Загрузил Бахром Авезмуратов

1-Тема Лекция (Aqaba suwlardí aǵízíw sistemalarí hám sízílmalarí)

Реклама
1-Тема Aqaba suwlardí aǵízíw sistemalarí hám sízílmalarí
Реже:
1. Aqaba suw sıpatlaması hám aqaba suw túrleri
2. Aqaba suwdıń ulıwma sızılması hám onıń tiykarǵı elementleri
3. Aqaba suw sistemalarınıń abzallıǵı hám kemshilikleri
4. Aqaba suw tarmaqlarınıń sızılmaları
Aqaba suw - injenerlik qurılmaları hám adam jasaw turaq jerleri, islep
shıǵarıw karxanaları hámde arxitekturalıq imaratlardı abadanlastırıwdıń bir
kórinisi. Insan xızmetiniń derlik barlıǵında túrli pataslıqlar payda boladı. Sol
pataslıqlar ishinde suyıq túri júdá qáwipli esaplanadı hám olar aqaba suwlar dep
ataladı.
Aqaba suwlar dep insannıń jasaw hám islep shıǵarıw xızmeti dawamında,
jawınlar nátiyjesinde payda bolatuǵın suyıq pataslıqlarǵa aytıladı. Payda bolıw
proсesinde taza suw quramı hár túrli pataslıqlar menen toyınadı hám nátiyjede
ózine say fizika-ximyalıq hámde mikrobiologiyalıq qásiyetlerge iye boladı.
Adamlardıń jasaw jerlerinde hám islep shıǵarıw karxanalarında payda bolatuǵın
aqaba suwlardı úsh toparǵa ajratıw mumkin:
Aqaba suw - ilimiy texnikalıq taraw bolıp, tarmaqlar hám inshaatlar
kompleksi qurılmasında, adamzat turaq jayları hám islep shıǵarıw karxanalarında
payda bolatuǵın aqaba suwlardı bir tártipte qabıllaw hám olardı trubalar
járdeminde sırtqa shıǵarıw, tazalaw, olardan paydalanıw yamasa suw háwizlerine
túsiriwden aldın zárersizlendiriwden ibarat.
Ishki suw menen támiynlengen aqaba suwlardı aǵızıw qurılmaları menen
úskenelengen imaratlar aqaba suw obeyktleri esaplanadı.
Aqaba suw ishki hám sırtqı aqaba suwǵa bólinedi.
Ishki aqaba suw - aqaba suwlardı qabıllaw hám olardı imarattan sırtqa, sırtqı
aqaba suw tarmaqlarına aǵızıw ushın xizmet etedi.
Sırtqı aqaba suw - aqaba suwlardı adamlardıń jasaw jerlerinen yamasa islep
shıǵarıw karxanalarınan sırtqa, tazalaw stanсıyalarına aǵızıw ushın xizmet etedi.
Aqaba suw belgili bir maqset ushın – xojalıq-turmıslıq, sanaat hám basqada
orınlarda paydalanıw nátiyjesinde belgili muǵdarda pataslanǵan suw bolıp, aldınǵı
fizika-ximyalıq qásiyetlerin ózgertirgen, sonıń menen birge, adam jasaw jerlerinen
hám islep shıǵarıw karxanaları maydanlarınan jawın suwlarınıń nátiyjesinde aǵıp
kelatuǵın suwlar.
Aqaba suwlar belgilerine qaray tómendegi túrlerge ajratıladı.
1. Suwdıń tabiyatına qaray aqaba suwdıń tómendegi túrleri bar:
- ishimlik suwlardıń isletiliwi nátiyjesinde payda bolǵan aqaba suwlar;
- islep shıǵarıw karxanaları maydanlarında jer astındaǵı suwlardı
texnologiyalıq proсes ushın sırtqa tartıp shıǵarıw nátiyjesinde payda bolǵan aqaba
suwlar;
- maydanlarda jawın jawıw nátiyjesinde payda bolǵan aqaba suwlar.
2. Aqaba suwlar payda bolǵan maydanına qarap, kórsetkishleri boyınsha
tómendegi túrlerge bólinedi:
- islep shıǵarıw karxanalarında - sanaat, xojalıq-turmıslıq hám jawın jawıw
sebepli payda bolǵan suwlar;
- adamlardıń jasaw jerlerinde payda bolǵan suwlar - suwlardıń barlıǵı adam
jasaw jerlerinen sırtqa shıǵarıladı.
3. Aqaba suwlar pataslanıw dárejesi boyınsha tómendegi túrlerge bólinedi:
- islep shıǵarıw shıǵındı suwları;
- xojalıq-turmıslıq suwları;
- jawın aqaba suwları.
4. Aqaba suwlar pataslanıw qásiyetine qaray:
- shártli taza;
- pataslanǵan;
- zahárlengen;
- juqpalı kesellik tarqatuwshılar menen pataslanǵan suwlarǵa bólinedi.
5. Aqaba suwlar aqaba suw tarmaqlarına turaqlı túsiwi jaǵdaylarına qaray
tómendegi túrlerge bólinedi:
- aqaba suwlardıń turaqlı aǵıwı - xojalıq-turmıslıq hám islep shıǵarıw aqaba
suwları;
- waqtınsha aqaba suw tarmaqlarına túsiwshi suwlar (ayırım jaǵdaylarda uzaq
uzilis bolıwı mumkin), yaǵnıy jawın suwları.
Úshınshi topardaǵı aqaba suwlardı kórip shıǵamız.
Bul úsh kategoriyadaǵı aqaba suwlar quramınan, payda bolıw sharayatları,
tegis emeslıǵı, jedelligi hám qásiyetleri menen bir-birinen keskin ajıralıwı mumkin.
Xojalıq-turmıslıq aqaba suwları dep, insannıń jasaw ómir xızmeti
nátiyjesinde payda bolatuǵın fiziologiyalıq shıǵındılar, juwınıw, shomılıw, awqat
pisiriw, kir juwıw hám t.b. proсeslerde payda bolatuǵın suyıq pataslıqlarǵa
aytıladı. Turmıslıq aqaba suwlar adamzat turaq jaylarında, jámiyetlik
imaratlarında, kommunal (monsha, kir juwıw karxanalarında) hámde islep
shıǵarıw karxanalarınıń turmıslıq xanalarında payda boladı. Aqaba suwlardıń
payda bolıw tártibi insannıń jasaw tárizi menen tıǵız baylanıslı, olardıń quramı
bolsa, tiykarınan, fiziologiyalıq hám hár túrli xojalıq shıǵındıları, quramınan
mineral, organikalıq hám biologiyalıq bólekshelerden ibarat.
Islep shıǵarıw aqaba suwları túrli ónimler islep shıǵarıw proсesinde
isletiletugın suwlardıń sanaat pataslıqları menen pataslanıwı nátiyjesinde payda
boladı. Ayrım islep shıǵarıw karxanalarında sanaatlıq aqaba suwlar payda boladı.
Qurılıs tarawı karxanaları mısalında temir-beton, gerpish qáliplerdi juwıw
nátiyjesinde, jeńil sanaatta matalardı boyaw, miywe-palız ónimlerine islew beriw
karxanalarında shiyki zattı juwıwdan baslap, ıdıslar hám úskenelerdiń juwılıwında,
energetika tarawında jumısshı qurılmalardı suwıtıwda, ximya hám basqa
sanaatlarda aqaba suwlardıń payda bolıwı anıq.
Atmosferalıq (jawın) aqaba suwları jawın jawıwı, sel keliwi, qar hám
muzlardıń eriwi nátiyjesinde payda boladı. Atmosferalıq aqaba suwları dáwirli
túrde payda bolıwı, júdá joqarı tegis emeslikke iye bolıwı menen ajralıp turadı. Bul
aqaba suwlar ashıq aymaqlardan aǵıp keliwi nátiyjesinde kóplep mineral
elementler menen pataslanadı. Bıraq jer betinde jıynalıp qalǵan basqa elementlerdi
de quramına qosıp, birge aǵadı. Mısalı, avtomobil janılǵısın quyıw stanсiyalarında
neft ónimleri, tógin skladlarında ximyalıq elementler hám basqa elementler menen
pataslanıwı mumkin. Jawınlar atmosferalıq gazler, shań hám aerozollar menen
toyınadı, imarat tóbelerinen hám jer betinen shań hám shıǵındılardı birge qosıp
jıynaydı. Quramı atmosferalıq aqaba suwlarına jaqın bolǵanlıǵı sebepli kóshe hám
maydanlardı juwıwdan, fantanlardan payda bolatuǵın aqaba suwlar birge aǵızıladı.
Aqaba suw muǵdarı sarplanıw dárejesi menen ólshenedi. Aqaba suwlardıń
sarplanıwı dep olardıń waqt birliǵi ishinde belgili kesimnen aǵıp ótken kólemine
aytıladı hám m3/sytka, m3/s, m3/smena, m3/sek, l/sek ólshem birliklerinde
ólshenedi.
Aqaba suwlar quramındaǵı pataslıqlar túrli mineral, organikalıq, biologiyalıq
bóleksheler menen pataslanǵan bolıp, bul bóleksheler haqıyqıy eritpe, kolloid
eritpe, suspenziya, yaǵnıy júdá kishi element kórinisinde bolıwı mumkin.
Pataslanıw dárejesi pataslandırıwshı bólekshelerdiń konsentraсiyası menen
bahalanadı.
Pataslandırıwshı bóleksheniń massalı konsentraсiyası dep, eritpeniń kólem
birliǵindegi elementlerdiń massasına aytıladı hám mg/l yamasa g/m3 ólshem
birliklerinde ólshenedi.
Erimegen haldaǵı bóleksheler qaǵaz filtrlerde súzip alıw jolı menen
anıqlanıwı mumkin. Bul kórsetkish júdá kishi element konsentraсiyası delinedi.
Kóbinese, turmıslıq aqaba suwlarda bul kórsetkish 100-300 mg/l atrapında boladı.
Erigen hám kolloid jaǵdaydaǵı organikalıq elementler muǵdarı kislorodqa
ximyalıq talap (KXT) hám kislorodqa biologiyalıq talap (KBT) siyaqlı
kórsetkishler járdeminde anıqlanadı. KBT kórsetkishi belgili waqt birligi ishinde
sarplanǵan kislorod penen baxalanadı. Bul kórsetkishtiń tolıq mánisi KBT20,
yaǵnıy 20 sutka dawamındaǵı sarplanǵan kislorod muǵdarı menen esaplanadı.
Tájriybede bul kórsetkishtiń tezlik maqsetinde 5 kunliǵi hám isletiledi hám KBN 5
penen kórsetiledi.
KXT aqaba suwlar quramındaǵı bar bolǵan organikalıq bólekshelerdiń (tolıq
emes oksidleniwi organikalıq emes bóleksheler) ximyalıq jol menen oksidleniwi
ushın sarplanǵan atomar kislorod muǵdarına, KBT bolsa suwdaǵı organikalıq
bólekshelerdiń biologiyalıq jol menen, yaǵnıy mikroorganizmler tárepinen
paydalanılǵan molekulalar kislorod muǵdarına aytıladı. Shártli túrde KBT tı KXT
tıń bir bólimi dep anıqlaw mumkin. Kóbinese, turmıslıq aqaba suwlardıń KBT sı
50-250 mgO2/L, KXT bolsa 150-600 mgO/L atrapında boladı. Turmıslıq aqaba
suwlar quramında júdá kóp muǵdarda biologiyalıq pataslıqlar: mikroorganizm,
viruslar, kópship ashıwshı zatlar hámde organikalıq elementler barlıǵı sebepli
tómen temperaturalarda ózin-ózien aynıw, qaynaw proсesleri payda bolıwı
múmkin.
Kóbinese, tolıq KBT dep 20 sutka dawamında sarplanǵan kislorod muǵdarına
aytıladı. Bul kórsetkish uzaq múddet anıqlanıwı sebepli KBT5, yaǵnıy 5 sutka
dawamında hám anıqlanıwı mumkin. Kóbinese, turmıslıq aqaba suwlarda
birigiwlerden payda bolatuǵın bul kórsetkishlerdiń norması tındırılmaǵan aqaba
suwlarda 87 hám 75 g/sutkanı, tındırılǵan aqaba suwlarda bolsa 46 hám 40
g/sutkanı quraydı. Aqaba suwlardı mexanikalıq tazalawshı tındırǵıshlarda ámelge
asırılsa, biologiyalıq inshaatlar esabı tındırılǵan KBT tiykarında orınlanadı, keri
jaǵdaylarda tındırılmaǵan aqaba suwlardıń KBT ı tiykarında orınlanadı.
Islep shıǵarıw aqaba suwları, kóbinese, sanaat pataslıqları menen pataslanadı.
Bul aqaba suwlardıń quramı hám muǵdarı hár qıylı bolıp, isletiletuǵın
texnologiyalıq, shiyki zat, aspap-úskene túri hám basqa sebeblerge baylanıslı.
Ayrım islep shıǵarıw aqaba suwları quramında zıyanlı elementler (fenol, sianidler,
awır metallar, mıs, qorǵasın, sınap, xrom) hámde radioaktıv zatlar da ushraydı.
Islep shıǵarıw karxanalarında payda bolatuǵın ayrım aqaba suwlar júdá az
pataslanǵan yamasa ulıwma pataslanbaǵan bolıwı mumkin. Bul aqaba suwlardı
shártli taza aqaba suw kategoriyasına ajratıw mumkin. Misal etip suwıtıw
sistemasında payda bolatuǵın aqaba suwlardı keltiriw mumkin. Eger islep
shıǵarıwda payda bolatuǵın pataslıqlar túri hám olardıń konsentraсiyası qalalıq
tazalaw inshaatları jumısına keri tásir etiwshi jagdayda bolsa, karxana aymaǵında
aqaba suwlar lokal tazalawdan keyin turmıslıq aqaba suwlar menen birgelikte
jumaqlawshı tazalawǵa jiberiledi.
Islep shıǵarıw aqaba suw muǵdarın azaytıw, olardıń pataslanıw dárejesin
paseytiriw maqsetinde shiyki zattı ekanomlaw ushın zamanagoy texnologiyalardan
paydalanıw maqsetke muwapıq. Islep shıǵarıw karxanaları aymaǵında payda
bolatuǵın atmosferalıq aqaba suwları sol karxanaǵa say pataslıqlar menen toyınıw
itimalı júdá joqarı.
Jawın jawıwı nátiyjesinde payda bolatuǵın atmosferalıq suwlar jawın jawıwı,
qar hám muzdıń eriwi sebepli payda boladı.
Aqaba jawın suwlarında birqansha minerallar hám tolıq emes organikalıq
pataslıqlar bar. L.I.Strelsovanıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, olarda júdá kishi
element konsentraсiyası 65-2440 mg/l, KBT. 29-71 mg/l, ayrım jerlerde bolsa bul
kórsetkishler 12570 hám 371 mg/l ge shekem bolıwı mumkin. Aqaba jawın suwları
suw háwizlerine úlken qáwip tuwdıradı hám olar pataslandırıwshı dereklerdiń biri
esaplanadı. Aqaba jawın suwlarınıń sarıplanıwı júdá joqarı bolıwı mumkin, 1 ga
maydanda payda bolatuǵın aqaba suwlar sarpı 150-300 l/sek qa shekem bolıwı
mumkin. Aqaba jawın suwlarınıń sutkalıq hám jıl dawamında payda bolıwının
tegis emesliklerı júdá keń aralıqlarda ózgeredi.
Búgingi kúnde qala yamasa muniсipalitet aqaba suwları degen túsinik payda
boldı. Bul túsiniktiń mánisi bir neshe aqaba suw aralaspası, yaǵnıy turmıslıq, islep
shıǵarıw hám aqaba jawın suwlarınıń aralaspasın ańlatadı. Qala aqaba suwlarında
kóbirek islep shıǵarıwǵa say (neft ónimleri, siltiler, tuzlar hám basqa) pataslıqlar
ushraydı.
Túrli kategoriyadaǵı aqaba suwlardıń túrli túrdegi pataslanıw dárejesine iye
bolıwı, olardıń tabiyatta túrlishe payda bolıw tártibine boysınıwı joybarshılar
aldına áhmiyetli máseleni - olardı birge yamasa óz aldına aǵızıw hám tazalawdı
sheshiw máselesin qoyadı.
2. Aqaba suwdıń ulıwma sızılması hám onıń tiykarǵı elementleri
Insannıń jasaw hám islep shıǵarıw xızmeti nátiyjesinde adamlardıń jasaw ornı
hámde islep shıǵarıw karxanalarında mineral hám organikalıq quramǵa iye túrli
túrdegi patas shıǵındılar óz waqtında joq etilmese, olar belgili ekologiyalıq qáwip
tuwdırıwı mumkin. Sanitar-gigenalıq kóz qarasınan organikalıq pataslıqlar júdá
qáwipli, sebebi olarda payda etiletuǵın mikrobiologiyalıq proсesler tásirinde shiriw
payda bolatuǵın birikpeler atmosferanı, jer astı suwların, ashıq háwizlerdi
pataslandırıwı múmkin. Adamlardıń jasaw jerlerındegi aqaba suwlarınıń aǵızıw
kórinislerin kórsetiwshi bas reje dúziledi. Bas rejede kvartallar menen birgelikte
tarmaqlar, nasos hám tazalaw stansiyaları, dyukerler hám basqa inshaatlar
kórsetiledi (1-suwret).
Aqaba suwlardı aǵızıw sisteması bul quramalı injenerlik tarmaq hám
inshaatları bolıp, ol bir qansha bólimlerden quralǵan. Aqaba suwlardı aǵızıw
sistemalarınıń kórinisi tómendegi suwrette keltirilgen:
1-suwret. Aqaba suwlardı aǵızıw sistemasıńıń ulıwma kórinisi:
TI- tazalaw inshaatı; IK - islep shıǵarıw karxanası; 1 - qala shegarası; 2 - sırtqı aǵızıw
tarmaqları; 3 - jawın túsiriwshı; 4 - dyuker; 5 - basımlı trubalar; b – tazalanǵan aqaba suwlardı
háwizge qosıw qurılması; 7 - talvegler.
1) imaratlardıń ishinde jaylasqan aqaba suwlardı aǵızıw tarmaqları;
2) kvartal ishindegi aǵızıw tarmaqları;
3) sırtqı aǵızıw tarmaqları;
4) avariyalıq-retlew sıyımlıqları;
5) arnawlı inshaatlar;
6) nasos stansiyaları hám basımlı tarmaqlar;
7) aqaba suwlardı tazalaw inshaatları;
8) tazalanbaǵan hám tazalanǵan aqaba suwlardı háwizlerge túsiriw
qurılmaları.
Adamlardıń turaq jayları, jámiyetlik imaratları hámde islep shıǵarıw
karxanaları imaratlarınıń ishki aqaba suwlardı qabıllaw sanitar-texnikalıq
úskeneleri, aǵızıw trubaları, aqaba suw tik trubaları hám imarattan shıǵıw
trubalarınan ibarat (2-suwret).
2-suwret. Turaq jay aqaba suwınıń qırqımı:
1 - samallatıwshı tik truba; 2 - imarattan shıǵarıw qurılması; 3 - baqlaw qudıǵı; 4 – turaq
jay tarmaǵı; 5 - qadaǵalaw qudıǵı; 6 - jalǵanıw tarmaǵı; 7 - sırtqı aqaba suw tarmaǵı;
8 - kóshe qudıǵı.
Aqaba suwlardı aǵızıw sistemalarında ózi aǵıwshılıqtı támiynlew maqsetinde
trubadar belgili qıyalıqta jatqızıladı. Tik trubalar tik ornatıladı hám jumısshı tegis
tóbeden 0,3 m ge, qıya tóbeden bolsa 0,5 m ge shıǵıp turadı. Tik trubalarda
jıynalǵan aqaba suwlar shıǵıw orınları arqalı imarattan sırtqa shıǵarıladı. Shıǵıw
ornı dep, tik trubadan turaq jay baqlaw qudıǵına shekem bolǵan tarmaqqa aytıladı.
Olar kóshe tárepke qarap belgili qıyalıqta jatqızıladı.
Hár bir suw qabıllawshı qurılma gidravlikalıq tosıq penen úskenelenedi, bul
tosıq aqaba suw tarmaǵınan bólmege jaǵımsız iyislerdi ótkizbewi ushın xizmet
etedi. Tarmaqlardı samallatıw ushın aqaba suw tarmaqları tolıq emes tolǵan
esaplanadı. Tik trubalar arqalı tarmaq ishindegi gazler sorıp alınadı. Gazlerdıń
bólmelerge kiriwin sheklew ushın U-tárizli kóriniske iye sifonlar ornatıladı. Bul
qurılmalar gidravlikalıq qulplar delinedi hám olarda barqulla 8-10 sm li suw ustini
bar bolıwı kerek. Ayrım waqıtlarda sifonlar sanitariyalıq asbaplardıń quramında
jaylasqan bolıwı mumkin. Ishki tarmaqlardı tazalaw ushın arnawlı qollanbalar rezervuarlar ornatıladı.
Imaratlardan jıynalǵan aqaba suwlar kóshe tarmaqları arqalı kollektorǵa
qosıladı. Kollektorlar bolsa, óz nawbetinde, bas kollektorǵa yamasa tazalaw
inshaatlarına jiberedi. Nasos stansiyaları tarmaqları júdá shuqırlasıp ketken
waqtlarda ornatıladı. Tarmaqlar jumısın baqlaw hám olardı tazalap turıw ushın
belgili aralıqlarta baqlaw trubaları hám kameraları ornatıladı. Qaptal tárepten
qosılıwlarda, burılıwlarda hám trubalar ornatılıwı kerek. Trubalar tabiiy hám
jasalma tosıqlar menen kesiskende arnawlı inshaatlar (dyuker hám estakada)
járdeminde aqaba suwlar aǵızıladı. Jawın suwların qabıllaw ushın reshotka tárizli
qaqpaqqa iye trubalar isletiledi.
Tegis releflerde trubalardıń jatqızılıw shuqırlıǵı barǵan sayın joqarılap baradı
hám qurılıs jumıslarınıń quramalı bolıwına alıp keledi. Sol sebepli olardıń
shuqırlıqları sheklengen bolıp, 6-8 m di quraydı. Bunday shuqır jerlerden aqaba
suwlar nasos stansiyaları járdeminde jetkiziledi. Nasos stansiyaları ólshemi,
kórinisi hám ornatılǵan jerine qarap jergilikli, rayon hám bas nasos stansiyaları
kategoriyalarına bólinedi. Nasos stansiyalarınan aqaba suwlar basımlı trubalar
járdeminde jetkiziledi.
3-suwret. Maydandı suw háwizlerine ajratıw sxeması.
Basımlı trubalar isenimligin joqarılatıw maqsetinde olardıń sanı ekewden kem
bolmawı kerek. Kóp jaǵdaylarda nasos járdeminde aqaba suwlar tazalaw
inshaatına jiberiledi. Tazalanǵan aqaba suwlar suw háwizlerine qosıladı.
Avariyalıq-retlew sıyımlıqlarında kerekli qurılmalar menen úskenelengen arnawlı
rezervuar isletiledi hám olardıń kólemi belgili waqıt dawamında keletuǵın aqaba
suwlardı uslap turıwǵa mólsherlengen.
Aqaba suwlardı aǵızıw sistemasınıń barlıq qollanbaları bir-biri menen óz-ara
baylanısqanlıǵı sebepli olarǵa júdá joqarı talaplar qoyıladı. Sonıń ushın joybarlaw
waqtında tarmaqlar hám inshaatlardıń isenimli islew dárejesin esapqa alıw kerek.
Sırtqı aqaba suw tarmaqları jer astına jaylastırılǵan tarmaqlanǵan trubalar
toplamınan ibarat bolıp, aqaba suwlardı basımsız nasos stanсıyalarına yamasa
tazalaw inshaatlarına jetkizip beredi. Sırtqı aqaba suw tarmaqları qurılıs maqseti,
jatqızılǵan jeri hám qıyalıǵına qaray, turaq jay, kvartallarara, sanaat hám kóshe
túrlerine bólinedi. Sırtqı tarmaqlanǵan tarmaqlar joqarı maydandı iyelleydi hám
bul tarmaqlarda aqaba suw, tiykarınan, basımsız aǵızıladı. Sol sebepli aqaba suw
menen tolatuǵın bunday maydanlar, kóbinese, kanalizaсiya háwizlerine bólinedi.
Aqaba suw háwizleri aqaba suw menen tolatuǵın maydannıń bir bólimi bolıp,
olar suw ajratıwshılar menen shegeralanǵan, yaǵnıy maydan jer qáddiniń eń
joqarısı bolıp, bul qáddiden jer relefi háwiz ishine qaray páseyip baradı.
Hár bir háwiz ishinde kóshe aqaba suw tarmaqları bir yamasa bir neshe
kollektorlar menen birlesedi. Kollektorlar aqaba suwlardı háwiz shegarasınan
sırtqa shıǵaradı.
Aqaba suwlardı aǵızıw sistemasınıń kórinisi dep, aqaba suw menen tolıwshı
obeykttiń jergilikli (topografiyalıq hám gidrogeologiyalıq) sharayatların hámde
obeykttiń keleshektegi rawajlanıwın esapqa alǵan halda qabıllanǵan texnikalıq
hám ekanomiykalıq tiykarlanǵan sistemanıń joybarlı sheshimine aytıladı.
Sistema kórinisiniń bas rejede jaylasıwı, tiykarınan, aymaqtıń relefine
baylanıslı. Aqaba suwlardı aǵızıw sistemasınıń kórinisinde bas hám qaptal
kollektorlardıń baǵdarları; tarmaqlardaǵı inshaatlar, tazalaw inshaatı hám nasos
stanсiyasınıń jaylasıwları, háwizlerge aqaba suwlardı qosıw jayları hámde basqa
tiyisli obeyktler tiykarlanǵan halda keltiriledi.
4-suwret. Aqaba suwlardı aǵızıw tarmaqlarınıń kórinisleri:
a - perpendiykular; b - kesisken; d - parallel; e - zonalı; f- radial;
NS- nasos stansiyası; TI-tazalaw inshaatı.
Tarmaqta aqaba suwlardıń ózi aǵıwshılıǵın shólkemlestiriw maqsetinde
trubalar belgili qıyalıqlarda jatqızılıwı kerek. Payda bolatuǵın aqaba suwlar qaptal
kollektorlar hám bas kollektor járdeminde aymaqtan sırtqa - sanitariyalıq qáwipsiz
jerlerde jaylasqan tazalaw inshaatlarına jiberiledi. Túrli sebepler tásirinde bas
rejede sistema kórinisi bir neshe túrge bólinedi.
Perpendikular (oraylaspaǵan) kórinisli-aqaba suwlardı aǵızıw kollektorları
suw háwizi hám gorizontalǵa perpendikular jaylasqan. Bul kórinis, kóbinese tolıq
bólingen sistemada isletiledi. Atmosferalıq aqaba suwları háwizlerge tuwrıdantuwrı taslanadı.
Kesisken (oraylasqan) kórinistegi - kollektorlar háwiz jaǵalap jaylasqan bas
kollektor menen kesisken bolıp, barlıq aqaba suwlardı tazalaw inshaatına alıp
baradı. Bul kórinis hám tolıq bólingen sistemada isletiledi.
Parallel kórinistegi - kollektorlar háwizge parallel yamasa belgili múyish
astında jaylasqan bolıp bas kollektor menen kesisken halda jaylasqan. Bul kórinis
háwiz tárepke keskin qiyalıqlı relefli aymaqlarda isletiledi. Bunday jaylasıw
trubalarda tezliktiń joqarılap barıwınan saqlaydı.
Zonalıq (oraylasqan) kórinisli - aymaq relefine baylanıslı halda bir neshe
zonaǵa bólinedi. Mısalı, eki zonaǵa, joqarı hám tómengi zonalarǵa bólinedi hám
birinshisinen ózi aǵıwshılıq, ekinshisinen bolsa aqaba suwlar nasos stansiya
járdeminde jetkiziledi.
Radial (oraylaspaǵan) kórinisli - quramalı relefli jerlerden radial jaylasqan
kollektorlar járdeminde payda bolatuǵın aqaba suwlar bir neshe tazalaw
inshaatlarına jiberiledi.
Kóshe tarmaqlardıń transsirovkası tómendegi kórinisler boyınsha ámelge
asırıladı:
- aqaba suwlardı jıynawshı trubalar kvartallardıń tort tárepinde jaylasqan
bolıp, qıyalıǵı tómen (<0,007mm) hám kvartallar iri ólshemge iye bolǵan
waqtlarda qollanıladı;
- aymaq qıyalıǵı 0,007mm den joqarı bolsa, aqaba suwlardı jıynawshı truba
kvartaldıń tómengi tárepinde jaylasadı;
- aqaba suwlardı aǵızıw tarmaqları kvartallarara jaylasqan bolıp, tıǵız
imaratlarǵa jaqın jerlerden ótip, kollektorlardıń uzınlıǵın 30-40% ǵa kemeytiriwge
imkaniyat jaratadı.
Qala hám islep shıǵarıw karxanaları aqaba suwların aǵızıw sistemaları.
Kollektorlar kóshe aqaba suw tarmaqlarınıń bir bólimi bolıp, bir yamasa bir neshe
suw háwizlerinde jaylasqan yamasa sanaat tarmaqlarınan suw alıwshı qurılma.
Kollektorlardıń tómendegi túrleri bar:
1) suw háwizinde jaylasqan aqaba suw tarmaqlarınıń bir qanshasın
birlestiretuǵın aqaba suw háwiz kollektorları;
2) bir yamasa bir neshe háwizde jaylasqan kollektorlardı birlestiretuǵın bas
kollektor;
3) qosımsha trubalar jalǵanatuǵın, aqaba suwlardı tranzit jaǵdayda aqaba
suw ótkizilgen maydan sırtındaǵı nasos stanсıyaları yamasa tazalaw inshaatlarına
aǵızatuǵın truba, yaǵnıy qala sırtındaǵı kollektor.
5-suwret. Aqaba suwlardı jıynap alıw usılları:
a - tort tárepinen; b - tómengi tárepinen; d - kvartallarara usıl.
Ishki kanalizaсiya tarmaǵınan aqaba suwlar sırtqı qáwipli kanaliyzaсiya
tarmaǵına túsedi. Qáwipli kanalizaсiya tarmaǵı imarattan shıqqan aqaba suwlardı
kóshe (qala) tarmaǵına alıp ketedi. Olar jerge jatqızılǵan truba hám trubalar
sızıǵında jaylasqan trubalardan ibarat. Trubalar ushın shuqırsha qazılǵanda
imarattıń fundamenti hám diywallardıń shógiwinen, jarılıp ketiwinen saqlaw ushın
qáwipli kanalizaсiya tarmaǵı trubaları imarat diywalınan keminda 3 m aralıqtan
ótkiziledi. Eger trubalardı jatqızıw shuqırlıǵı hám imarattıń fundamenti shuqırlıǵı
belgili bolsa, bul aralıqtı jánede anıq belgilew mumkin. Baqlaw trubaları
tómendegishe jaylastırıladı: imarat diywalınan trubaǵa shekem bolǵan shıǵarıw
trubasınıń uzınlıǵı 8 m den aspawı kerek. Eger 8 m den kóp bolsa, qosımsha
baqlaw qudıǵı qurıladı. Qala kanalizaсiya tarmaǵı aldındaǵı eń aqırǵı truba baqlaw
qudıǵı dep ataladı (sızılmalarda KQ dep belgilenedı). Bul truba, kóbinese, bólim
shegarasınan (qızıl sızıqtan) 1-1,5 aralıqta jaylastırıladı. Tarmaq jumısın tekseriw
hám tazalaw ushın shıǵarıw trubaları birlesken waqıtta, qayrılıwlarda, diametrler
hám qıyalıqlar ózgergen jerlerge tuwrı bólimlerde 35 m, trubalar diametri 150 mm
bolǵanda hám 50 m de trubalar diametri 200-450 mm bolǵanda qadaǵalaw
trubaları ornatıladı.
Kanalizaсiyalıq baqlaw qudıǵı, kóbinese, tayar beton qudıqlar yamasa
bloklardan, ayrım waqtları gerbishten islenedi. Trubalar diametri 200 mm hám
shuqırlıǵı 2 m ge shekem bolǵanda 70 mm qabıl etiledi. Úlken diametrli
shuqırlıqlar ushın 1000 mm hám onnan artıq qabıl etiledi. Trubalar diametri 650
mm bolǵan shoyın qaqpaq penen bekitip qoyıladı. Aqaba suwlar qudıǵı túbinde
yarım domalaq kórinisli beton latoklar islenedi. Latoklardıń diametri olarǵa
tutastırılatuǵın trubalardıń diametrine teń boladı. Latoklardıń burılıw jerlerı tegis
bolıwı kerek, keri jaǵdayda, olar aqaba suwlardıń aǵıwına tosqınlıq qıladı hám
trubanıń pataslanıwına sebep boladı. Latoklar biraz qıyalaw ótkiziledi.
6-suwret. Turaq jaylardıń aqaba suw tarmaqları:
KQ - baqlaw qudıǵı; AK - aqaba suw kollektorı.
7-suwret. Kvartallararalıq aqaba suw tarmaqları:
KQ - baqlaw qudıǵı; AK - aqaba suw kollektorı; BNS - bas nasos stansiyası.
8-suwret. Tarmaqlardı qala aqaba suw sistemalarına jalǵaw:
KQ - baqlaw qudıǵı; AK- aqaba suw kollektorı.
Trubalardı baqlaw qudıqlarına jalǵawda trubanıń sheti truba diywalınıń ishki
sırtında tawsılıwına itibar beriw kerek. Eger baqlaw qudıǵına túrli diametrli
trubalar jalǵanatuǵın bolsa, olardıń joqarı shetleri bir qadde turıwı kerek.
Trubalardıń qaptal sırtların trubaǵa jalǵawda trubaǵa kiretuǵın hám trubadan
shıǵatuǵın trubalardıń olar arasındaǵı múyishindegi ótpes bolıwı kerek. Baqlaw
qudıǵınıń tiykarı betonnan islenedi. Trubatıń túbi latok tárepke 0,02 mm qıya
bolıwı kerek.
Qudıqqa túsiw qolaylı bolıwı ushın onıń diywalına hár 35-40 sm de metal
skobalar ornatıladı. Bul awzı taraytırılǵan kanalizaсiya qudıqlarına kiriwde vertikal
diywal aqaba suw qudıqqa kirgiziletuǵın tárepke ornatıladı. Skobalar da sol
vertikal diywalǵa ornatıladı.
Egerde turaq jaylardıń jertólelerinde sanitariyalıq úskeneler ornatılsa, onda
turaq jay kanalizaсiya tarmaqları bir qansha shuqır ornatıladı, sol sebepli
jertólelerindegi aqaba suwlardı sırtqa shıǵarıw ushın, kóbinese, nasos
stanсıyalarınıń bolıwı joybarlanadı. Turaq jay aqaba suw tarmaqları bir turaq jay
shegarasında jaylastırıladı hám bir yamasa bir neshe úy ushın xizmet etedi. Aqaba
suw tarmaqları hám kollektorlarda barqulla tekseriw, tazalaw hám juwıw
imkaniyatları bolıwı kerek. Usı maqsette olarda qadaǵalaw qudıqları jaylastırıladı.
9-suwret. Qala aqaba suw tarmaǵınıń ulıwma sızılması:
IK - islep shıǵarıw karxanası; BNS - bas nasos stansiyası; TI - tazalaw inshaatı.
Kollektorlar daryalar, jılǵalar, tramvay jolları, avtomobil jollarınan kesip
ótkenide, dyuker, estakada hám arnawlı ótiw inshaatları qurıladı.
Jerdıń relefine qaray, aqaba suwlar tazalaw inshaatlarına, tiykarınan, basımsız
trubalar járdeminde aǵızıladı. Bıraq kollektorlar úlken shuqırlıqta jaylasqanda
yamasa aqaba suw tómen jerlerde jaylasqanda nasos stanсıyaların qurıwǵa tuwrı
keledi. Olar aqaba suwlardı joqarıǵa kóterip beredi hám ol jerden basımsız trubalar
járdeminde aqaba suwlardı tazalaw stanсıyalarına aǵızıladı. Nasos stanсıyalarınıń
kórilgen jeri hám maqsetine qaray, jergilikli-bir yamasa bir neshe aqaba suw
maydanlarındaǵı aqaba suwlardı uzatıwshı; aymaqlı - ayrım aymaqlardaǵı yamasa
aqaba suw háwizlerindegi aqaba suwlardı uzatıwshı; bas - aqaba suw jıynaytuǵın
adamlardıń turaq-jayı yamasa islep shıǵarıw karxanalarındaǵı barlıq aqaba
suwlardı uzatıwshı túrlerge bólinedi. Aqaba suw tarmaqlarındaǵı nasos
stanciyasınan basımsız trubaǵa shekem yamasa tazalaw stansiyasına shekem
bolǵan aralıqtaǵı trubalar basımlı trubalar delinedi.
Aqaba suwlardı tazalaw ushın mólsherlengen inshaatlar tazalaw inshaatları
delinedi. Tazalaw inshaatlarınan suw háwizlerine shekem bolǵan aralıqtaǵı kanal
yamasa trubalar suw shıǵarıwshılar delinedi.
Suw shıǵarıwshı trubalar tiykarǵı hám ayırıqsha jaǵdaylarda islewshi bolıwı
mumkin. Aqaba suwlardı tazalaw usılı inshaatlardıń túri, aqaba suwdıń pataslanıwı
konsentraсiyası, tazalaw dárejesi, suw háwizleriniń ózin-ózi tazalaw quwatı hám
basqa sebeplerine qarap anıqlanadı. Tazalaw stanсıyaları adamlardıń turaq jayına
salıstırǵanda suw aǵısınıń tómengi bóliminde jaylastırıladı.
3. Aqaba suw sistemalarınıń abzallıǵı hám kemshilikleri
Suw háwizleri tabiiy hám jasalma jol menen pataslanıwı mumkin. Tabiiy
pataslanıw - aqaba jawın suwları menen háwizlerge qosılatuǵın pataslıqlar. Bul
pataslıqlardıń háwiz suwında shiriwi nátiyjesinde payda boladı.
Jasalma pataslanıw tazalanbaǵan turmıslıq hám sanaat aqaba suwlarınıń
qosılıwı menen baylanıslı. Pataslıqlardıń háwizlerge túsiwi háwiz suwınıń ximyalıq
quramı hám fizikalıq kórsetkishlerine keri tásir etiwi, suw sırtında qalqıwshı
bóleksheler, túbinde shógindiler payda bolıwı, erigen kislorod muǵdarınıń kemeyiwi,
bakteriyalar sanı hám túrleriniń joqarılawı menen baylanıslı.
Háwizlerdi pataslanıwdan saqlaw maqsetinde giygenalıq norma túrinde
bólekshelerdiń ruxsat etilgen sheklengen úleslerinen paydalanıladı. Bólekshelerdiń
RESHU dep háwizdiń tabiiy proсeslerine, suwdıń sapa kórsetkishlerine, háwiz
biosenozine, yaǵnıy ósimlikler hám haywanat dunyasına keri tásir kórsetpeytuǵın
maksimal úleske aytıladı.
Ózbekiston Respublikasınıń «Suw hám suwdan paydalanıw haqqında» ǵı
Nızamǵa muwapıq, sanaat, kommunal, turmıslıq aqaba suwlardı aǵızıwǵa ruxsat
etilgen suw obeyktlerinen aqaba suwlardı aǵızıw ushın paydalanıw kerekligi hám
imkoniyatların tiykarlap beriwshi hújjetlerge muwapıq beriledi.
Ministirler Kabinetiniń 1992-jıl 7-aprelde qabıl etilgen «Ózbekistan
Respublikasındaǵı suw saqlaǵıshları hám basqa suw háwizleri, daryalar, magistral
kanallar hám kollektorlardıń, sonday-aq, ishimlik hám turmıslıq suw támiynatınıń,
emlew hám mádeniy salamatlastırıwda isletiletuǵın suw derekleriniń suwın qorǵaw
zonaları haqında»ǵı nızamına muwapıq, barlıq islep turǵan, joybarlastırılıp atqan
hám qayta qurılıp atqan suw ótkizgishlerdiń sanitar-epidemiologiyalıq tárepinen
isenimligin támiynlew maqsetinde suw alıw orınlarındaǵı suw támiynatı derekleri
sanitariyalıq qáwipsizligi zonaların, suw truba inshaatları hám sanitariyalıq qorgaw
aymaǵın hámde suw háwizleriniń sanitariyalıq qorǵaw aymaqların óz ishine
alıwshı sanitariyalıq qáwipsizligi zonası belgilenedi.
Hár bir sistema óziniń abzallıǵı hám kemshiliklerine iye. Anıq sharayatlar
ushın aqaba suwlardı aǵızıw sistemasın tańlaw júdá áhmiyetli másele bolıp, onıń
tuwrı tańlanıwın keleshekte obeykt hám háwizdiń sanitar halatınıń, joqarı
ekonomikalıq kórsetkishlerin támiynleydi. Tómende keltirilgen aǵızıw sistemaların
salıstırıp shıǵamız.
Ulıwma aǵızıw sisteması basqa sistemalarǵa salıstırǵanda bir truba talap qılsa
hám, biraq ol júdá úlken baslanǵısh qárejet penen baylanıslı. Sebebi ulıwma aǵızıw
sisteması úsh kategoriyadaǵı aqaba suw sarıplanıwı jıyındısına esaplanadı.
Trubalardıń ulıwma uzınlıǵı bul sistemada kemirek bolǵanlıǵı sebepli paydalanıw
qárejetlerı hám tolıq bólingen sistemaǵa salıstırǵanda kishi. Jawın jawıwı
waqtlarında bir bólimi turmıslıq hám islep shıǵarıw aqaba suwları aralaspası
tuwrıdan-tuwrı háwizlerge jiberiledi. Sonıń ushın bul sistema obeykttiń qasında
suw háwizniń bar bolıwın talap etedi. Ulıwma aǵızıw sistemasında aqaba
suwlardıń sarıplanıwı júdá tegis emes payda bolıwı hám soǵan jarasa nasos hám
tazalaw stansiyaları jumısın shólkemlestiriwdi talap etedi.
Tolıq bólingen aǵızıw sisteması ulıwma aǵızıw sistemasına salıstırǵanda
kóplew shıǵın talap etedi, bıraq bul shıǵınlar bir neshe basqısh waqtında kerek
boladı. Birinshi nawbette, turmıslıq hám islep shıǵarıw aqaba suwların aǵızıw
tarmaqları, ekinshi basqıshta bolsa atmosferalıq aqaba suwların aǵızıw tarmaqları
qurılısın ámelde joqarılatıw mumkin. Tolıq bólingen sistema sanitariyalıq
talaplarǵa juwap beredi, bıraq jawın suwları ózi menen belgili muǵdarda
pataslıqlardı háwizlerge túsiriw itimallıǵı júdá joqarı. Bul sistemadan paydalanıw
bir qansha qolaylı, sebebi aqaba suw sarplanıwınıń tegis emeslıǵı bir qansha
tómen.
Tolıq emes bólingen aǵızdırıw sisteması ekanomiykalıq kóz qarastan eń
qolayı esaplanadı, sebebi, dál tolıq bólingen sistemadaǵı siyaqlı, sanitariyalıq
tárepten qáwipsiz hám paydalanıwǵa qolaylı esaplanadı. Bıraq bul sistemanıń
kemshiligi túrinde aqaba jawın suwlarınıń tuwrıdan-tuwrı háwizlerge jiberiliwin
keltiriw mumkin.
Yarım bólingen aǵızıw sisteması basqa sistemalardaǵı sanitar kemshiliklerden
ayırmashılıǵı, bul sistemada háwizlerge aqaba jawın suwlarınıń tek bir bólimi
taslanadı. Aqaba jawın suwlarınıń aǵıp keletuǵın baslanǵısh, yaǵnıy joqarı
pataslanıwga iye bolǵan bólimi tazalaw inshaatına jiberiledi.
Aqaba suwlardı aǵızıw sistemasın hár tárepleme tallaw arqalı tiykarlap,
variantlardı texnik-ekanomiykalıq tárepten salıstırıp, sanitarıyalıq hám
ekologiyalıq kóz qarastan baxalap tańlaw kerek.
4. Aqaba suw tarmaqlarınıń sızılmaları
Qala aqaba suw sızılması suw háwizleriniń jaylasıwı, olardıń sanı, aqaba suw
sisteması, jerdiń relefi, geologiyalıq hám gidrogeologiyalıq sharayatı hám taǵı
basqalarǵa baylanıslı.
Aqaba suw sızılmaları kesip ótiwshi, aymaqlıq, parallel, radial túrlerge
bólinedi.
Bertikal sızılma qıyalıǵı sezilerli dárejede bolǵan jerlerde jawın suwları hám
islep shıǵarıw karxanalarındaǵı shártli taza suwlardı aǵızıw maqsetinde qollanıladı.
Kollektorlar eń qısqa aralıqta suw háwizlerine tik jaǵdayda joybarlanadı.
Eger aqaba suw jıynalatuǵın maydan suw háwizlerine páseyip baratuǵın
bolsa, tiykarınan, kesip ótiwshi sızılmadan paydalanıladı. Bul tik túrdegi sızılmanı
qayta tiklew ushın qolaylı. Aqaba suw háwizi kollektorları suw háwizlerine
parallel jaylastırılıp, aqaba suwlardı tazalaw stansiyasına aǵızatuǵın bas kollektor
menen tutastırıladı.
Parallel sızılmalar suw háwizlerine aqaba suw jıynalatuǵın orınnıń qıyalıǵına
salıstırǵanda júdá joqarı bolǵanda, trubalardıń qıyalıǵın kemeytiriw, sonıń menen
birge, aqaba suwdıń aǵıw tezligin kemeytiriw maqsetinde aqaba suw háwizlerinde
kollektorlar suw háwizleri menen bir-birine salıstırǵanda parallel jaylastırıladı.
Aymaqlıq sızılmalar aqaba suw jıynalatuǵın orınlar tóbeliklerde jaylasqanda
qollanıladı. Qala bir neshe óz betinshe tarmaqlarǵa iye bolǵan aymaqlarǵa
bólinedi. Tómengi aymaqtaǵı aqaba suwlar bas kollektorǵa yamasa aqaba suwlardı
tazalaw stansiyalarındaǵı aǵızıwshı kollektorǵa nasos járdeminde kóterip beriledi.
Radial sızılmalar óz betinshe sistemaǵa iye bolǵan aymaqlardaǵı aqaba
suwlardı túrli jerlerde ornatılǵan tazalaw stanсıyalarına aǵızıw ushın qollanıladı.
Скачать