
amalga
oshirilgandan
ekspluatatsiya qilishga xarajatlar qilish zarurati xam loyixa
s
g
uni
la i i belgilashi
mumkin.
Ekologik tahlil. Xozirgi davr ilmiy texnika taraqqiyotining jadallashishi va
insonning tabiatga ta siri kuchayganligi bilan ajralib turadi. Bu xolatni xisobga
olgan xolda mikro va makro
ekologik
muvozanatga
ta siri
la
a tuzilayotgan loyixalardan xar birining
mustaqil
ekologik
ekspertlar
tomonidan
baxolanishi shart. Agar tijorat loyixalari ekologik muvozanatga salbiy ta sir etsa
bunday loyixalar moliyalashtirilmaydi. Shu bilan birga davlat tomonidan
ekologiyani yaxshilashga qaratilgan notijorat loyixalari ishlab chiqiladi. Bunday
loyixalarning asosiy maqsadi foyda olish emas, balki ekologik muvozanatni
barqarorlashtirish va axolining salomatligini mustaxkamlashdan iborat.
Sanoat ishlab chiqarishining rivojlanishi atrof-muxit xavosi zararli
chiqindilar bilan ifloslanishiga olib kelishi mumkin. Bunday xollarda bu salbiy
natijalarni samara natijalari bilan taqqoslash va bu nisbatni chuqur taxlil qilish
zarur.
Ekologik taxlilning asosiy vazifasi loyixa natijasida yuzaga kelishi mumkin
lga potentsial zararni oldindan belgilash va uning ta siri i yumshatish yoki
batamom tugatish
llari i topishdir. Bu jarayon loyixada
21
z a tutilgan
natijalarga salbiy ta sir
rsatishi kerak emas. Tashqi muxit «tabiiy kapital
li », u iqtisodiy rivojlanishni jadallashtiradi. N t g ri rejalashtirilgan
loyixalar esa uning buzilishiga, milliy kapitalning emirilishiga olib kelishi
mumkin.
Ekologik boshqarishning vazifasi axolining tabiiy ta sirlarga
lgan talabi
bilan atrof-muxitning shu talabni qondira olish imkoniyatlari orasidagi
muvozanatni (balansni) topishdan iborat. Loyixalarni amalga oshirish «ekologik
sig i » potentsialini kamaytirishi kerak emas. Loyixalarni amalga oshirishdan
oldin ularning atrof-muxitga muxim ta sirlarini belgilash, loyixalar ta siri
asosida muxit buzilib ketgandan keyin uni
z xoliga keltirishdan afzalroqdir.
Shuning uchun xar qanday loyixaning ekosistemaga keltiradigan salbiy
oqibatlarini chuqur taxlil qilish talab etiladi. Agar loyixa ekosistemaga
e
rdan yuqori salbiy ta sir
shundan keyin xam vaziyat
rsata iga
lsa uni yangidan
zgar asa undan voz kechish zarur. Ekosistema
bitta davlat xududidagi muammo emas, balki uning
ta sir
ri chiqish,
zgarishi butun er shariga
rsata i (masalan, Orol muammosi). Shuning uchun ekosistemani taxlil
kilinganda bir mamlakat manfaatlaridangina kelib chiqish kerak emas.
Umuman olganda, loyixalarni ekologik taxlil uchun sarf etilgan xarajatlar
unchalik katta summani tashkil etmaydi.
Ta ii
ila
xit faqatgi a ta ii res rslar i g
a
irga
xar xil e l gi
xiz atlar xa
azifalariga
pi ha etarli e ti
r eril a i, h
ai
li q l as a , sh
rsata i Ta iat i g
i lar i g
z r ax si
mavjud emas. Suv va xavoning ifloslanishi natijasida odam organizmidagi
zgarishlar i g sal i
a iqlash
i
x llar a
zarar
qi atlari i statisti
lsa a,
xa
a ha qi i
zararlar i a iqlash sl i
rga
a lar t
al
tlar
r a i a tax i i
e ha i. Sh
i g
h
p
l aga ligi sa a li bunday xolatdan
p li l l a q la ilar.
Ayrim xollarda xarajatlarni xisoblash vaqtida bilvosita uslublardan
f
ala ish
i . Masala , Brazili a a
a alizatsi a tar
keltirish atrofdagi er va binolar baxosini oshira i, a i
22
gi i
shqa
ga
axs l tlar
baxosi bilan ekologik tadbirlarga ketgan xarajatlar aniqlanadi.
2-jadval
8
Ekologik tahlil qilinadigan loyihalar tavsifi
Atrof-muxitga ta siri t liq taxlil
qilinishi zarur
lga loyixalar
Atrof-muxitga ta siri i
qisman baxolash zarur
lga loyixalar
Platinalar, suv xavzalari,
r
bilan g liq loyixalar, katta sanoat
qurilishi, irrigatsiya, zax ketkazish
ishlari, suv toshqiniga qarshi
tadbirlar,
erlarni
tozalash,
minerallarni qazib olish, portlar
qurish, er milioratsiyasi, axolini
boshqa joyga
hirish, daryo
xavzasini
zgartirish, issiqlik va
GESlar va ulardan foydalanish,
ximikatlardan foydalanish, zararli
chiqindilarni qayta ishlash loyixalari
ASM
tarmoqlarini,
kichik
korxonalarni,
elektroenergiyani uzatish
tizimlari,
kichik
irrigatsiya
e tlari,
qaytadan
vujudga
keladigan energiyadan
foydalanish qurilmalari,
qishloq
x aligi i
elektr-lashtirish, turizm,
qishloq axolisini suv
bilan ta i lash, daryo
oqimini tartibga solish
va xokazo loyixalar
Loyixalarni amalga oshirish natijasida umuman tiklab
va uning elementlarini baxolash deyarli amalga oshirib
Atrof-muxitga
ta siri
baxolanishi
shart
l aga
loyixalar
Axoli
resurslari
loyixalari.
Texnik
yordam
loyixalari
l a
iga tabiat
l a iga eng qiyin
xodisadir.
Ijtimoiy tahlil. Xar qanday loyixa samarali amalga oshirilishi uchun
ijtimoiy taxlilning axamiyati katta. Loyixaning taklif etilayotgan u yoki bu
varianti axolining maqsadli guruxi manfaati talablariga javob berishi yoki
bermasligini aniqlash ijtimoiy taxlilning vazifasi xisoblanadi. Ijtimoiy taxlil
loyixa va u
yaxshilash
altirilga
ijtimoiy guruxning
zar
muvofiq kelishini
i ha tadbirlarni taklif etadi. Shuningdek, ijtimoiy taxlil axoli
tomonidan q lla -quvvatlanadigan xamda jamoatchilik fikri va qarashlaridagi
zgarishlar i rag atla tirish
8
li bilan loyixa maqsadlariga erishishni
E.Ishmuxamedov, S.Qosimov, A.Jumaev, Ya.Muxamedjanova .”Loyixa taxlili” T. TDIU 2006y. 149-b.
23
ta
i la iga loyixa strategiyasini belgilaydi.
Ijtimoiy taxlil qilinmagan loyixa mazmuniga uni ishlab chiqaruvchilarning
madaniy qarashlari loyixa
nisbatan
pr q ta sir
bilan birga
l allangan kishilarning madaniy qarashlariga
rsata i. Ijtimoiy taxlil loyixa taxlilining boshqa turlari
t azilishi kerak. Loyixa taxlilining boshqa turlari singari ijtimoiy
taxlil xam indentifikatsiya bosqichida boshlanib, loyixa davrining keyingi xar
bir bosqichida davom etishi kerak.
Ijtimoiy taxlil t rt asosiy soxaga e ti
1. Loyixaga ta sir
rsata iga
miqdoriy tavsifi va ijtimoiy tuzilmasi
r i jamlaydi. Bular:
axolining ijtimoiy-madaniy tavsifi
i ha taxlil.
2. Loyixa amal qiladigan xududdagi axoli tomonidan ishlab chiqarishni
tashkil qilish shakllari, shu jumladan oilalar, uy x
ali lari tuzilmasi, ishchi
kuchining mavjudliligi, erga egalik qilish shakllari, resurslardan foydalanish
imkoniyati va ulardan foydalanishni tartibga solish masalalari taxlili.
3. Loyixaning maxalliy madaniyat nuqtai nazaridan talabga javob berishi,
xususiy
loyixaning
mavjud
kishilarning qarashlarida,
ijtimoiy
e
rlarga
moslashuvchanligi,
z extiyojlarini anglashlarida zarur
zgarishlar
yasashga qobilligi.
4. Loyixadan uni amalga oshiruvchi tashkilot xamda maxalliy axoli
manfaatdorligini
tashkilotlarning
ta
ta
i lash
loyixaning
strategiyasi.
barcha
Bundan
maqsad
axoli
va
bosqichlarida
uzluksiz
ishtirokini
i lash ir.
Institutsional taxlil. Institutsional taxlil loyixa ustida bajariladigan
ishlarning eng muximlaridan biriga aylandi. Investitsiya loyixalari natijalari
p jixatdan tashkiliy tuzilma sifatiga xam
tashkilotlarni
rga ish,
ularning
g liq. Loyixani amalga oshiruvchi
boshqaruv
imkoniyatlari,
markaziy xokimiyatning loyixa uchun mutasaddi
shuningdek,
lga tashkilotlarga yordam
berishga qanchalik tayyor ekanliklarini baxolashga imkon beradi. Yaxshi
shakllanmagan,
takomillashmagan
boshqaruv
mutaxassislar, axborot tizimlari va xokazolarga ega
24
tuzilmasiga,
l aga
malakali
tashkilotlar
zimmasiga loyixalarni amalga oshirishni topshirish yoki ular taklif etgan
loyixalarni moliyalashtirish muvaffaqiyatsizlikka olib kelishi mumkin.
Moliya vazirligi
Vazirlar Mahkamasi
O zbekiston qishloq va suv
x jaligi vazirligi
Jahon banki
O zpaxtasanoat sotish
Loyihalarni amalga
oshirish agentligi
Moliya va
buxgalteriya
lim boshlig i
Monitoring va
baholash
lim boshlig i
Xarid qilish
lim boshlig i
Xodimlar va
a
ri at
lim boshlig i
4-rasm. Institutsional taxlil tuzilmasi9
Institutsional taxlil loyixalarni samarali amalga oshirish va eksplutatsiya
qilishga,
shuningdek,
mavjud
mutaxassislar bilan t l irishga
etish loyixaga
tashkilotlarni
mustaxkamlash,
malakali
a berishi lozim. Kuchli institutlarni tashkil
ra foydalaniladigan milliy xamda xalqaro resurslarni muxofaza
qilgan xolda loyixalarni samarali amalga oshirish imkonini beradi. Investitsiya
loyixalari institutsional taxlilidan maqsad loyixa amalga oshirilayotgan
makondagi tashkiliy, xuquqiy, siyosiy va ma
ri
vaziyatga baxo berish
xamda loyixaga jalb etilgan tashkilotlarning imkoniyatlarini mustaxkamlash
chora-tadbirlari borasida tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Bu vazifalar nafaqat loyixalarni amalga oshirayotgan va ekspluatatsiya
qilayotgan tashkilotlar, shuningdek, loyixa muvaffaqiyatiga ta sir
rsat
hi
xukumat va tarmoq tuzilmalariga, a i vazirliklar, idoralar, banklar, tadqiqot
9
E.Ishmuxamedov, S.Qosimov, A.Jumaev, Ya.Muxamedjanova .”Loyixa taxlili” T. TDIU 2006y. 170-b.
25
muassasalariga xam tegishli.
Iqtisodiyotni
qayta
qurish
sharoitida
loyixaga
tashkilotlar uchun “mulkchilik” kontseptsiyasi
Loyixani
amalga
oshiruvchi
muvaffaqiyatsizligi uchun
tashkilotlar
as li at i
mutasaddi
lga
ta muxim xisoblanadi.
uning
muvaffaqiyati
yoki
z zimmalariga olgandagina ijobiy
natijaga erishiladi. Mulk xuquqi mutasaddi tashkilotlar menejerlari loyixa
maqsadlarini anglashlari va bu maqsadlarga erishish uchun zarur qaror qabul
qilish vakolatiga ega ekanliklarini anglatadi. Bunday vaziyatda ularda xam
shaxsiy manfaatdorlik, xam loyixaga raxbarlik qilish imkoniyati mavjud
Institutsional
taxlilning
kattagina
qismi
“mulkchilik”
omili
la i.
loyixani
muvaffaqiyatli amalga oshirishga qanchalik ta sir etishini aniqlashga qaratilgan.
Moliyaviy taxlil. Loyixani moliyaviy taxlil qilish bir necha
li , loyixa turiga qarab, ikki yoki undan
ri ishga ega
pr q turdagi moliyaviy taxlil
amalga oshirilishi mumkin. Moliyaviy taxlil quyidagi turlarni
z ichiga oladi:
1. Moliyaviy rentabellilik taxlili.
2. Moliyalashtirishga extiyoj taxlili.
3. Loyixani ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning moliyaviy taxlili.
4. Xarajatlarning qoplanishi taxlili.
Moliyaviy rentabellilik taxlilida loyixaga q
samaradorligi foydaning ichki
e
ilga
ri, sof joriy qiymat
kapital
a lag lar
rsat i hlari orqali
aniqlanadi.
Moliyalashtirishga extiyoj taxlilida asosiy maqsad loyixani amalga oshirish
uchun
a lag bilan ta
i lash i rejalashtirish qarzlarni va ular
i ha
foizlarni t lash uchun qilingan xarajatlarni qoplash darajasi orqali aniqlanadi.
Loyixani ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning moliyaviy taxlilidan asosiy
maqsad loyixani ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning moliyaviy axvoli va
boshqaruv sifati samaradorlik
e
ri, moliyaviy
rsat i hlar orqali
aniqlashdir.
Xarajatlarni qoplanishi taxlilining maqsadi davlat loyixalarida foydala26
nuvchilardan tushadigan t l
lar xisobiga xarajatlar qoplanishini baxolashdir.
Moliyaviy taxlilning xar xil turlari loyixaning maqsadga muvofiqligini,
resurslardan
foydalanish
samaradorligini,
loyixa
ishtirokchilari
uchun
rag atlar i, moliyaviy rejalarning asoslanganligini, moliyaviy boshqaruvning
layoqatliligi darajasini xamda loyixani amalga oshirish natijasida kutilayotgan
foyda darajasini baxolash uchun q lla ila i.
U yoki bu turdagi taxlilni
t azish zarurati loyixaning murakkabligi
darajasiga, uning xususiy sektordagi yoki davlat loyixasi ekanliligiga xamda
iqtisodiyotning qaysi tar
g iga taalluqligiga
g liq.
Moliyaviy taxlilda daromad va xarajatlarni xisoblashda:
 faqat aloxida bozor baxolari q lla ila i;
 kapital xarajatlar loyixaning butun xizmat davriga taqsimlab chiqiladi
(amortizatsiya);
 soliqlar va turli guruxlar
rtasi agi bir tomonlama t l lar xisobga
olinadi;
 xususiy diskont stavkasi q lla ila i.
Iqtisodiy taxlil. Loyixa O z e ist
milliy iqtisodiyotining ustuvor
alishlariga va iqtisodiy xavfsizligiga javob berishi kerak. Shuning uchun
iqtisodiy taxlil investitsiya loyixasini umumjamiyat manfaati nuqtai nazaridan
rga a i. Iqtisodiy taxlil loyixalarga kengroq yondashib, daromad va
xarajatlarni baxolashda moliyaviy taxlildan farq qiladi. Moliyaviy taxlilda
foydali deb baxolangan loyixa
zi i g salbiy ekologik yoki ijtimoiy oqibatlari
tufayli iqtisodiy taxlilda foydasiz deb baxolanishi mumkin.
Loyixaning ekoligik jixatlari bilan
olinganda
p xollarda u samarasiz
g liq iqtisodiy xarajatlar xisobga
li
qolishi mumkin. Loyixaning
ekologiyaga salbiy ta siri i oldini olish uchun tozalash inshootlari qurishga
t g ri keladi. Bu xolda investitsiya xarajatlari
pa a i va loyixaning
samaradorligi pasayadi. Natijada loyixa samarasiz deb xisoblanishi mumkin.
Moliyaviy taxlil va iqtisodiy taxlil
rtasi agi farqlarni quyidagicha keltirish
mumkin:
27
1. Moliyaviy taxlilda daromad va xarajatlarga nisbatan aloxida bozor
baxolari q lla ila i.
Iqtisodiy taxlilda muqobil ijtimoiy qiymatlar (daromadlar va xarajatlarga
nisbatan yashirin baxolar, ekologik daromad va xarajatlar, foydalinilmayotgan
yoki t la foydalanilmayotgan ishlab chiqarish omillari) q lla ila i.
2. Moliyaviy taxlilda kapital xarajatlar loyixa xizmat muddatiga taqsimlab
chiqiladi (amortizatsiya).
Iqtisodiy taxlilda esa kapital xarajatlar foydalanish yilidagi bir marotabalik
xarajat summasi sifatida xisobga olinadi.
3. Moliyaviy taxlilda soliqlar va turli guruxlar
tomonlama t l
soliqlar
jamiyat
rtasi agi boshqa bir
lar xisobga olinadi. Iqtisodiy taxlilda esa bu t l lar va
ichidagi
transfert
t l
lari
lga i
uchun
xisobga
olinmaydilar.
4. Moliyaviy taxlilda diskontning xususiy stavkasi q lla ila i.
Iqtisodiy taxlilda loyixalar
daromad darajalariga
ra guruxlar
i ha daromadlar va xarajatlar oqimlarini
i ha
rga ila i.
Umuman olganda, iqtisodiy taxlil loyixaning xomiylariga xam, boshqalarga
xam ta siri i
rga ga xolda u jamiyat uchun qanchalik foydali ekanligini, uni
amalga oshirish uchun jamiyat nuqtai nazaridan resurs ajratish qanchalik
maqsadga muvofiqligini tekshiradi.
Daromadlar va xarajatlarni iqtisodiy taxlil qilish resurslardan samaraliroq
foydalanish maqsadida iqtisodiy tanlash muammosini qulay va tushunarli
izoxlash usulidir. Xar bir mamlakat u yoki bu maxsulotni
oladi. Lekin bir
la xamma maxsulotni
p ishlab chiqara
p ishlab chiqarib
l a i. Shu
sababli resurslardan foydalanishning turli variantlaridan birini tanlashga t g ri
keladi. Minimal xarajatlar bilan maksimal natijalarga erishishni ta
qilib investitsiyalashga erishgan mamlakatgina
foydalanishni ta
i la iga
z resurslaridan oqilona
i la oladi.
Iqtisodiy taxlil maqsadi loyixa bilan
chiqish uchun umumiy asos yaratishdir. Bunga:
28
g liq barcha samaralarni
ri
1. Bozor bitimlaridan
z aksini topadigan iqtisodiy
zgar
hilar i
aniqlash;
2. Loyixaning turli belgilarini baxolashga axoli munosabatini aniqlash
uchun loyixaning foydali tomonlarini xarakterlovchi
rsat i hlarga pulda
ifodalanmaydigan qiymatlarni kiritish;
3. Loyixalarni bevosita
lchanadigan boshqa xarajatlari xamda natijalarini
taqqoslash imkonini beruvchi chizmalarni ishlab chiqish
li bilan erishiladi.
Bular asosida loyixadan olinadigan manfaat unga sarflangan xarajatdan
oshish-oshmasligi t g risi a murakkab qarorga kelinadi. Bunda manfaat
(daromad) va xarajatlar yagona
l h
Loyixani qabul qilish, loyixa
birligida ifodalanadi.
i ha iste
l qilinadigan resurslardan
foydalanish borasidagi muqobil variantlardan xech biri mamlakat oldida turgan
vazifalar nuqtai nazaridan bundan yuqoriroq natija bermasligini anglatadi.
29
II bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida investitsiyalarning loyihaviy tahlili
2.1. Investitsiya loyihalarini loyihaviy tahlil qilish tartibi va
jarayonlari
Investitsiya
loyihalarini
amalga
oshirishning
zarurligi,
maqsadga
muvofiqligi va ahamiyati ularni loyihaviy tahlil qilish natijasida aniqlanadi.
Umuman olganda, loyihaviy tahlil qachon amalga oshiriladi va amalga
oshirilishi talab etiladi. Investorlar muayyan loyihaga
ma lag lari i
altirar
ekan,
eng
avvalo,
ushbu
z investitsiya
q
il alar i g
samaradorligini oldindan aniqlab olishi, loyihaning daromadlilik darajasi va
riskli vaziyatlarni oldindan baholashni
z oldiga aqsad qilib q
a ilar. Demak,
loyihaviy tahlil investitsiya loyihasini ishlab chiqish jarayonlarida amalga
oshiriladi. Buning sababini quyidagi chizma yordamida isbotlash
1
2
ri li ir.
3
vaqt
5-rasm. Investitsion loyiha uch fazani ichiga olgan loyiha hayotiy tsikli10
Ushbu rasmdan
ri a i i, investitsiya loyihasi 3 ta fazadan iborat
la i. Bular: investitsiya oldi, investitsiya va ekspluatatsiya fazalari. Mazkur
3 ta faza investitsion loyiha – hayotiy tsiklini tashkil etadi.
10
Uzoqov A., Nosirov E., Saidov R. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. – T.:
IQTISOD-MOLIYA, 2006. – B. 32.
30
Investitsiya loyihalarini ishlab chiqishda loyiha tsiklining bosqichlari
muhim axamiyatga ega. «Loyiha tsikli» tushunchasiga loyihani ishlab chiqish va
uni amalga oshirishning turli bosqichlari kirdi. Loyiha tsiklining
shla g i h va
tugallanish davrlari, g
lga ga qadar
davrlarni
a a to uning moddiy qiymatga ega
z ichiga oladi.
Investitsiya loyihasini ishlab chiqishning asosiy bosqichi
li ,
investitsiya oldi fazasi hisoblanadi.
Ushbu fazada loyiha ishlab chiqiladi, uning imkoniyatlari
dastlabki texnik – iqtisodiy tadqiqot – kuzatishlar
rga ila i,
t azila i, potentsion
investor va loyihaning boshqa ishtirokchilari bilan muzokarolar olib boriladi,
xomashyo va uskunalarni etkazib beruvchilar tanlanadi. Agar investitsion
loyihaga kredit jalb qilish
i ha
bitimlar
z a tutilgan
tuziladi;
lsa, unda bu fazada kreditni olish
investitsion
loyihani
yuridik
jixatdan
rasmiylashtiriladi; hujjatlarni tayyorlash, shartnomalarni rasmiylashtirish va
korxonani r
xatga olish amalga oshiriladi.
11
3- jadval
Investitsiya oldi fazasi
Investitsiya oldi fazasi
1
2
3
Loyihani amalga oshirish Loyihani
asoslashning Loyihani
baholash
va
imkoniyatlarining tahlili
tayyorgarlik bosqichi
investitsiya qilish t g risi a
qaror qabul qilish
Investitsiyalash uchun kerak Loyihani mavjud muqobillar Yakuniy
qaror
sifatida
la iga
a lag lar hajmi bilan
solishtirgandagi loyihani ijtimoiy-iqtisodiy
va salohiyatli (potentsial) dastlabki asoslash.
baholash.
investorlar
Loyihani
amalga Q shi ha
(funktsional) Investitsiyalashning
oshirishning ichki va tashqi izlanishlar.
salohiyatli
manbalarini
shart-sharoitlari baholash
aniqlash.
Loyihani amalga oshirish Loyihani texnik iqtisodiy Investitsiyalashning
imkoniyatlarini makro va asoslash (TIA).
tadbirlarining ishlab chiqish.
mikroiqtisodiy
darajada
tahlil qilish
Loyihani amalga oshirishga
kelishish
va
tasdiqlash
(ishchi hujjatlar)
11
J rae A. X
a q l
D. Mamatov B. Investitsiya loyihalari tahlili T.2003y. 31-b.
31
Yuqoridagi jadvaldan
fazasida
ri i
turibdiki, loyihaning investitsiya oldi
lg si loyihalashtirish
e ti i g imkoniyatlari
rga ila i.
Loyihaning bu hayotiy bosqich tsiklida, uning hayotga mos qobilligi va jalb
etuvchanligiga asos yaratiladi. Investitsiya oldi fazasi loyihaning t liq
xarakteristikasini berishi shart.
Ba zi xollarda investitsiya loyihasining bu hayotiy tsikl bosqichining
davomiyligini aniqlash juda qiyin kechadi.
Jaxon amaliyotida investitsiya oldi fazasi quyidagi bosqichlari mavjud:
1) Investitsiya g
alari i g shakllanishi,
a i g
a i tanlash va
dastlabki asoslash yoki dastlabki investitsion kontsentsiyani shakllantirish;
2) Investitsiya imkoniyatlarini izlash,
mahsulotga talabni
a i ishlab chiqariladigan
rga ish, loyihaning qiymati va uning samarasini aniqlash;
3) Loyihaning texnik – iqtisodiy asoslanishi yoki uning texnik iqtisodiy va moliyaviy maqbulligini baholash;
Baholovchi xulosani tayyorlash va investitsiyalash uchun qaror qabul
qilish.
Demak, mazkur bosqichda loyiha
i ha investitsiyalash uchun qarorlar
qabul qilish asoslari yaratilar ekan, bu jarayon va harakatlarning barchasi
loyihaviy tahlilni amalga oshirish natijasidagina ta
i la ishi mumkin.
Loyihaviy tahlilda investitsiya loyihasining barcha imkoniyatlari,
afzalliklari, salbiy jihatlari, keltiradigan samaralari t liq va kompleks tarzda
rga i
chiqiladi. Bunda investitsiya loyihalari
rga ish va tahlil etish ikki xil
1. Iqtisodiyot sektori darajasi
2. Korxona darajasi
i ha
al
tlar i
alish a amalga oshiriladi:
i ha yondashish (makro).
i ha yondashish (mikro).
Iqtisodiyot sektori darajasi
i ha izlanishlarni olib borish
sha
davlatning butun investitsiya salohiyatini (potentsialini) hamda bu davlatga
boshqa davlatlar tomonidan investitsiya qilinishi mumkin
hajmini
lga
a lag lar
rga ish va taxlil qilishni, iqtisodiyotni rivojlantirishga ta sir
32
rsatishi mumkin
lga
barcha jihatlari va afzalliklarini baholashni
z
ichiga oladi.
Korxona
q
miqyosidagi
tahlil
aniq
investitsiya
loyihasi
i ha
ila tga talablardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.
Loyiha
i ha investitsiya imkoniyatlarini
rga ish va taxlil qilishda
quyidagi omillarga alohida e ti r beriladi:
- umumiy investitsiya muhiti, shart-sharoitlar;
- qayta ishlanishi mumkin
lga tabiiy boyliklar va xom ashyo
resurslari;
- ishlab chiqarilishi
talab (aholini
l alla a tga tovarga (xizmatga) kelgusidagi
sishi hisobiga, aholi xarid qobiliyatining
sishi hisobiga va
boshqa omillar);
- loyihaning atrof-muhitga ta siri;
- boshqa tarmoqlar bilan kelgusidagi
zar aloqasi va imkoniyatlari;
- diversifikatsiyalash imkoniyati. Masalan, neft-ximiya majmuasidan
formatsevtik ishlab chiqarishga
tish;
- ishlab chiqarish resurslarining mavjudligi va ularning qiymati;
- eksport imkoniyatlari;
- import
r i i bosadigan mahsulotlarni ishlab chiqarish va boshqalar.
Yuqorida keltirilgan loyihaviy tahlil jarayonida loyihaning taqdim
etadigan barcha samaralari, imkoniyatlari turli
l hovlarda baholanishi va
aniqlanishiga qaramay, investorlar uchun eng muhim tomonlaridan biri
moliyaviy samaradorligini tahlil qilishga jiddiy e ti
lga
r qaratiladi. Bu esa,
z
navbatida, bugungi kunda investitsiya loyihalarining haqiqiy samaradorligini,
hayotiyligini,
daromadliligi
va
qoplanuvchanligini
aniq
hisob-kitoblar
yordamida aniqlashga imkon beruvchi zamonaviy hisoblash formulalari orqali
baholashni amalga oshirish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Quyidagi chizmada investitsiya loyihalarining samaradorligini baholash
ikki mezon asosida,
a i moliyaviy va iqtisodiy baholash orqali amalga
oshirilishi tartibi va tizimi keltirilgan.
33
Investitsiya loyihasining samaradorligini baholash usuli
Moliyaviy
baholash
Daromad
t g risidagi
hisobot
(2-shakl)
Pul
ma lag lari
harakatining hisoboti
(4-shakl)
Iqtisodiy
baholash
Balans
Oddiy (statistik) usullar
(1-shakl)
Moliyaviy baholanishning koeffitsientlari
Foydaning oddiy
normasi
Diskont
usullari
Sof joriy qiymat
Qaytib kelish
muddati
Rentabellik
indeksi
Foydaning ichki
e ri
Diskontlangan
qoplash muddati
6-rasm. Investitsiya loyihasi samaradorligini baholash usullari12
Investitsiya loyihasi samaradorligini baholashning bu ikkala mezoni ham
bir-birini t l iri turadi.
Moliyaviy baholash investitsiya loyihasini umumiy amalga oshirish
jarayonidagi likvidligini tahlil qilishda ishlatiladi. Boshqacha aytganda
moliyaviy baholash vazifasi, loyihani belgilangan muddatlarda amalga oshirish
uchun, uning jami moliyaviy majburiyatlarini bajarishga korxonaning etarli
moliyaviy resurslari
lishi i belgilashdir.
Iqtisodiy baholash esa, investitsiya loyihasining potentsial qobiliyati, shu
loyihaga q
ilga
a lag lar i g qiymatini saqlab qolishda va ularning
sishi
s r ati i etarli darajasini yaratib berishda foydalaniladi.
12
Uzoqov A., Nosirov E., Saidov R. Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va ularning monitoringi. – T.:
IQTISOD-MOLIYA, 2006. 67-b.
34
Investitsiya loyihasida kapaital qiymatini
qiymati darajasida saqlab qolishga
samaradorligiga turli daraja va
stirish yoki uni kamida
z
lga intilish loihaning natijaviyligi va
ri ishlar agi risklarning ta siri bilan bevosita
g liq ir. Shu sababdan loyihaviy tahlilda investor investitsiya loyihasiga ta sir
etishi mumkin
lga
risklarni aniqlash, turkumlash, ularning oldini olish,
pasaytirish yoki qoplash va boshqa chora-tadbirlarni oldindan
amalga oshirishi lozim
ra bilishi va
la i.
Quyidagi chizmada loyihaviy tahlilda tahlil qilinishi lozim
lga risklar
tasnifi keltirilgan.
Risklar tasnifi
Tashki muxit bilan boglik
risklar
- siyosiy risklar;
- milliylashtirish va
ekspropriatsiya bilan boglik
risklar;
- a la at x
ati ta siri a
shartnomalarning bekor
kilinishi riski;
- xarbiy xarakatlar va fukarolar
tartibsizligi bilan boglik
risklar;
- tadbirkorlik faoliyatini
xukukiy tartibga solish bilan
boglik risklar;
- korxona obrusining yukotilish
riski.
Xujalik faoliyati bilan
boglik рисклар
- texnik risklar;
- ishlab chikarish riski;
Mol-mulk bilan boglik
risklar
- mulkning zararlanish
riski;
- mol-mulkning yuk
kilinishi riski;
- mol-mulkni ugirlash
bilan boglik risklar
Tijorat risklari
Moliyaviy
risklar
- tovar va
xizmatlar
realizatsiyasi
jarayonida
yuzaga keluvchi
risklar;
- yuklarni
junatish bilan
boglik рисклар;
- solik riski;
- valyuta
riski;
- inflyatsiya
riski;
Kadrlar bilan
boglik risklar
Investitsion risklar
- loyixaning uz
muddatida
moliyalashtirilmasligi
riski;
- depozit riski;
- investitsion loyixani uz
muddatida
tayyorlanmasligi риски
- kadrlar malakasining pastligi riski;
- tashkiliy masalalar bilan boglik risklar
7-rasm. Kichik biznes korxonalarida risklar tasnifi13
Risk investorning eng asosiy dushmani hisoblanadi. U bilan doimiy
ravishda va uzluksiz kurash olib boradi. Shu sababli riskka qarshi yuqorida
ketirilgan kurashlardan tashqari yana quyidagilarni amalga oshirish talab etiladi,
a i risklarni pasaytirishning boshqa usullari va
llari a foydalaniladi:
• korxona faoliyatini strategik rejalashtirish;
• shartnomalarga kiritilgan jarima sanktsiyalari tizimi hisobiga mumkin
lga moliyaviy zararlarning qoplanishi ta
i la a i;
• hamkorlar bilan shartnomalardagi fors-major vaziyatlar r
13
N sir E. a . «I estitsi a ris lari i
muallif tomonidan shakllantirildi
shqarish». T.: «M li a», 2011 . it
35
i agi
al
xati i
tlar as si a
qisqartirish;
• korxona aylanma
a lag lari i boshqarishni takomillashtirish;
• moliya bozori t g risi agi q shi
ha
al
tlar i ig ish va taxlil
qilish;
• tashki
muhit
va
moliya
bozori
t rasi i g
zgarish
tendentsiyalarini prognoz qilish;
• x
ali faoliyatining informatsiya bilan ta
i lash darajasini oshirish.
Risklarga qarshi samarali kurash olib borish investitsiya loyihasi
samaradorligini oshirish va yakuniy sof foydaning hajmiga katta ta sir
rsata i.
Sof
foydaning
pa ishi
reinvestitsiyalash
uchun
hamda
investitsiyalarning imkon qadar tezroq qoplanishida muhim ahamiyatga ega
la i.
Quyidagi chizmada investitsiya loyihasi
i ha sof foydaning hosil
lish mexanizmi keltirilgan.
Maxsulot sotishdan tushgan
tushum
Q shilgan
qiymat solig i
Boshqa tovarlar realizatsiyasidan
foyda
Aktsiz solig i
Tannarx
Mexnat xaqi xarajatlar
Soliqqa
tortiladigan
foyda
Soliqqka
tortilmaydi gan
foyda
Realizatsiya qilinmagan
operatsiyalardan daromadlar
Maxsulot
sotishdan
тушган
тушум
Boshqa xarajatlar
Balans foydasi
Boshqa x jalik yurituvchi
s e tlar a ulush q shib
qatnashish orqali qimmatli
qog ozlardan olingan daromadlar
Foyda solig i
Renta
to lovlari
Sof foyda
Jamg arma
Mahalliy
soliqlar
Daromad solig i
Iste
l
8-rasm. Investitsiya loyihalarida sof foydaning shakllanish mexanizmi14
14
Yig
a
ateriallar as si a
uallif tomonidan shakllantirildi
36
Umuman olganda, investitsiya loyihalarini loyihaviy tahlil qilish
tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish va samaradorligini ta
i lash i g bosh
kafolati hisoblanadi.
2.2. Tijorat banklarida investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilish
uslubiyoti
Har qanday investitsiya loyihasida uning loyihaviy tahlilini amalga
oshirish loyihani ishlab chiqishdan boshlab to uni amalga oshirgunga qadar
lga davrda olib boriladi. Bunda bajariladigan asosiy ish loyihalarni texnikiqtisodiy asoslash ularni amalga oshirishning maqsadga muvofiqligini aniqlash
va asoslashda ahamiyatga ega. Investitsiya loyihalarini loyihaviy tahlil qilishda
loyihalarni kompleks texnik-iqtisodiy asoslash loyiha samaradorligi va
muvaffaqiyatli amalga oshirilishining muhim shartlaridan biridir.
Tijorat banklari investitsiya loyihaviy tahlil qilishda va ularni moliyaviy
va iqtisodiy samaradorligini baholashda quyidagi formulalardan foylanadi:
Investitsiyalarni
Investitsiyalarning
qoplash
qoplash
muddatini
muddatini
hisoblash
hisoblash
usuli
usuli
pul
(PP),
oqimlarini
diskontlashga asoslangan usullardan farqli ravishda investitsiyalarning nominal
miqdorda qaytarilishi mumkin
lga davrni aniqlashga xizmat qiladi. Shunga
ra, bu usul investitsiya loyihasini amalga oshirishdan olinadigan daromadlar
hisobiga qilingan investitsiya sarflarini qoplash davrini aniqlashga asoslangan.
Uni hisoblash formulasi quyidagicha:
I0
PP
()
CFt
bu erda, I0 –
shla g i h investitsiyalar: CFt ( ) - investitsiya loyihasini amalga
∑
oshirishdan olingan yillik pul tushumi summasi.
Investitsiya loyihalarining samaradorligini diskontlashning sof joriy qiymat
usuli asosida baholash (NPV), Sof joriy qiymat – investitsiyalash
e ti a
foydalanish davrida oldindan qat i belgilangan va zgar as foiz stavkasi
( e ri)da olinadigan daromadlar va qilinadigan xarajatlarning alohida
37
muayyan davrdagi barcha kirim va chiqimlarining diskontlashtirilishi
olingan va ular rtasi agi farqni ifodalovchi qiymat.
Uni hisoblash formulasi quyidagicha:
CFt
CFt
CF1
CF2
n
NPV


...

I

I 0
0 t 1
1 k 1 1 k 2
1 k t
1 k t
bu erda, NPV – sof joriy qiymat; k – diskontlash stavkasi; I0 –
investitsiya; CFt - t davr oxirida kelib tushgan pul oqimi.
li bilan
shla g i h
Investitsiya rentabelligi RI - qilingan xar bir s
investitsiyaga qanday
darajada foyda olinganligini, yoki investor boyligi qanchaga
pa ga i i
ifodalaydigan
rsat i h ir.
Uni hisoblash formulasi quyidagicha:
It
n CFt
n
PI  /
t 1 1 k t t 1 1 k t
 
 
I0 - dastlabki investitsiya summasi; CF - pul tushumlari; t – davr.
Shuni ham ta i lash joizki, investitsion loyihalarni texnik-iqtisodiy
asoslash bir necha bosqichda amalga oshirilib, ular
zar
g liq holda ketma-
ketlikda amalga oshirilishi ham loyihaning sifatli ishlab chiqilishiga xizmat
qiladi. Biz uning
zar
g liqligi i quyidagi chizma orqali ifodaladik.
Bugungi kunda respublikamiz tijorat banklari tomonidan investitsiya
loyihalarini texnik-iqtisodiy asoslashni ishlab chiqish
yaratilgan
i ha uslubiyot
li , ular hozirgi zamon talablariga javob beradi hamda xorijiy
davlatlar tajribalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. O z navbatida,
investitsiya loyihalarini texnik-iqtisodiy asoslash quyidagi
li lar a tashkil
topgan: kirish; loyihadagi operatsiyalar; loyihaning afzalliklari va foydaliligi;
loyiha ta sis hilari va homiylari; loyiha
i ha bitimlar qiymati; loyihaning
moliyalashtirish rejasi; loyihadagi xom ashyo va boshqa xarajatlar; loyiha
i ha tovar va xizmatlar, sotish bozorlari; loyihaning tashkiliy masalalari;
loyiha
i ha mulk va uskunalarni s g rtalash; loyiha
muhofaza qilishga doir
al
tlar; loyiha
i ha atrof-muhitni
i ha qonun va qoidalar; loyiha
i ha texnologiya va uskuna; loyihani kreditlashda banklarning
i ha kafolatlar; loyiha quvvati va uning yillar
38
i ha
r i; loyiha
zlashtirilishi;
loyihadagi tayyor mahsulotning yillar
xarajatlar; loyiha
kitobi; loyiha
i ha sotilishi; loyiha
i ha kredit t l lari va foizlarning yillar
i ha daromadlar jadvali; loyiha
i ha
i ha hisob-
i ha joriy aktivlar va
passivlarning, aylanma kapitalning hisob-kitobi; loyiha
i ha pul oqimi
hisob-kitobi.
Loyiha strategiyasi va marketing kontseptsiyasi
(1- li )
Sotish dasturi
(2-b lim)
Ishlatiluvchi moddiy resurslar
(3- li )
Loyihaning joylashuv joyi,
maydoni va atrof-muhit
(4- li )
Loyihalashtirish va texnologiyalar
(5-b lim)
Korxonaning tashkiliy
tuzilmasi
(6- li )
Mehnat resurslari
(7-b lim)
Loyihani amalga oshirish
(8- li )
Moliyaviy tahlil, moliyalash manbalarini tanlash va investitsiyalar
samaradorligini baholash
(9- li )
9-rasm. Investitsiya loyihalarini texnik-iqtisodiy asoslash bosqichlari va
ularning o’zaro bog’liqligi15
1. Kirish qismida qarz oluvchi korxona t g risi a
al
t, biznesdagi
maqsadi, biznesining imkoniyatlari va ularni amalga oshirish strategiyasi, ishlab
chiqariladigan mahsulotlar sotilishi kutilayotgan bozorlar holati, raqobatchilari,
moliyaviy natijalari hamda talab qilinayotgan investitsiyalar summasi haqidagi
al
tlar mavjud
lishi va taqdim etilishi kerak. Shuningdek, korxona
nomi, yuridik manzili, bank rekvizitlari, qarz oluvchining asosiy faoliyati hamda
15
Yig
a
ateriallar as si a
uallif tomonidan shakllantirildi
39
xorijiy hamkorlar t g risi agi
2. Bu
li
al
tlar batafsil
rsatilishi kerak.
a loyiha muhokamasi, uning faoliyat sohasi va mantiqiy
ifodasi, amalga oshirish chora-tadbirlari, loyihaning yangiligi yoki ishlab
chiqarishni
kengaytirish
uchun
l alla ga ligi,
ishlab
chiqariladigan
mahsulotlari, quvvati, zaif jihatlari, ishlab chiqarishni kengaytirishdan
zla ga maqsad va boshqalar t liq
3. Bu
li
q shi
rsatib
tilishi kerak.
ha ishchi kuchini va ish
ri lari i tashkil etish,
ekologik vaziyatni yaxshilash, respublikaning eksport salohiyatini oshirish,
import
r i i bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish, energiya va
qilg i i
tejashi, yangi texnologiyalarni q llash, zamonaviy boshqaruv tizimini tatbiq
etish va nihoyat, loyihaning mahalliy ishlab chiqarish va iqtisodiyot uchun
muhimligi jihatidan samaradorligini yoritish vazifalari tahlil qilinadi.
4. Bunda qarz oluvchi korxonaning yuridik nomi, manzili, bank
rekvizitlari, mulkchilik shakli, rahbarlari, xizmatchilari va ularning tajribasi,
ta sis hilar va homiylar ish faoliyatining tajribalari t g risi agi
al
tlar,
yillik tovar aylanmasi, aktsiyadorlik kapitali, moliyaviy imkoniyatlari,
z a
tutilgan moliyaviy q
il alar va risklar, xorijiy hamkorlarning loyihada
ishtirok etishining mantiqiy asoslanganligi va ta sis hilar i g s
daromadlari va xarajatlari t g risi agi hisobot
al
ggi ikki yillik
tlari hamda auditorlik
firmalari xulosalari keltirilishi lozim.
5. Loyihani amalga oshirish qiymatining hisob-kitobi quyidagilarni
qamrab oladi: baholash qiymati; er, uskuna, montaj ishlari, qurilish va h.k.lar
qiymatiga xarajatlarning taqsimlanishi; milliy va xorijiy valyuta xarajatlarining
taqsimlanishi va h.k. Bu
li
a tomonlar
rtasi a tuzilgan bitimda uning
qiymati, bitim qiymatining asosliligi, a i xarajatlarning er, uskuna xodimlarni
qitish, qurilish-montaj ishlari, talab qilingan aylanma kapital va
xarajatlarga
shla g i h
li ishi hamda ularning bahosi, xarajatlarning milliy va xorijiy
valyutada qiymati va tuzilishi, investitsiya xarajatlari kabilar mukammal tarzda
aks ettirilgan
6. Bu
lishi zarur.
li
a loyiha ishtirokchilari va ularning moliyaviy q
40
il alari
aks etiriladi. Kreditni olish manbalari, mahalliy va xorijiy qarzlar va
a lag lari, loyiha likvidliligini ta
shartlar, a i q
ilga
z
i lash uchun talab qilinuvchi muddat va
a lag lar i g qoplanishi va kreditlarning qaytarilishi
uchun qancha muddat va qanday shartlar talab qilinadi. Shuningdek,
moliyalashtirish rejasida moliyalashtirishning tarkibiy tuzilishi t g risi agi
shla g i h
al
tlar keltiriladi.
7. Ushbu
li
a ishlab chiqarish uchun materiallar, resurslar, xom
ashyo va ishchilarga ish haqi xarajatlari, energiya va suv, yarim tayyor
mahsulotlar hamda boshqa joriy harajatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, bozorning
joylashgan joyi, materiallar, resurslar va xom ashyo etkazib beruvchilar va
ularning ishonchliligi, xom ashyo sifati, xom ashyo bilan ta
i lash a
kutilayotgan risklar, xom ashyoni etkazib berish xarajatlari, xom ashyo baholari
(xorijiy va milliy valyutada), marketing va boshqalar chuqur tahlil qilinadi.
8. Bunda etkazib berilayotgan tovrlar yoki
rsatila tga
xizmatlar,
ularning jahon standartlariga muvofiq kelishi, raqobatbardoshligi atroflicha
rga ila i. Korxonalarning tovarlari yoki xizmatlari uchun sotish bozorlari
chuqur
rga ila i. Marketing rejasi tuziladi va u quyidagilarni
z ichiga oladi:
tovarlarning sotilish sxemasi; narxni shakllantirish; reklamani tashkil etish va
unga xarajatlar; kutilayotgan risklar;
Marketing rejasi – bu kutilayotgan sotish hajmiga erishi uchun tadbirlar
va bozor iste
l hilari i qondirish
li bilan maksimal foyda olish rejasidir.
Bunda korxona rivojlanishining marketing strategiyasi muhim sanaladi. Mazkur
strategiyani ishlab chiqishda servis xizmati, sotish, tovar va garx siyosatlarini
qamrab oluvchi marketing tadbirlarini ishlab chiqish
zgar
li bilan korxonalarning
ha yuozor sharoitlariga moslashish maqsadida tashqi muhit omillarini
hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Va bunda mavjud risklarga alohida e ti r
qaratish zarur
faoliyatiga
la i, chunki risk omili korxonaning moliyaviy-x
pr q ta sir
ali
rsata i. Risklarning, eng kamida, quyidagi turlarini
hisobga olish lozim:
- ishlab chiqarish riski;
41
- tijorat riski;
- moliyaviy risk;
- fors-major holatlar bilan
g liq risklar.
Risk ta siri i pasaytirish usullari turlichadir, lekin bir muncha afzalroqlari
bu s g rtalash, rezerv fondini barpo qilish, riskni taqsimlashdir.
9. Bunda, birinchi navbatda, korxona boshqaruv masalalari
ri
chiqiladi. Bank loyihaning tashkiliy rejasi bilan tanishganda korxona boshqaruvi
asosan kimlar tomonidan amalga oshirilishi t g risidagi tasavvurga ega
lozim. Va bunda quyidagilr
lishi
rsatilishi kerak: korxonaning tashkiliy sxemasi;
etuk mutaxassislar va ishchilarning mavjudligi, agar mavjud
l asa
qitish
ishlari kim tomonidan va qanday tashkil etilishi; ishchilarning samarali va
ishonchli ishlashi uchun qanday dastur zarur
qanday yordam va qachon zarur
lishi; xorijiy hamkor tomonidan
lishi va h.k.
10. Bunda s g rta polislarining turi va qancha summaga sotib olishining
rejalashtirilishi, shuningdek, texnik-iqtisodiy asoslashda loyiha
i ha barcha
mulk va uskunalarni s g rtalash
i ha tuzilgan shartnoma shartlari,
muddati, shakli, summasi, s g rtal
hi tashkilot va uning faoliyati, imidji
( r si) t g risi agi
al
t, s g rtala a tga
t liq tarkibiy elementlari va shu kabilar
11.
al
Loyihaning
atrof-muhitga
tlar i g mavjudligi, loyiha
mulk va uskunalarning
rsatilish kerak.
ta siri,
atrof-muhit
t g risi agi
i ha atrof-muhitga salbiy ta sir
rsatishlar i kamaytirish uchun q lla ilishi
usullar, qarz oluvchining atrof-muhit
z a tutilgan texnologik
i ha umumiy siyosati, baxtsiz
hodisalar va “fors-major” holatlarida atrof-muhit uchun salbiy oqibatlarning
kelib chiqish risklari kabilar Tabiatni muhofaza qilish davlat q
loyiha
icha ekspertiza xulosalari asosida hal etilgan
itasi i g
lishi kerak.
12. Loyihani amalga oshirish va unga doir tegishli shartnomalarni tuzish
va rasmiylashtirishda mavjud qonun-qoidalarga hamda tegishli yuqori tashkilot
organlarining ruxsatnomalariga hamda atrof-muhitni muhofaza qilish tartiblariga
qat i
amal
qilinishi,
agar
korxona
42
tashqi
iqtisodiy
faoliyat
bilan
sh g lla a iga
lsa, u holda Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligidan, agar
q sh a korxona
lsa, Moliya vazirligidan r
xat a
tga ligi, agar
korxona faoliyat turi maxsus litsenziyalarni talab etsa, unda tegishli
litsenziyalarga egaligi kabilar
13. Bu
li
z a tutilgan
lishi kerak.
a rejalashtirilgan uskuna va texnologiyani olish manbasi,
etkazib beruvchi tashkilot, ixtisoslashgan firma va ular t g risi a qisqacha
al
t (manzili, rahbarlari, ish tajribasi, telefon raqamlari), etkazib berish
shartlari va kafolatlari, uskuna va texnologiyaning ishonchliligi, uni etkazib
beruvchi tomonidan
resurslarni iste
rsatila iga
xizmatlar, ularning energiya va boshqa
l qilish darajasi, texnologik kommunikatsiyaning saviyasi,
ishlab chiqarish sifati va jarayoni, texnologiya va uskunaning raqobatbardoshligi
va ularning xalqaro standartlarga sifat jihatdan mos kelishi, qiymati, talab
etiladigan ishlab chiqarish maydoni va binosi, ularning tayyorliligi, texnologiya
va uskunalarning mahalliy xom ashyolarga mos kelishi, shartnoma mavjudligi
holatida tegishli vazirlikning ekspertizasi xulosalari, uskuna va texnologiyaning
muqobil variantlari bilan taqqoslanganligi va afzalligi asoslanganligi, ularning
texnik hujjatlari, kadrlarni
qitish va “nou-xau”, qurilish-montaj ishlari qiymati,
ehtiyot qismlar va tashish xarajatlari qiymati kabilar batafsil
14. Ushbu
li
rsatilishi lozim.
a loyihani moliyalashtiruvchi bankning roli, uning bir
zi yoki boshqa kreditorlar bilan birgalikda qarz oluvchiga kreditni taqdim
etishi, bank tomonidan
r atilga shart-sharoitlar, talablar va qarz oluvchi bilan
tuzgan kredit shartnomasi, kredit uchun taqdim etilgan garovlar yoki mulkning
s g rtala ga ligi,
maslahat
investitsiyalar mukammal
15. Bu
li
al
xizmatlari,
ustav
kapitaliga
kiritilayotgan
tlar asosida tayyorlanishi kerak.
a kredit olishdagi kafolat turlari: mulk, uskuna, tovarlar,
kafolat xati, s g rtalangan kreditlar va shu kabilar
rsatilishi zarur.
16. Bunda loyihaning quvvati va ishonchliligi, uning yillar
i ha
zlashtirilish bosqichi va muddati, ishlab chiqariladigan mahsulotlarning
sotuvchilar bilan birgalikda rejalashtirilganligi kabilar tahliliy asosda aks
ettirilgan
lishi talab qilinadi.
43
17. Bunda mahsulotning ichki va tashqi bozorda sotilishi, ularning
baholari va olinadigan tushumlar (daromadlar), korxonada har yilning oxiriga
qoldirilishi
l alla ga
tayyor mahsulot zahiralari (kunlarda), sotiladigan
mahsulot turlari va ularning yillar
i ha sotilish hajmi rejasi ishlab chiqilgan
lishi lozim.
18. Bu
li
a loyiha xarajatlar tarkibi mahsulotni ishlab chiqarish va
sotish uchun zarur
lga
al
tlar manbaidan tashkil topgan holda
ularning xom ashyo va materiallarga, ishchilar va ijtimoiy s g rta va boshqa
ajratmalarga amortizatsiya ajratmalari, umumishlab chiqarish xarajatlariga,
zahiralarga, reklama va transport xarajatlariga hamda sotish xarajatlariga
ajratilishi bilan yillar
ifodalanishi jadval
i ha ketma-ketlikda va
al
zar
aloqadorlikda
tlari asosida berilishi kerak.
19. Loyihadagi hisob-kitob ishlaridan avval kreditlash shartlarini, a i
kredit taqdim etish muddatini, kreditning davriyligi - qaytarilish shartlari,
foizlarning qaytarilish shartlari va foiz stavkalari
zgarishi i bilib olish kerak.
Shu asosda loyihada asosiy qarzlar va ular
i ha foizlarning yillar
davriy hisoblanish va t la ish rejalari jadval
ri ishi a aks ettirilishi kerak.
20. Bunda loyiha
daromadlarning yillar
i ha avvalgi hisob-kitob
i ha tashkil topish rejasi jadval
al
i ha
tlari asosida
al
tlari orqali
aks ettiriladi. Daromadlar umumiy holda hamda alohida mahsulot turlari
i ha ichki va tashqi bozorda sotilishi hisobiga hosil qilinishi nuqtai
nazaridan ham milliy, ham xorijiy valyutada aks ettirilishi zarur. Bunda
daromadlar sotishdan tushgan tushumdan umumiy xarajatlarni, foizlarni va
soliqlarni t lash ketma-ketligi va ularning natijasi sifatida olingan sof foyda
ri ishi a ifodalanishi zarur.
21. Bunda 20yillar
al
li
agi
al
tlar i g barchasi jadval
i ha tuzilishi lozim. Bunda ularning alohida bandlari
ri ishi a,
i ha tegishli
tlar tushunarli tarzda aks ettirilishi, a i kelib tushishi kutilayotgan
tushumlar, debitorlik qarzlari, tayyor mahsulot zahiralari, joriy aktivlar,
kreditorlik qarzlari, joriy passivlar, sof ishchi kapitali va ularning
44
zgarishi
zar
g liqli asosida berilgan
22. Loyiha
al
lishi kerak.
i ha pul oqimi hisob-kitobi yuqorida olingan
tlar asosida amalga oshiriladi. Unda soliq va foizlarni t lag ga ha
daromadlar va amortizatsiya ajratmalari, ishchi kapitalidagi
zgarishlar,
faoliyat
i ha pul oqimi, moliyalashtirish manbalari, kredit uchun asosiy qarz
va u
i ha foiz t l lari, soliq t l lari, taqsimlanmagan foyda,
investitsiyaga
altirilga
pul oqimi
tlari tartib asosida, jadval
al
a lag lar, taqsimlash fondlari, dividendlar va sof
ri ishi a rejalashtirilgan yillar
i ha ishlab chiqilishi kerak.
Loyihani texnik-iqtisodiy asoslash yuqorida
rsatilga
tartib va
li lar asosida amalga oshirilishi loyihaning yuqori sifat darajasini
ta
i lashga xizmat qiladi va u qarz oluvchilarga ham, qarz beruvchilarga ham
muayyan iqtisodiy samaraga erishishga imkon beradi. Lekin shunday hollar ham
kuzatilishi mumkinki, qarz oluvchilarning loyiha texnik-iqtisodiy asoslashini
tayyorlashdagi bilim va tajribalarining etishmasligi, maxsus investitsionkonsalting va injiniring kompaniyalari xizmati doirasining torligi sababli texnikiqtisodiy asoslashning sifatsiz tayyorlanish hollari kuzatilishi mumkin. Undan
tashqari, ayrim hollarda texnik-iqtisodiy asoslash
i ha hisob-kitoblarning
bir tomonlama ishlab chiqilishi loyihaning amalga oshirilish imkoniyatlarini
chegaralaydi. Shu sababdan investitsiya loyihalari
asoslashlarni
tayyorlashda
kredit
muassasalari,
konsalting va injiniring firmalarining
zar
i ha texnik-iqtisodiy
loyiha
tashabbuskorlari,
hamkorlik qilish tizimini
takomilashtirish, texnik-iqtisodiy asoslashda loyiha ishtirokchilarining
kelishilgan manfaatlarini ta
zar
i lashga erishish va uning hayotiyligini yuzaga
chiqarish masalalarini hal etish, nafaqat, texnik-iqtisodiy asoslashlarning
sifatida, shuningdek investitsiya loyihasining yuqori samaradorlikka erishishida
muhim ahamiyatga egadir.
Xulosa sifatida shuni ta i lash joizki, loyihani texnik-iqtisodiy
asoslashning unga q
ilga talablar asosida yuqori sifat bilan amalga oshirilishi
loyihaning samaradorligini ta
i lash bilan birga uni amalga oshiruvchilar
45
manfaatlarining t g ri hisobga olinishini ta
loyihasini investitsiyalash
i la i. Qandaydir investitsiya
i ha qaror qabul qilish investitsiya oldi
tadqiqotlarini olib borishni taqozo etadi. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida
kapital kiritishning samaradorligini tavsiflovchi, shuningdek, korxona quvvati,
loyiha imkoniyatlarini
rsatish yuzasidan xulosalar qilinadi. Texnik-iqtisodiy
asoslash loyihaning texnik va iqtisodiy jozibadorligini, shuningdek, ijtimoiy
ahamiyatini anqlashi lozim.
2.3. “Mediservis” investitsiya loyihasining kompleks ekspertizasi
“Mediservis” investitsiya loyihasining g
asi maqsadi va faoliyat
istikbollari va loyiha xayotiyligi va samaradorligi taxlili.
Ushbu investitsiya loyihasi paxta ipidan tibbiyot binti va marlisi ishlab
chiqarishni
lga quyish va moliyalashtirish uchun bankdan kredit olishini
nazarda tutadi. Loyiha yangi «Me iser is» q sh a korxonasini yaratish orqali
amalga oshiriladi.
Q sh a korxonaning tashkil etilishida ikkita firma «Textile & C tt
C
pa
Li ite » (malta) va «Pent-uz» (O z e ist ) q sh a korxonalari
ishtirok etadi.
Ushbu q sh a korxona tashkilotchilari Milliy bank orqali ETTB kredit
liniyasi
a lag lari hisobidan kredit olishni rejalashtirgan.
Ushbu loyiha tibbiyotda keng q la ila iga
materiallarini ishlab chiqarishga qaratilgan
g lash (perevyazachnix)
li , uning bosh maqsadi
Respublikada tibbiyot sanoatini rivojlantirishni rag atla tirish ir.
Umumiy investitsiya qiymati
i ha loyihani amalga oshirish uchun
3369,4 ming AQSh dollari miqdorini tashkil etish shundan 938,2 ming AQSh
dollari «Me iser is» QK hamkorlari investitsiyasi tashkil etadi. Shundan kelib
chiqqan holda 2431,2 ming AQSh dollari miqdorida bank kreditiga extiyoj
t g ila i.
46
Uskunalar asosida gigrosnopik marli, qattiq va elastik bintlar 5 sm da 70
sm gacha englikda ishlab chiqarilishi mumkin.
Loyiha
i ha yil davomida 9600 ming ta qadoqlangan bint va 1800
ming ta qadoqlangan marli ishlab chiqarilishi rejalashtirilgan.
Bu uskunalar kuvvatining taxminan 84-85% da ishlaganda olish mumkin
lga natija hisoblanadi.
«Mediservis» QK sining tashkilotchilari:
1. Uzbek - Rossiya - Italiya q sh a korxonasi «Pent-uz».
2. «Textile & Cottony Limited» Malta Ustav fondi 938,1 ming dollarga
teng. Undan 479,7 ming AQSh dol. (51%)
«Textile & Cotton Company
Limited» ga tegishli, 458,4 ming AQSh dol. (49%) «Pent-uz» ga tegishli.
Har ikki firma ham O z e ist
a bir necha yillardan beri faoliyat
yuritmokda. Bularning faoliyati natijasida O z e ist
bozorlari mahsulotlar bilan tuldirilib, iste
Respublikasining ichki
l hilari iz extiyojlari tulik
kondirilmokda. Va albatta, buning natijasida bir nechta ishchi urinlari tashkil
kilinib, aholi ish bilan band kilinishiga erishildi.
Quyidagi jadvalda loyihaning dastlabki qiymatini q rishi iz mumkin.
4-jadval
Investitsiya loyihasining dastlabki qiymati
(ming AQSh dol.)
K rsat i hlar
AQSh dol.
Asosiy aktivlar jami
Ishlab chiqarish oldi harajatlari
Iborat kapitali (ishchi-kapital)
Ishlab chiqarish oldi boskichi
ularning moliyaviy harajatlar.
Rezerv
Kredit uchun foiz
Bank komissiyasi va boshka harajatlar.
Jami moliyaviy harajatlar.
Jami boshlangich investitsiyalar
47
2925,0
63,5
197,8
14,1
81,7
87,3
183,1
3369,4
Yukoridagi jadvaldan kelib chiqqan holda moliyaviy rejani
rib
chiqamiz:
5-jadval
Loyihaning qiymati
(ming AQSh dol.)
Qo’rsatkichlar
AQSh dollari
1. Xususiy kapital
- Textile & Cotton Company
- Pent - Uz KK
Jami xususiy kapital
2. Kreditlar
- Kredit TIFMB (ETTB)
Jami moliyalashtirish
%
479,7
458,4
938,1
28%
2431,2
3369,3
Jadvaldan q ri i turibdiki moliyalashtirishda ETTBning
72%
100%
r i kattadir.
Loyihaning amalga oshirishida ishlab chiqarish oldi rejasi aniq tuzib olishi
kerak. Loyiha amalga oshishi uchun moliyalashning ochilishi,
z vaqtida
uskunalarni etkazib berish, mutaxassislarni tayyorlash, qurilish - montaj ishlari
va birlamchi xom-ashyo bilan ta
i lash kabi omillar ta sir etadi.
«Textile & Cottoh Company» majburiyatiga binoan moliyalashtirish
ochilganidan s
g ishlar quyidagicha davom etadi:
1. Uskunalar Italiyadan moliyalashtirish boshlaganidan 60 kun ichida
yuklanadi.
2. Italiyadan Toshkentgacha transportda keltirish uskunalar ortilganidan
s
g 40 kun ichida etib keladi.
3. Qurilish montaj ishlari uskunalar Toshkentga etib kelganidan s
g 50
kun ichida amalga oshiriladi. Shunday kilib moliyalashtirish boshlanganidan
150 kun utganidan s
g ishlab chiqarish jarayoni boshlanadi.
Xozirgi kunda O z e ist
kreditlar import
a kreditlashning asosiy xususiyati shuki,
r iga bosuvchi, eksportga yunaltirilgan mahsulotlar ishlab
chiqaruvchi xujalik s
e tlariga beriladi.
48
«Mediservis»
investitsiya
loyihasi
i ha
ishlab
chiqarilgan
mahsulotning 80 foizni eksport kilinadi, kolgan 20 foizini ichki bozorga
yunaltiriladi. Mahsulotlarning eksport bahosi har bir qadoqlangan bint uchun
0,25 $ ni, har bir qadoqlangan marli uchun 0,27 $ ni tashkil etadi.
Mahsulotlarning sotilishini «Textile & Cotton Company» firmasi uzi
tashkillashtiradi, chunki bu firma jaxon bozorida
z mavqeiga ega. Quyidagi
jadvalda mahsulotni sotish rejasini q ra iz.
6-jadval
«Textile & Cotton Company» firmasi ishlab chiqilgan mahsulotni sotish
rejasi
(ming AQSh dol.)
Yil
Eksport
Bint
(5sm)
1408000
1888000
1920000
1920000
1920000
1920000
1920000
1920000
1920000
1920000
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Maxalliy bozorga
Bint
(10sm)
369600
495600
504000
504000
504000
504000
504000
504000
504000
504000
Bint
(5sm)
253440
339840
345600
354650
376570
385640
401230
412450
423560
435670
Jami sotuv
Bint
(10sm)
71280
95580
97200
97200
102560
103550
107340
112370
111350
135780
Bint
(5sm)
1661440
2227840
2265600
2265600
2235450
2458945
2543200
2653420
2563600
2649200
Bint
(10sm)
440880
591180
601200
601200
602350
612200
632720
655780
676340
680200
Umumiy
savdo
2102,3
2819,0
2866,8
2866,8
2902,3
2922,5
2945,1
3201,3
3405,8
3567,2
Mahsulot sotish rejasi jadvaldan q ri i turibdiki korxona 1 yilda 2102,3
ming dollarlik mahsulot sotadi.
3 yilga
tib t la kuvvat bilan ishlay
boshlagach 2866,8 ming dollarlik mahsulot sotadi.
Kichik biznes korxonalarni tashkil etishning yana bir samarali tomoni
shuki, ishlab chiqarishni
lga quyish natijasida yangi ishchi urinlari xosil
la i.
«Mediservis» QK q rsat i hlari i taxlil kilish shuni q rsata i i, korxona
olingan kredit va u
i ha hisoblangan foizlarni 4 - 5 oyda kaytara olishi
mumkin. Kredit summasi 2431,2 ming AQSh dollariga teng. Foiz stavkasi 13%
ni tashkil etishi kuzda tutilgan. Imtiyozli davr 17 oy.
49
Ma l
i, ETTB kredit shartlaridan biri bu kichik biznes s
e tlari kredit
uchun kredit xajmining 120 foiz miqdoridan kam
l aga garov ta
ta
i ha 2917,8 ming AQSh
i lashlari lozim. Ushbu investitsiya loyihasi
i
ti i
dollari miqdorida quyidagilar garovga quyilgan:
1. Sotib olinadigan (kredit hisobiga) mashina va uskunalar, qiymati 2094,0 ming AQSh dollar. Uni 70 foiz qiymati bilan 14650 ming AQSh dollari
miqdoriga garovga olingan.
2. «Textile & Cotton Company» tomonidan takdim etilgan bank kafolati 700,0 ming AQSh dollari.
3. QK «Pent-uz» tomonidan 752,8 ming AQSh dollarlik kafolat.
Umumiy olganda «Mediservis» investitsiya loyihasining
tibbiyotda keng q la ila iga
mazmuni
gigoskopik bint va marli ishlab chiqarishni
lga quyish maqsadida mashina uskunalarni olib kelish va buning uchun
bankdan 2431,2 ming AQSh dollari miqdorida kredit olishdan iborat.
«Mediservis» investitsiya loyihasining maqsadi bugungi kunda medetsina
axvolini yaxshilash, xizmat q rsatish sifatini oshirish, ichki bozorni tibbiy
gigroskopik bint va marli kabi vositalar bilan ta
i lash ir. Bundan tashkari
«Mediservis» investitsiya loyihasini amalga oshirilishi natijasida tayyor
mahsulotni eksport kilish va buning okibatida mamlakatga nakd xorijiy
valyutani kirib kelishiga erishish va boshkalar ham kuzda tutilgan. Xozirgi
kunda Respublikamizda ishsizlik muammosi asosiy muammolardan biri
hisoblanadi. Kichik biznes korxonalarning tashkil etilishi oz
muammoni xal etilishiga olib keladi. Biz q ra tga loyiha
li
lsa a bu
i ha 51 ta
yangi ishchi joylari tashkil etiladi. Xozirgi kunda Respublikamizda tibbiyot
soxasi ancha tez s r atlar bilan rivojlanmokda. Tibbiyot soxasida xizmat
q rsatish i g sifati va samaradorligi olib bormokda. Bundan tashkari xozirgi
kunda kuplab korxonalarda tibbiy vositalar ishlab chiqarishi keng
quyilmokda. Kichik biznes investitsiyalarini ETTB kredit tar
kreditlanishi
mamlakatimizda
bu
50
soxaning
lga
g i orqali
rivojlanishiga,
uning
iktisodiyotimizda tutgan
r i va ahamiyatining olib borishida muxim ahamiyat
kasb etmokda.
«Mediservis» investitsiya loyihasi xayotiyligi va samaradorligi taxlili
O z e ist
investitsiya siyosati mavjud mablaglardan vaqtdan va
imkoniyatlardan samarali foydalanishga, turli xil risklarni, mavjud shartsharoitlarni hisobga olgan holda boyliklarni samarali va maqsadga muvofik jalb
kilishga va shu
l bilan Respublika iktisodiyotini kutarishga, rivojlantirishga,
uning jaxon iktisodiyoti tizimiga kushilishiga qaratilgandir. Bundan tashkari
investitsiya
siyosati
rag atla tirish
bevosita
xorijiy
investitsiyalarning
kirib
kelishini
li bilan kuprok investitsiyalarni iktisodiyotning turli
soxalariga, kolaversa ustivor soxalariga jalb kilishiga hamda ulardan okilona
foydalanishga yunaltirilgandir.
Xozirda O z e ist
a shakllanayotgan investitsiya bozori investitsion
loyihalarni chuqur taxlil etishni va baholashni taqozo etmokda,
barchasi esa
lar i g
z navbatida mamlakatdagi investitsiya faoliyatining ijtimoiy
iktisodiy va siyosiy jarayonlarni chuqur taxlil etishga tayangan holda amalga
oshiriladi.
Har kanday ishlab chiqarishga asoslangan investitsion loyihaning asosiy
maqsadi mavjud resurslardan samarali foydalanish orqali yukori foyda olish va
tovarga
lga amaldagi va potentsial talabni qondirishdir. Barcha investitsion
loyihalarda bozorni taxlil kilish - investitsiya chegarasini aniqlashda kerakli
ishlab chiqarishda, kerakli texnologiyani yoki joylashish
r i i aniqlashda
muxim ahamiyat kasb etadi.
Texnik iktisodiy asoslanishni tayyorlash bu oddiy jarayon emas, balki keng
qamrovli kompleks jarayondir. Bozorni
rganishda asosiy va
rganuvchi mutaxassislar bozorni
rinbosar mahsulotning miqdori va sifati jixatdan,
shuningdek iqtisodiy vaziyatni, aniqlangan mavjud resurslarni va ularning
ta
i
ti
i ha texnologik va xududiy chegaralarni hisobga olgan holda
chuqur taxlil kilishlari kerak.
51
Investitsiya loyihasi xayotiyligini taxlil kilish bevosita
i ha
amalga
Amaliyotdan bizga
lga
oshiriladigan
al
monitoring
bilan
sha loyiha
bevosita
g liqdir.
i, karz berilgan paytda rivojlanish istiqboliga ega
karz oluvchi bir necha oydan s
g
e ti
va s
e ti
omillar
ta siri a qiyin moliyaviy axvolga tushib kolishi mumkin va natijada bank
kreditining kaytarilmasligi xavfi yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun
moliyalashtirishga mablag ajratgan bank karzdorning holatini, loyihaning butun
muddati davomida doimiy ravishda nazorat qilib borishi,
z vaqtida yuzaga
kelayotgan muammolardan darak beruvchi signallarni aniqlab berish talab
etiladi.
Monitoringda loyihalarni moliyalashtirishga ajratilgan mablag larning qay
y sinda ishlatilayotganligi, korxona faoliyatidagi
qonun-qoidalar doirasida va belgilangan
tahlil etiladi va korxona faoliyatidagi
e
zgarishlar, faoliyatning
r va tartiblar doirasida ekanligi
zgarishlarga doir kerakli chora
tadbirlarni q llashni nazarda tutadi. Bank monitoringining asosiy maqsadi
asosiy qarz va u
ta
i ha hisoblangan foizlarning
z vaqtida kaytarilishini
i lash ir.
Respublikamizda bugungi kunda barcha moliyalashtirilayotgan loyihalar
ustidan monitoring olib borish tizimi joriy etilgan
yuritishning yagona umumiy mexanizmi
li , bunda monitoring
lga quyilgan. Monitoring - bu
loyihaning amalga oshirilishi yuzasidan tizimli kuzatuv olib borishdir.
Monitoring olib borishda amalga oshirilmokchi
lga loyiha qanday mahsulot
ishlab chiqarishni k zda tutadi, ishlab chiqarish jarayonini boshidan oxirigacha
kuzatib borish, ishlab chiqarish jarayonining tashkiliy iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
va ekologik jixatdan asoslanishi va tashkil etilishi kabilarga aloxida e tibor
beriladi.
Endi «Mediservis» investitsiya loyihasi
i ha loyihaning xayotiyligi
muddatini hisoblab chikamiz. Buning uchun quyidagi jadvaldan foydalanamiz.
52
7-jadval
Pul okimlari tuzilishi
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Pul oqimlari
kirimi
Pul oqimlari
chikimi
Sof pul
oqimi
Solik tulovidan
keyingi foyda
3,369328
2102320
2819020
2866800
2866800
2866800
2866800
2866800
2866800
2866800
2866800
3,369328
1676040
1917368
1843229
1789804
1740677
1110897
1181994
1194116
1216033
1216033
0
426,180
901652
1023571
1067996
1126123
1755903
1684806
1672684
1650767
1650767
431,889
988446
1102567
1191270
1285173
1341017
1399744
1639664
1639664
1639664
Dastlab biz loyiha
Yillik
amortizatsiya
ajratmasi
455741
455741
455741
455741
455741
409250
277750
14750
14750
14750
i ha sof joriy qiymatni aniqlaymiz. Sof joriy qiymat
(NPV)-bu investitsion loyihaning realizatsiyasi natijasida kelib tushadigan pul
mablaglarining diskontlashgan joriy qiymati bilan investitsion loyihaga kilingan
harajatlarning diskontlashgan joriy qiymati
rtasidagi farqga teng.
Sof joriy qiymat quyidagi formula orqali topiladi.
N=
CF1
CF 2
CFn


 Io
( I  K )1 ( I  K )2 ( I  n)n
NPV 
EC
(1  k )* n
Formuladan foydalanib «Me iser is» investitsiya loyihasi
hisoblaymiz.
NPV=426280 +901652+1023571+1067996+1126123+
1,13 (1,13)*2 (1,13)*3 (1,13)*4 (1,13)*5
+1755903+1684806+1672684+1650767+1650767=
(1,13)*6 (1,13)*7 (1,13)*8 (1,13)*9 (1,13)*10
=377239+706070+709335+655011+611359+843373+
53
i ha NPVni
+716024+629302+549523+486235=6283471-3369328=2914143
O z navbatida investitsiya loyihasi
i ha investitsiya rentabelligini
hisoblaymiz.
Investitsiyalarning rentabelligi (PI) -bu kompaniyaning har bir s m
kilingan
investitsiyasiga
t g ri
kelgan
qiymat
oshishiga
aytiladi.
Investitsiyaning rentabelligi quyidagi formula orqali hisoblanadi.
PI=E SF/(1+k)*t
Io
Formuladan foydalanib investitsiya rentabelligini aniqlaymiz.
PI=6283471=1,86
3369328
Yuqoridagi
investitsiyalarni
baholashning
pul
tushumlarini
diskontlashuviga asoslangan usul edi. Endi investitsiyalarning samaradorligini
baholashning a a a i usullari bilan loyiha samaradorligini baholaymiz.
Ushbu usullarning biri bu loyihaning qoplash muddatini hisoblash usulidir.
Bu usul orqali loyihaga kilingan investitsiyalar necha yilda
zini qoplashi
aniqlanadi. Qoplash muddatini ikki xil formula orqali hisoblash mumkin.
(1) PP 
I
CF
yoki
(2) PP 
I
F
Formuladan foydalanib «Me iser is» investitsiya loyihasining qoplash
muddatini hisoblaymiz.
1) PP 
3369328
 7,9йил
426280
(2) PP 
3369328
 7,8йил
431889
Loyihani baholashning a a a i usullaridan biri investitsiyalarning
buxgalteriya rentabelligini hisoblash usulidir. U quyidagi formula orqali
aniqlanadi.
ROT=(A+F)*100=431889+455741*100=26.3
I
3369328
54
Yuqoridagi k rsatkichlardan kelib chikib shuni aytish mumkinki.
loyihaning xayotiylik muddati ijobiy holatni ifodalaydi. Loyiha sof joriy qiymati
2914.2 ming AQSh dollarini tashkil etmoqda. Investitsiya rentabelligi esa 1,86
dollarni tashkil etmoqda. Loyihaning qoplash muddati 7,9 yilni, investitsiya
loyihasining buxgalteriya rentabelligi 26,3 foizni tashkil etmoqda.
55
III bob. Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishni takomillashtirish
yo’nalishlari
3.1. Investitsiyalarni loyihaviy tahlil qilishning xorij tajribasi
S
ggi yillarda
amalga
pgi a rivojlangan mamlakatlar investitsiya loyihalarini
oshirishni
rejalashtirishni
standartlashtirmoqda.
a lash
“YuNIDO”
Rivojlangan
uslubiyotiga
mamlakatlar
muvofiq
investitsiyalarga
hi sanoat korxonalari, maslahat firmalari, banklar va tashkilotlar
ham investitsion loyihalarni texnik-iqtisodiy asoslash va baholashda “YuNIDO”
uslubiyotini q lla
q alar. Bu bejis emas, albatta. Uning asosiy maqsadi
rivojlanayotgan mamlakatlarda TIAni standartlashtirishga
a lash
hi va
investitsion takliflar sifatini oshirishdan iboratdir. Shundan s
g “YuNIDO”
tomonidan
yondashuvlar
taklif
qilingan
TIAni
investitsiyalarni amalga oshirishga
vazirliklari va boshqa oliy ta li
tayerlashga
a lash
lga
hi tashkilotlar, banklar, davlat
muassasalari, shuningdek, maslahat firmalari
va investorlar tomonidan qabul qilindi.
Investitsiyalarning
loyihaviy
tahlilini
amalga
oshirish
investitsiya
loyihalarini texnik-iqtisodiy asoslash jarayonida bajarilishi sababli loyihaviy
tahlil tartibi va jarayonlari TIAni amalga oshirish, buning uchun barcha talab
etilgan izlanish va baholashlarni bajarish, talab etiladigan hujjatlarni t plash va
ularni tahlil qilish asosida tegishli xulosalar chiqarish jarayonlariga t la mos
keladi hamda shunga muvofiq tarzda ta
i la a i.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni
eng avvalo, ma l
e ti
bir maqsadni
rsata i i, investitsion loyiha,
zlaga holda
p hili
i g manfaatlarini
rga olish bilan amalga oshirilishi lozim. Hozirgi iqtisodiy vaziyat,
mamlakatning iqtisodiy rivojlanishidagi vazifalar, investitsion loyihani amalga
oshirishda
bir
necha
manfaatlarning
o zar
iqtisodiyotidagi eng etuk tajribalarni O z e ist
t q ash
kelishi
iqtisodiyotining
jahon
ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda joriy etish barcha sohalardagi kabi
investitsiyalarning loyihaviy tahlilida ham uslubiy
56
zgarishlarga erishishni
taqozo etdi va uni muhim vazifa sifatida q
i. Ushbu vazifani echishda
mualliflar V.V.Berens, P.M.Xavraneklarning “Rukovodstvo
po otsenke
effektivnosti investitsiy” asarida investitsion loyihalarining samaradorligini
baholashning “YuNIDO” uslubiyoti keng tadqiq etilgan
li , bu uslubiyot
loyihalarni tahlil etishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu uslubda u yoki bu
loyihani moliyalashirishda qarorlar qabul qilish, shuningdek investitsiya oldi
tadqiqotlari uchun
l alla ga
kapital q
il alar i g samaradorligini
baholashning jahon tajribasi mufassal yozilgan. Bularning barchasi bozor
tahlilining jihatlariga, shuningdek TIAdagi savollarga, a i xom ashyo bazasini
baholash, qurilish maydonini tanlash, loyihalashtirish va texnologiyalarni
tanlash, investitsion loyihalarni ichki
a lag lar evaziga, shuningdek tashqi
moliyalash manbalari evaziga moliyalashtirishni ta
i lash, investitsion
loyihalarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash jarayonlariga tegishlidir.
1978 yilda “YuNIDO” tomonidan “Rukovodstvo po otsenke effektivnosti
investitsiy” asari nashr qilindan keyingi yillarda unda yoritilgan uslubiy
yondashuvlar uning 18 tilga tarjima qilinganligi va butun dunyoda
q lla ila tga ligi bilan isbotlanadi.
Yuqorida ta i la
moliyalashtirish
usullari
tga i iz e , TIA t g risi a
qaror
bu investitsiyalash
qabul
qiluvchi
investorlarni, loyiha quruvchilarini va moliyachilarni
ta
i l
al
va
salohiyatli
tlar bilan
hi vositadir. TIAni tayerlash va baholashda investitsiyalashning
ijtimoiy-iqtisodiy, moliyaviy va ekologik jihatlarini, shuningdek, muqobil
loyihalarni baholash, marketing, resurslar, texnologiya va ishlab chiqarish
quvvatlarini qamrab olishi muhimdir.
“YuNIDO”
tomonidan
nashr
qilingan
TIA
kontseptsiyasi
barcha
mamlakatlar tomonidan qabul qilindi. Uning keng tan olinishi texnologiyalar
etkazishni, q sh a korxonalar barpo etishni va xalqaro moliyalashtirshni
engillashtiradi.
“YuNIDO” uslubiyoti bozor sharoitlariga
tish davri iqtisodiyoti uchun
juda foydalidir. Ushbu uslubiyot nafaqat yangi investitsiyalar uchun, balki
57
korxonalarni modernizatsiyalash, kengaytirish va s g l
lashtirish loyihalari
uchun ham juda q l keladi. “YuNIDO” uslubiyotini joriy etish (q llash)
investorlar, q sh a korxonalar
i ha hamkorlar, maslahat firmalari, uskuna
etkazib beruvchilar uchun ham foydali
zar
li , hamkorlarning bir-biri bilan
aloqalarini yaxshilaydi va investitsion takliflar sifatini oshirishga
a lasha i. Aytish mumkinki, “YuNIDO” uslubiyotining keng tarqalishi
investitsion takliflar hamda TIA sifatini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Hozirda loyihalarni tayerlash va baholash uchun “YuNIDO”ning dasturli
vositalari keng q lla il
q a. Ular orasida KOMFAR dasturi alohida
ahamiyatga ega. KOMFAR - bu loyiha tahlili uchun zarur
iqtisodiy va moliyaviy
lga turli xil
rsat i hlar i aniqlashda, shuningdek, moliyaviy va
iqtisodiy tahlil uchun q llla ila iga standartlashtirilgan imitatsion modeldir.
Investitsion loyihalarni TIAlarini ishlab chiqishning “YuNIDO” uslubiyoti
quyidagi
li lar a iborat:
1. Loyihaning qisqacha izohi.
2. Loyihaning asosiy g
asi.
3. Bozor tahlili va marketing kontseptsiyasi.
4. Xom ashyo va uni etkazib beruvchilari.
5. Loyihaning joylashish joyi, qurilish maydoni va atrof-muhitga ta siri.
6. Loyihalashtirish va texnologiyalar.
7. Loyihaning tashkiliy masalalari va xarajatlar.
8. Mehnat resurslari.
9. Rejalashtirish va loyihani amalga oshirish byudjetini ishlab chiqish.
10. Moliyaviy tahlil va investitsiyalarni baholash.
Yuqorida qayd qilinganidek, investitsion loyihalarning TIAni ishlab
chiqishning “YuNIDO” uslubiyoti 10
li
li
a
tashkil topgan. Har bir
i g t liq va sifatli bajarilishi loyihaning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishini ta
Ushbu
i la i.
li lar i g har biriga kengrok t xtali
ta iz:
1. TIAni tayyorlash loyihaning muqobil variantlarini
58
ri
chiqqandan
s
g
uning
barcha
jihatlari
yuzasidan
aniq
xulosa
va
tavsiyalarni
shakllantirishga imkon berishi lozim. Ushbu xulosa va tavsiyalar loyihada
qatnashuvchi barcha ishtirokchilar uchun batafsil tushuntirilishi va asoslanishi
kerak.
Ushbu
li
a
investitsiyalash
tadqiqotlarning barcha muhim jihatlari,
t liqligi darajasi,
yuzasidan
a i
al
olib
boriladigan
tlar i g t g riligi va
a lag kiritishi va loyihaning qaytimi, noaniqlik va risk,
bozor bashorati va loyihani amalga oshirish sxemasi yoritilish lozim.
Loyihaning qisqacha izohi TIAning asosiy mazmuni kabi tarkibga ega
lishi
lozim.
2. TIAni tayyorlashni muvaffaqiyatli ta
i lash uchun loyiha g
asi i
mufassal tushunib olish kerak. Bunda loyihaning maqsadi, loyiha strategiyasi,
a i geografik hududi va bozor (ichki, tashqi) ulushi, loyihaning joylashuvi,
bozor
l ali, korxonaning ishlab chiqarish quvvati, loyihani amalga oshirish
grafigi, loyihani amalga oshirishga
a lash
hi iqtisodiy siyosat, loyiha
tashabbuskorining moliyaviy imkoniyatlari, loyihaning yaratilish tarixi, oldin
olib borilgan tadqiqotlar asosida qabul qilingan xulosa va qarorlar, investitsiya
oldi tadqiqotlari, dastlabki texnik-iqtisodiy asoslash (DTIA), TIA kabilar
yoritilishi lozim.
3. Har qanday investitsion loyihaning asosiy maqsadi - mavjud resurslardan
foydalanish natijasida daromad olish hamda loyihani amalga oshirishning
natijasi hisoblangan tovarga
lga mavjud talabni qondirishdir. Investitsion
loyiha firmaning bozordagi holatini kuchaytirish kabi korporativ strategiyalarga
ham xizmat qilishi mumkin. Biroq, barcha investitsion loyihalar uchun mavjud
resurslarni ishlatishda bozor tahlili asosiy vazifani
bozor holatini
rga
ta i. TIAni tayyorlashda
hi mutaxassislar bozor tahlili usullari, marketing, asosiy
va yordamchi mahsulotlarning sifati va miqdori t g risi a aniq tasavvurga ega
lishlari lozim.
Loyihada
ri chiqilayotgan mahsulotga
marketing kontseptsiyasi aniqlangandan s
lga mavjud talab hamda
g zarur materiallar, texnologik va
mehnat resurslari, shuningdek, qulay joylashuv joyini q shga
59
holda
l alla ga
ishlab chiqarish dasturini tanlash mumkin. Talab yoki bozor
tahlili asosiy maqsadga erishishda talab qilinayotgan ishlab chiqarish va
marketing strategiyalarini aniqlash, q shi
zarur
al
ha xarajatlarsiz va
z vaqtida
tlarni olish uchun pishiq-puxta rejalashtirilishi lozim.
4. Ushbu
li
a korxona ishlashi uchun zarur
lga turli xil materiallar
va ishlatiluvchi resurslar aniqlanadi, ularning mavjudligi va etkazib berish
imkoniyatlari tahlil qilinadi. Resurslarga
lga ehtiyoj bilan texnologiya va
uskunani tanlash, loyihaning joylashuvi, ishlab chiqarish quvvatini aniqlash kabi
loyihani shakllantirishning boshqa jihatlari
rtasi a uzviy boqliqlik mavjud.
Xom ashyo va materiallarni tanlash, birinchi navbatda, loyihaga
talab hamda etkazib berishni tahlil qilishga
g liq
lga texnik
la i. Xom ashyo, asosiy
va yordamchi ishlab chiqarish materiallarini tanlash uchun muhim aniqlovchi
omil - bu atrof-muhitning ifloslanishi va resurslarning tugab borish
muammolari, shuningdek, loyiha strategiyasiga kiruvchi mezonlar, a i moddiy
resurslarga
lga xarajatlarni minimallashtirish va etkazib berishga oid risklar
kabi atrof-muhit omillaridir.
5. Mahsulotga
TIAning mazkur
lga talab va loyiha strategiyasi baholangandan s
li i a loyiha uchun qulay
g,
lga maydon va joylashish
joyi aniqlanadi. Investitsion loyiha atrof-muhitga ta sir etish nuqtai nazaridan
ri chiqilishi kerak. Baz an, sanoat majmualari atrof-muhitga sezilarli ta sir
rsatsa, unda ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik oqibatlar chuqur
lozim, ularni baholash esa s
rga ilishi
ggi qabul qilinadigan qarorga ta sir etishi kerak.
O e t i g joylashuv joyini tanlashdagi a anaviy yondashuvda asosiy
e ti
r transport xarajatlarini minimallashtirish nuqtai nazaridan xom ashyo va
bozorga yaqin joyga
l alla a i. “YuNIDO” uslubiyoti
i ha esa nafaqat
texnik, tijorat yoki moliyaviy omillar, balki loyihaning ijtimoiy va ekologik
jihatlarini
ri chiqish ham talab etiladi.
6. Mazkur
li
a ishlab chiqarish dasturi va korxonaning ishlab
chiqarish quvvati, texnologiya tanlovi, texnologiyalarni sotib olish va etkazish,
korxona faoliyatini rejalashtirish va asosiy loyiha-konstruktorlik ishlari, mashina
60
va ukunalar tanlovi, fuqarolik qurilishi, texnik xizmat talablari, umumiy
investitsion xarajatlarni baholash kabi masalalar yuzasidan zarur tadbirlar
amalga oshiriladi.
Loyihalashtirish - bu muayyan mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur
lga
funktsional sxemani ishlab chiqish va investitsion xarajatlarni,
shuningdek, ekspluatatsiya bosqichida yuzaga keluvchi xarajatlarni aniqlashdir.
Shu bilan birga loyihalashtirish doirasiga korxona maydoni hamda ishlatiluvchi
resurslarni etkazib berishdagi barcha faoliyat turlari kiradi. Ushbu har
tomonlama
yondashuv
loyihada
qatnashuvchi
investorlar
va
boshqa
ishtirokchilar uchun texnik qarorlarni aniqlashga yordam berishi zarur.
TIAda texnologiyani tanlash va sotib olish hamda u bilan bog liq
lga
barcha texnik xizmat xarajatlari baholanishi kerak.
7. Ushbu
li
a investitsyalash
va boshqarish uchun zarur
g liq ustama xarajatlar
e ti agi barcha ishlarni nazorat qilish
lga tashkiliy sxemani barpo etish va u bilan
ri
chiqiladi. Mazkur
li
i g maqsadi
loyihaning moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi uchun hal qiluvchi ustama
xarajatlar tarkibi va tashkiliy rejalashtirish jarayoni batafsil yoritiladi. Loyihani
amalga oshirish uchun uning tashkiliy tuzilmasi kompaniyaning strategiyasi va
siyosatiga muvofiq aniqlanishi muhimdir. Tavsiya etiladigan tashkiliy sxema
ijtimoiy muhitga ham, texnik-iqtisodiy ehtiyojga ham
g liq
la i. Shuni
ta i lash kerakki, tashkiliy tuzilma loyiha bosqichlari (investitsiya oldi,
investitsiya va ekspluatatsiya) bilan birga rivojlanib boradi. Ushbu
li
a,
asosan, tashkiliy sxema va korxona boshqaruvi, tashkiliy loyihalashtirish
(buxgalteriya hisobi va moliyaviy nazorat, marketingni tashkil etish, sotishni
tashkil etish, kadrlar bilan ishlashni tashkil etish), ustama xarajatlar (ishlab
chiqarish ustama xarajatlari, boshqaruv ustama xarajatlari, marketing xarajatlari,
amortizatsiya xarajatlari, moliyalashtirish xarajatlari) mufassal ochib berilishi
kerak.
8. Bu
li
mehnat resurslarini rejalashtirishga ag ishla ga dir. Ishlab
chiqarish dasturi, korxona quvvati, texnologik jarayonlar va tashkiliy tuzilma
61
aniqlangandan keyin loyihani amalga oshirishning turli bosqichlari uchun
mehnat resurslariga
va ular bilan
lga ehtiyoj, shuningdek, ushbu resurslarning majudligi
g liq xarajatlar aniqlanadi. Loyihaning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi turli toifadagi mehnat resurslarini (etarlicha malaka va tajribaga ega
lga boshqaruvchilar, xizmatchilar va ishchilar) talab etadi. TIAda shu kabi
ehtiyojlarni aniqlash, mavjud mehnat resurslarini baholash kerak. Loyiha talab
etuvchi mehnat resurslarining soni va sifati t g risi agi
moliyaviy tahlil uchu nish haqiga va u bilan
amalga oshiriladi. Mazkur
li
al
tlar asosida
g liq xarajatlarni baholash
a mehnat resurslarining toifasi va
funktsiyalari (boshqaruvchi va nazorat qiluvchi personallar, malakaviy
ishchilar), ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy muhit,loyiha bilan
ishchilar ta
i
ti, ishchilarni
qitish rejasi, mehnat resurslari bilan
xarajatlarni baholash kabi masalalar batafsil
ri
g liq
tila i.
9. Loyihani amalga oshirish bosqichi investitsiyalash
qilishdan ishlab chiqarishgacha
g liq ehtiyojlar,
i ha qaror qabul
lga davrni qamrab oladi. Loyiha tsiklining
ushbu bosqichini puxta rejalashtirish va chuqur tahlil qilish muhimdir, chunki
investitsiya oldi tadqiqotida rejalashtirilgan tadbirlar va moliyaviy smetalarning
zgarishi loyihani barbod qilish mumkin. Shunga muvofiq, bosh maqsad
loyihani amalga oshirishning turli bosqichlarida texnik va moliyaviy oqibatlarni
aniqlashdir. Asosiy e ti
r i moliyalashtirish manbalarini tanlashga hamda
ishlab chiqarish va investitsiyalashga salbiy ta sir etuvchi omillarga qaratish
lozim.
10. Ushbu
mukammal
li
TIAning eng
bajarilishi
kafolatlaydi ta
loyihaning
a s li atli bosqichi
muvaffaqiyatli
amalga
li , uning
oshirilishini
i la i. Investitsiyalarni baholash moliyaviy va iqtisodiy tahlil
talablariga muvofiq olib borilishi kerak. Bunda moliyaviy tahlilning maqsadlari
aniqlangandan keyin uning asosiy jihatlri va investitsiyalarni baholash
kontseptsiyasi batafsil yoritiladi.
XX asrning s
ggi yillarida investitsion loyihalarning samaradorligini
baholash imkoniyatlarini kengaytiruvchi
62
pgi a dasturli mahsulotlar va
vositalari paydo
l i. Ularning barchasi
pgi a davlatlar tomonidan
takomillashtirilayotgan, “YuNIDO” tomonidan ishlab chiqilgan uslubiy
yondashuvlar asosida rivojlandi. O z e ist
a ham investitsion loyihalarni
baholash tizimida shu kabi kompyuter dasturlaridan
foydalanish kengayib
bormoqda. Barcha mamlakatlar investitsion loyihalarni baholashda ikki
ri ish agi kompyuter dasturlardan foydalanishmoqda. Birinchi turdagi
dasturli mahsulotlar korxonalarning
tga
yillardagi moliyaviy natijalarini,
shuningdek, kelgusi imkoniyatlarini baholashga
l alla ga . Bu guruh
dasturlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
- “Alt-Finansi”;
- “Analitik 4.0;
- “Finansoviy analiz 1.0”;
- “OLIMP: FinEkspert”.
Ikkinchi turdagi dasturli mahsulotlar moliyalashtirishning optimal shaklini
tanlash maqsadida investitsion loyihalarni rejalashtirish, hisob-kitob qilish va
qiyosiy tahlil qilish uchun ishlab chiqilgan. Ular “YuNIDO” tomonidan ishlab
chiqilgan va mualliflik huquqi bilan himoyalangan va unga quyidagilarni kiritish
mumkin:
1.
Xorijiy paketlar: COMFAR (Computer Model for Feasibility Analysis
and Reporting); PROPSPIN (PROject Profile Screening and Preappraisal
Information system).
2.
Milliy paketlar: “Project-Expert”; “Alt-Invest”; “FOCCAL”; “Investor
4.1”; “TEO-INVEST”.
Ushbu dasturli mahsulotlar barchasining asosida “YuNIDO”ning uslubiy
yondashuvi yotadi.
3.2. Investitsiyalarning loyihaviy tahlilini takomillashtirish yo’llari
Bozor iqtisodiyotiga
tish davrida malakatimizga jalb qilinayotgan
investitsiya hajmi yillarda ortib bormoqda. Investitsiya kiritilishi, har qanday
63
korxonaning moddiy texnik bazasini yangilanishiga, ishlab chiqarish xajmining
oshishiga, ishlab chiqarish faoliyatining yangi turlariga asoslanishiga sabab
buladi. Har qanday mamalakatning iqtisodiyotida investitsiyalash jarayoni
muhim rol
band
a i. Chunki davlatning iqtisodiy
lishi a, aholi turmush darajasini
sezilarli ta sir
sishi a, aholining ish bilan
tarilishi a investitsiyalash jarayoni
rsata i. Shuning uchun iqtisodiyotda investitsiya loyihalarini
samarali amalga oshirish dolzarb masala hisoblanadi. Chunki bozor iqtisodiyoti
cheklangan resurlar asosida cheksiz extiyojlarni qondirishni taqazo etadi.
Mamlakatimizga jalb qilinayotgan investtsiyalar cheklangan ekan ulardan
samarali foydalanib iqtisodiyotga naflilik darajasini oshirish
llari i izlab
topishimiz kerak.
Mamlakatimiz iqtisodiyotiga jalb qilinadigan investitsiya loyihalari
samaradorligini baholashda iqtisodiyotimizga xos, bozor iqtisodiyotiga
tish
davriga mos keladigan takomillashgan usullarini tadbiq qilishimiz kerak. Chunki
investitsiya loyihasini amalga oshirishdan oldin uni samaradorligini t g ri
baholashda
pgi a qiyinchiliklarga duch kelinadi. Shak shubhasiz investitsiya
loyihasini amalga oshirishda loyiha samaradorligini aniq baholashda nafaqat
investorlar balki ekspertlarning oldida ham
pgi a muammolar paydo buladi.
Albatta samaradorlikni aniqlashda zarur
la iga
s gl
fikrlardan
foydalaniladi, zarur hollarda ekspert-konsultantlarni shubhasiz jalb qilinadi,
lekin xozirgi sharoitda shunday mutaxassislar etishmaydi. Yuqori sifatli
ekspertiza investitsiya loyihalarini samaradorligini aniqlash uchun emas balki
q
ilga
vazifalarni tuzatish, qabul qilingan taxminlarni hamda allaqachon
t azilga
hisoblash usullarini tekshirish uchun zarur. Agar investitsiya
loyihalarini hisoblash bilan ekspertiza birgalikda olib borilsa unda kutilgan
natijani olib
l a
i.
Investitsiya loyihasi samaradorligini baholashda uning nazariy asosini,
uning amalga oshish shartlarning moyilligi va loyihani ishlab turishi,
shuningdek investorning
ziga xos afzalliklarini birinchi
64
ri ga q
ish zarur.
Ishlab chiqilgan investitsiya loyihalarini dastlabki tahlil qilishda etarlicha
maqsadli qarorlar kabul qilish muhim hisoblanadi. Dastlabki tahlilning asosiy
maqsadi
rila tga
loyihaga
safarbar
qilinayotgan
daromadliligiga va investitsiya loyihasining samaradorlik
kapitalning
rsat i hlariga
qaratiladi. Bunda asosan pulning vaqtlilik qiymatini, diskontlash stavkasini
hisoblash qoidalariga asoslanadi. Investitsiyalarning samaradorligini oshirish
uchun investitsiya qarorlarini qabul qilishning barcha jarayonlarida investitsiya
loyihalarini ishlab chiqish, tanlab olish va amalga oshirish
i ha yagona
mukammal tizimni shakllantirish talab etiladi. Yagona mukammal tizimni
q llash a jaxon amalayotida sinovdan
tga
va e tir f etilgan investitsiya
loyihalarini samaradorligini baholash, tahlil etish standart usuliga tayanish zarur.
Shuni ta i la
tish kerakki mustaqillikdan keyin iqtisodiyotimizning
etakchi tarmoqlariga jalb qilingan investitsiyalar xozirda jamiyat manfati uchun
kutilayotgan natijalarni bermayapti. Buning asosiy sabablaridan biri investitsiya
loyihalarini amalga oshirishda tegishlicha chuqur samaradorlik
tahlil qilib
rsat i hlari
rga il aga li a kelib chiqmoqda.
Shuningdek
tadbirkorlik
s
e tlari i
huquqiy
muxofaza
qilishni
mustaxkamlashga, soliq yukini kamaytirishga, soliqlarni t lash hamda
hisobotlarni taqdim etish tizimini soddalashtirishga, moliyaviy javobgarlikni
erkinlashtirishga qaratilgan bir qator muhim farmonlar va qarorlarning qabul
qilinishi
bozor
isloxatlarini
chuqurlashtirishda,
iqtisodiyotni
yanada
erkinlashtirishda hamda investitsiya loyihalarini amalga oshirga qulay sharoitlar
ochib beradigan muhim omil
Investitsiya
l i.
loyihalarning
samaradorligini
baholashdan
maqsad,
loyihaning investor va moliyachi nuqtai nazaridan moliyaviy va tijoriy amalga
oshirilishini tekshirishdir. Korxona faoliyati amaliy mohiyati doirasida tahlil
qilinadi; bunda kiritilayotgan resurslarga ketgan barcha xarajatlar real pullarning
chiqib ketishi, operatsiyalardan tushgan foydaesa - ularning kelishi deb qaraladi.
Investitsiyalarni amalga oshirish va q llash uchun zarur
lga
moliyaviy
resurslar firma nuqtai nazaridan tushum (banklar, aktsiyadorlar va xakozolar
65
uchun chiqim)dir; moliyalash xarajatlari hamda majburiyatlar buyicha t l
lar
firma uchun moliyaviy chiqim hisoblanadi. Barcha kiritilayotgan resurslar va
chiqarilayotgan mahsulot bozor sharoitlariga
ra baholanadi. Bundan ayon
la i i, tahlilchi va qaror qabul qiluvchi shaxslar investitsiyalar yaratadigan
sof daromad va foydani moliyaviy
rsat i hlar asosida, jumladan, umumiy
investitsiyalardan keladigan foyda hamda investorlarga qoladigan ortiqcha
a lag investorlar va moliyaviy tashkilotlarning har birining manfaatlarini
hisobga olgan xolda
l ha ilar.
Mamlakatimiz iqtisodiyotiga jalb qilinadigan investitsiya loyihalari
samaradorligini baholashda iqtisodiyotimizga xos, bozor iqtisodiyotiga
tish
davriga mos keladigan takomillashgan usullarini tadbiq qilishimiz kerak. Chunki
investitsiya loyihasini amalga oshirishdan oldin uni samaradorligini t g ri
baholashda
pgi a qiyinchiliklarga duch kelinadi. Shak shubhasiz investitsiya
loyihasini amalga oshirishda loyiha samaradorligini aniq baholashda nafaqat
investorlar balki ekspertlarning oldida ham
Bizni malakatimizning
pgi a muammolar paydo buladi.
ziga xos yagona xususiyati bu kapitalni safarbar
qilishdan yuqori daromad olish imkoniyati mavjudligini hisobga olish zarur.
Mamlakatning bu yagonalik xususiyati shundaki katta tabiiy boyliklarga, xomashyo resurlariga, etarlicha ishchi kuchining mavjudligi hamda ishlab chiqarish
infrastrukturasining etarliligi bilan xulosa qilinadi.
Albatta samaradorlikni aniqlashda zarur
la iga
s gl
fikrlardan
foydalaniladi, zarur hollarda ekspert-konsultantlarni shubhasiz jalb qilinadi,
lekin xoizrgi sharoitda shunday mutaxassislar etishmaydi. Yuqori sifatli
ekspertiza investitsiya loyihalarini samaradorligini aniqlash uchun emas balki
q
ilga
vazifalarni tuzatish, qabul qilingan taxminlarni hamda allaqachon
t azilga
hisoblash usullarini tekshirish uchun zarur. Agar investitsiya
loyihalarini hisoblash bilan ekspertiza birgalikda olib borilsa unda kutilgan
natijani olib
l a
i.
66
Investitsiya loyihasi samaradorligini baholashda uning nazariy asosini,
uning amalga oshish shartlarning moyilligi va loyihani ishlab turishi,
shuningdek investorning
ziga xos afzalliklarini biriinchi
ri ga q
ish zarur.
Investitsiya loyihasini samaradorligini hisoblash murakkab
la i,
chunki uni aniqlashda biron bir oddiy algoritmdagi hisoblarni aniqlash emas,
balki
pgi a
samaradorlik
rsat i hlari a
foydalanib
aniqlanadi.
Samaradorlikni baholash murakkab sistema va etarlicha murakkab tuzilishga ega
bularga: vaqtlilik, s
e ti omillar va boshkalar. Shuning uchun loyihani tahlil
qilganda har bir ishtirokchi uchun
etarlicha davr
pgi a
zgarishlar i hisobga olgan holda
ralig i i olish zarur. Investitsiya loyihalarini samaradorligini
baholashda oddiy baholash usullarini jalb qilish noloyiq hisoblanadi. Chunki eng
oddiy loyihada xam etarlicha
p ishtirokchilar va jamoa
la i, loyihani
ishtirokchi tashkiloti uchun sotsial yoki iqtisodiy samaradorligini hisoblash
muhim
sa davlat uchun byudjet samaradorligini hisoblash muhim buladi.
Loyihada katnashuvchi har bir ishtirokchi tegishlicha xaq olishi zarur
67
la i.
Xulosa
Har qanday iqtisodiyotni harakatga keltiruvchi va uning taraqqiyotini
ta
i l
hi investitsiyalarga iqtisodchi olimlar tomonidan berilgan tariflar
tahlili uning juda keng tushunchaga ega ekanligini va uni har xil talqin qilish
mumkin degan xulosalarni keltirib chiqaradi.
Bugungi kunda O z e ist
a investitsiya loyihalarining iqtisodiyot
yuksalishidagi ahamiyatidan kelib chiqib, belgilangan vazifalarining amalga
oshirilishini ta
i lash a xorijiy investitsiyalarning alohida
inobatga olgan holda ularni barcha shakllari
ri
tutishini
i ha jalb etish chora-
tadbirlarining bajarilish sifatini hamda iqtisodiyotga jalb qilinadigan investitsiya
loyihalarni baholashda loyihaviy tahlilni amalga oshirish zarur.
Investitsiya loyihasini baholashda loyihaviy taxlil usullaridan foydalanish
nixoyatda muhimdir. Investitsiya loyihasi
manfaatlariga ta ll qli
lga
zi a shu loyiha qatnashchilari
xarajat va foyda nisbatini aks ettiruvchi
rsat i hlar tizimini tavsiflaydi.
Investitsiya loyihasini iqtisodiy va moliyaviy
rsat i hlari i aniqlashda
kelgusi xarajat va natijalarni baholash hisob davri mobaynida olib boriladi.
Bunda oy, chorak, yil hisob davri
baholashda turli davrdagi
lishi mumkin. Investitsiya loyihalarini
rsat i hlar i
davrdagi qiymatiga nisbatan diskontlash
zar aniqlash, ularni
shla g i h
li bilan amalga oshirilishi lozim.
Turli davrdagi xarajatlarni bir hillashtirish uchun kapitalga t g ri keladigan
foyda normasining investor uchun qulay
lga
E diskontlash normasi
ishlatiladi.
Jaxon amaliyotida investitsiya loyihalarni baholash usullari ancha oldin
ishlab chiqilganligi va ularning iqtisodiy hayotda keng q lla ila tga ligi i
tasdiqlaydi. Mazkur usullar har kanday investitsiya loyihasining daromadliligini,
foydaliligini hamda ularning jalb etuvchanligini aniqlab bera oladi. Lekin ayrim
hollarda investitsiya loyihalarini baholashda barcha usullarni q llash zaruriyati
t g il asligi ham mumkin. Bu usullarning q lla ilishi tahlil qilinayotgan har
bir loyihaning
ziga xos jihati va xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga
68
oshirilishi lozim.
Investitsiya loyihasini tahlil etish nazariyasi umumiy holatda ishonchli va
e ti xulosaga olib keluvchi analiz va sintez usullar va
muayyan tizimidan foydalanishni
Xulosa qilib aytadigan
rsat i hlar i g
z a tutadi.
lsa har bir investitsion loyiha uning tasnifiga
ra qaytarilmas va unikal loyihadir. Investitsiyalarni baholashdan farqli
lar q O z e ist
sharoitida investitsion loyihalarni aniqlashda iqtisodiyotni
modernizatsiyalash jarayonida loyihalarni texnik tahlilini birinchi galda
t azish,
iqtisodiyotimizni
eksportbop
mahsulotlar
ishlab
chiqarish
strategiyasidan kelib chiqib investitsion loyiha mahsulotiga qanchalik talab
lishi i hisobga olish, investitsion loyiha samaradorligini aniqlashda
moliyaviy jihatdan loyiha hayotiyligi hamda loyihaga qaratilgan xarajatlar uning
foydalanuvchisi tomonidan qoplanishi, O z e ist
investitsion loyihalar atrof muhitga qanday ta sir
sharoitida tadbiq etilayotgan
rsatishi i e ti
rga olish,
loyihani tadbiq etuvchi, uni boshqaruvchi tashkilot belgilangan biznes reja
asosida boshqara olishi, loyiha sotsial va madaniy jihatdan jamiyat tomonidan
tan olinishi, investitsion loyihani amalga oshirish va uning faoliyatini
q
lga
ish xarajatlariga nisbatan loyihadan olinadigan samara undan yuqori
lishi va uni q lga kiritishda qanday risklar mavjud
lishi i hisobga olish
ta muhimdir. Boshqacha qilib aytganda loyihani iqtisodiy samaradorligini
t liq hisoblash, loyiha natijalarini tegishli soha va tarmoqlarga, xudud
iqtisodiyotiga ta siri i t g ri aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Loyihadan olinadigan daromad kelajak bilan
g liq, shuning uchun vaqt
omilini inobatga olish juda ham muhimdir. Investitsion loyihalar tanlovi
investitsion oldi fazada amalga oshiriladi va bunda qator loyihalar tarkibidan
muqobilini tanlash muhim rol
a i. Investitsion qarorni qabul qilish uning
moliyalashtirish qarori bilan bevosita
g liq ir.
Investitsion loyihalarni investitsion oldi fazasida turgan vazifalaridan
asosiysi investitsion imkoniyatlarni tahlilini t g ri
Asosiy masala O z e ist
lga q
ishga
g liq ir.
iqtisodiyotini strategiyasi va siyosatidan kelib
69
chiqqan holda investitsion imkoniyatlarni identifikatsiyasiga
g liq ir.
Qanchalik ijtimoiy – iqtisodiy axborot, tabiy resurslar t g risi agi axborot aniq
va t g ri
lsa, bularni tahlili asosida sintez va analiz usuli bilan muqobil
variantlarini tanlovini tashkil etish loyiha bahosini aniqlashda muhim rol
a i.
Loyiha bahosini aniqlashda safarbar etiladigan investitsion resurslar
qiymatini t g ri baholash loyihaga safarbar etiladigan resurslar leveraj
koeffitsentini aniq belgilash va ta
i lash hamda soliq t l lari kelajagini real
baholash loyiha bahosini aniqlashda bizning fikrimizcha q shi
ha mezonlar
sifatida inobatga olinishi zarurdir.
Shuni ta i lash joizki dinamik va statistik usullarda q lla ila iga
rsat i hlar i alohida alohida baholash t g ri natijalar bermaydi. Ular bir
biriga
g liq ravishda hisob kitob qilinadi va ular natijasidan kelib chiqib
xulosa qabul qilinadi. O z e ist
iqtisodiyoti sharoitida bugungi vaziyatni
inobatga olib, integratsiyalashuvni chuqurlashib borishini, q sh a loyihalarni
si borishini, jaxon hamjamiyatini qarz
kengayib borishini inobatga olib,
a lag lari i, chet el investitsiyalarini
baholashda YuNIDO tomonidan qabul
qilingan dinamik usullardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Lekin bu
usullardan foydalanish loyihalarni bahosini aniqlashda t liq va ishonchli
axborotdan foydalanishni talab etadi. Eng muhimi noaniqliklar darajasini
pasaytirishdir. Aniq va noaniq risklarni t liq hisobga olishdir. Ularni
pasaytirish chora tadbirlarini q llash ir va investitsion loyiha risklarini
boshqarishni
lga q
ish ir. Bizning nazarimizda loyihalarga safarbar
etiladigan investitsiya shakllaridan kelib chiqib risklar tarkibini ilmiy jihatdan
asoslash asosiy muammodir. Bizningcha risklar investitsion loyihalarning
hayotiy tsikllari
i ha hisob kitob qilinishi zarurdir. Bular investitsion oldi
faza risklari, investitsion faza risklari va ekspluatatsiya faza risklaridir.
Nazarimizda barcha turdagi risklar darajasini diskontlash koeffitsentlari orqali
inobatga olish loyiha pul oqimlarini texnik iqtisodiy asoslangan holda tegishli
ketma ketlikda rejalashtirish asosida loyiha
70
rsatkichlarini hisob kitob qilish
loyiha bahosini aniqlashda q l keladi.
Umuman, amaliyotda investitsiyalarning loyihaviy tahlilida quyidagi
muammolar mavjud:
 investitsiya
texnologiyalarning
al
loyihasini
parametrlari
amalga
va
oshirishda
iqtisodiy
yangi
rsat i hlari
texnikat g risi a
tlari i g etarli emasligi;
 bozor tendentsiyasini, narx-navoni, valyuta kursining
zgarishi, bozor
risklarini baholashda axborotlar noaniqligi;
 ijtimoiy baholash, xududiy investitsiya jarayonlarini faollashtirish;
 investitsiya loyihalari bahosini aniqlashda
l q
ila iga
hisob-
kitoblardagi xatoliklar;
 investitsiya
loyihasini
moliyalashtirish
uchun
moliyalashtirish
manbalarini t g ri tanlash;
 loyihalarni moliyalashtirish garfiklarini t g ri kelmasligi;
 loyihadan olinadigan
a lag lar i g
z vaqtida qaytmasligi;
 investitsiya loyihasida amortizatsiya ajratmalarini t g ri hisoblashdagi
kamchiliklar;
 loyihani ekspertlarining yuqori malakaga ega emasligi, yoki malakali
mutaxassislarning etishmasligi;
 loyihada olinadigan pul oqimlarini t g ri baholash imkoniyatining
murakkabligi;
 pul oqimlarini t g ri aniqlashda inflyatsiya, risklar va noaniqliklarning
zgarishlari;
 bozor iqtisodiyotiga
tish davrida investitsiya loyihalarini bahosini
aniqlashga doir tegishli uslubiy q lla a i g mavjud emasligi;
Investitsiyalarni
loyihaviy
tahlilini
takomillashtirish
yuzasidan
quyidagi takliflarni amalga oshirish, bizning fikrimizcha, maqsadga
muvofiqdir:
1. investitsion loyihalarni turli tumanligidan, ularni qaytarilmasligidan,
unikalligidan
kelib
chiqib
iqtisodiyotni
71
modernizatsiyalash
jarayonida
loyihalarni texnik tahlilini birinchi galda
t azish kerak deb
la
a ;
2. investitsiya loyihalari bahosini aniqlashda moliyaviy jihatdan loyiha
hayotiyligini hamda loyihaga qaratilgan xarajatlarning qoplanadigan investorni
qoniqtiruvchi ichki daromad stavkasini ilmiy asoslangan holda aniqlash
zarurligini aytib
tish joiz;
3. investitsiya loyihalarini iqtisodiy samaradorligini t liq hisoblash,
loyiha natijalarini tegishli soha va tarmoqlarga, xudud iqtisodiyotiga ta siri i
t g ri aniqlash lozimligini hisobga olish;
4. loyihalarga safarbar etiladigan investitsiya shakllaridan kelib chiqib
risklar investitsiya loyihalarining hayotiy tsikllari
i ha hisob kitob qilinishi
hamda risklar darajasini diskontlash koeffitsentlari orqali inobatga olish;
5. Investitsiya loyihasini baholashda sof joriy qiymat, ichki daromad
e
ri hamda rentabellik koeffitsienti
rsat i hlari i aniq ifodalash
maqsadida diskontlash stavkasi va pul oqimlarini t liq va aniq baholashni
ta
i lash;
6. Investitsya loyihalari samaradorligini aniqlashdan oldin bozor tahlili
natijalarining umumiy xulosasi, talab, sotiladigan maxsulot hajmini oldindan
bashorat qilish, bozorni
rga ish a maqsad va vazifani belgidab olish hamda
marketing strategiyalariga amal qilish shart deb
la
a .
7. banklar investitsion faoliyatini rag atla tirish, iqtisodiyotning ustuvor
sohalarini rivojlantirishga qaratilgan investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda
davlat kafolatlarini kengaytirish, soliq imtiyozlarni joriy qilish kerak.
72
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. O’zbekiston Respublikasi qonunlari. O’zbekiston Respublikasi
Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari,
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari.
1. O z e ist
Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent: «O z e ist »,
2003.
2. O z e ist Respublikasi Soliq kodeksi.- T: Adolat, 1999.
3. O z e ist Respublikasi Fuqarolik kodeksi.- T: Adolat, 1996.
4.
O z e ist
Respublikasining qonuni. «Chet el investitsiyalari
t g risi a». 1998 yil 30 aprel //O z e ist i g yangi qonunlari, 1998
yil,
19-son.
5. O z e ist
Respublikasining “Investitsiya faoliyati t g risi a”gi
qonuni, 1998. 24 dekabr. /Xalq s zi/, 1999. 12 yanvar. 7-son.
6. O z e iston Respublikasining “Tashqi iqtisodiy faoliyat t g risi a”gi
qonuni (yangi tahrir). /Xalq s zi/, 2000. 9 iyun, 110-son.
7. O z e ist
Respublikasining qonuni. «Chet ellik investorlar
huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari t g risida». 1998 yil
30 aprel //O z e ist i g yangi qonunlari, 1998 yil, 19-son.
8. O z e ist
Respublikasi Prezidentining Qarori “Qishloq joylarda
namunaviy loyihalar asosida xususiy uy-joy qurilishini kengaytirishga oid
q shi ha chora-tadbirlar t g risi a” 2010 yil 17 iyun, PQ-1354-son
9. O z e ist Respublikasi Prezidentining 2007 yil 4 yanvardagi PQ554-sonli “Investitsiya loyihalarini ekspertizadan
t azish samaradorligini
oshirish borasidagi q shi ha chora-tadbirlar t g risi a”gi Qarori.
10. O z ekiston Respublikasi Prezidentining “Tijorat banklarining
investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga
altirila iga uzoq muddatli
kreditlari ulushini
pa tirish i rag atla tirish borasidagi q shi ha choratadbirlar t g risi a” Qarori, 28.07.2009 y. 1166-son.
11. O z e ist
Respublikasi Prezidentining Qarori “Qishloq joylarda
namunaviy loyihalar asosida xususiy uy-joy qurilishini kengaytirishga oid
q shi ha chora-tadbirlar t g risi a” 2010 yil 17 iyun, PQ-1354-son
12. O z e ist Respublikasi Prezidentining “Bank tizimining moliyaviy
barqarorligini yanada oshirish va uning investitsiyaviy faolligini kuchaytirish
chora- tadbirlari t g risi a”gi 2010 yil 6 apreldagi 1217- son Qarori.
13. O z e ist
Respublikasi Prezidentining “Ishlab chiqarishni
modernizatsiyalash, texnik va texnologik qayta jihozlashni rag atla tirishga oid
q shi ha chora-tadbirlari t g risi a”gi Farmoni, 2007 y. 15 mart.
73
14. O z e ist Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bank tizimini isloh
qilishga doir q shi ha chora-tadbirlari to g risi a”gi qarori. 2000. 24 mart. 104son. /O z e ist bank tizimini isloh qilish va erkinlashtirish
i ha qonunchilik
hujjatlari t pla i. – T.: “O z e ist ”, 2000. – 368 b./
15. O z e ist
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Germaniya
rivojlanish banki kredit liniyasini zlashtirish t g risi a”gi qarori. 1999. 28
yanvar. 38-son.
16. O z e ist
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ETTBning
ikkinchi kredit liniyasini zlashtirish
i ha chora-tadbirlar t g risi a”gi
qarori. 1997. 20 yanvar. 31-son.
17. O z e ist
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 2
dekabrdagi 538-son qaroriga 7-ilova. “Investitsiya loyihalari hujjatlarini ishlab
chiqish, ekspertizadan t azish va tasdiqlash tartibi t g risi a”gi NIZOM.
18. Vazirlar Mahkamasining 2007 yil 7 iyundagi 110-son qaroriga 1-Ilova
“Investitsiya loyihalari hujjatlarini ishlab chiqish, ekspertizadan t azish va
tasdiqlash tartibi t g risi a”gi Nizom
19. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy
barqarorlik t g risi a /Tuzuvchi F.M.Mullajonov. – T.: “O z e ist ” NMIU, 2005.
– 528 b.
20. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O z e ist
sharoitida uni bartaraf etishning
llari va choralari. – T.: O z e ist , 2009,
56-b.
21. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Xalq s zi, 2011.
22 yanvar, №10, 2-b.
22. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O z e ist sharoitida uni
bartaraf etishning llari va choralari. – T.: O z e ist , 2009. - 56 b.
23. Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – e g
la li isl h tlar a
er izatsi a
li i qati at ilan davom ettirish. – Tosh e t: “O z e ist ”,
2013 yil. 4-b.
II. Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar.
24. “Tijorat banklari tomonidan yirik investitsiya loyihalarini
sinditsiyalashtirilgan kreditlashni amalga oshirish tartibi t g risi a” Nizom
(yangi tahrir), O zR AVda 2005yil 20 avgustdagi 1509-son bilan r xatga
olingan.
74
25. G zi e
D.G . Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari. - T.:
«Moliya» nashriyoti, 2003.
26. Ergasheva Sh.. Uzoqov A. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish. O q q lla ma. – T.: “Iqtisod-moliya”, 2008
27. Uzoqov A., Nosirov E. “Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va
ularning monitoringi». O q
q lla a.TMI.-T.: «Iqtisod-moliya» 2006 y.
342-b.
28. J rae A.S., X a q l D.Yu., Mamatov B.S. Investitsiya loyihalari
tahlili: Oliy q muassasalari uchun q q lla a -T.: - Sharq, 2003. - 225
b.
29. Анализ
инвестиционних
проектов:
Учебное
пособие
М.С.Ангелиди., Н.Г.Каримов. Ташк. фин. ин-т. – Т.: 2005.
30. Ивасенко А.Г., Никонова Я.И. Инвестиции: источники и методи
финансирования. Для бухгалтеров, економистов, студентов економических
ВУЗов.М.: Омега-Л 2009 г. 261 с.
31. Abdullaeva Sh.Z. Bank risklari va kreditlash. – T.: Moliya. 2002. 85-b.
32. Инвестиционно-строителний инжиниринг. Под ред. Мазура И.И.,
Шапиро В.Д. Учебное пособие. М.: Економика.2009 г. 763 с.
33. Станиславчик Е.Н. Бизнес-план. Управление инвестиционними
проектами. – 2-е изд. М.: «Ос-89», 2009. – 128 с.
34. Золотогоров В.Г. Инвестиционное проектирование: Учебное
пособие. - Мн.:Екоперспектива, 2007 г. 468 с.
35. Голов Р.С “Инвестиционное проектирование” Учебник/Р. Голов ,
К.В Балдин, И.И Передеряев, А.В Рукосуев.- М.: “ Дашко и К” 2010, 368 с.
36. Басовский Л.Е., Басовская Е.Н. Економическая оценка
инвестиций: учебное пособие -М.: ИНФРА-М, 2007.-234 с.
37. Колмикова Т.С. «Инвестиционная анализ» М.: ИНФРА-М, 2009 г.
c-76.
38. Практикум по финансово-инвестиционному анализу/ Под.ред.
Д.А.Ендовицкого.-М.: КНОРУС, 2006.-201с.
39. Риммер М.И., Касатов А.Д., Матиенко Н.Н.Економическая оценка
инвестиций. Учебник. 2-е изд./ под. обш. ред. М.И Риммера. - СПб.: Питер,
2008. -480 с.
40. A.E.Ishmuxamedov,
M.S.Qosimov,
Z.A.Jumaev,
G.Ya.
Muxamedjanova Loyixa tahlili (O q q lla a). - T., TDIU, 2008. - 191 b.
41. MamatovB., Nosirov E., X a q l D., Sharifx ae a K. Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik loyihalarini moliyalashtirish. O q
q lla a.TMI.-T.: 2007 y.
42. A.Vaxobov, Sh.Xojibakiev. “Xorijiy investitsiyalar” O q q lla a.
75
Bank-moliya akademiyasi, “Moliya” nashriyoti. 2010 y.
43. Vahobov va boshq. Moliyaviy va boshqaruv tahlili: Darslik.“Sharq”,2005.-480 b.
44. Vahobov A.V. va boshq. Xalqaro moliya munosabatlari. Darslik /Mual.:
A.Vahobov, N. Jumaev, U. Burxanov. - T.: “Sharq”, 2003. - 400 b.
45. Вахабов А.В., Разикова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. “Иностранние
инвестиции и модернизация националной экономики”. Монография. Т.
«Молия», 2011 г. с -14.
46. Abdullaeva Sh.Z. Bank risklari va kreditlash. – T.: Moliya. 2002. 78-b.
III. Internet saytlari.
http://www.tfi.uz Toshkent Moliya instituti sayti
http://www.cbu.uz O`zbekiston Respublikasi Markaziy Banki
http://www.mf.uz O`zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi
http://www.gov.uz O`zbekiston Respublikasi Hukumati portali
http://www.uza.uz O`zbekiston Respublikasi Axborot agentligi
http.://www.stat.uz O`zbekiston Respublikasi Statistika qo`mitasi
http.://www.mfer.uz O z e ist
Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar,
investitsiyalar va savdo Vazirligining rasmiy sayti
http.://www.uzinfoinvest.uz - «O zax
r ti
est» agentligining rasmiy sayti.
http.://www.review.uz – “Ekonomicheskoe obozrenie” jurnalining rasmiy sayti
76
Скачать