Загрузил Тохир Бекназаров

диншунослик савол

Реклама
21-ВАРИАНТ
Сиртқи бўлим талабалари учун “Диншунослик ” фанидан сессия
оралиғи назорат иши топшириқлари
Фан: Диншунослик
Диншунослик фанининг вужудга келиши ва тадрижий тараққиётини
ўрганишга бағишланади. Динлар тарихини ўрганишда Шарқ алломаларининг
ёндашувлари. Абу Райхон Беруний, Ибн Сино, Форобий кабиларнинг
асарларида диншунослик асослари, ғарб диншунослигининг ўзига хос
жиҳатлари, Ғарб олимларининг қарашларини ўрганади. Жаҳоннинг илғор
таълим масканларида динлар тарихини ўрганиш ва ўқитиш тажрибалари.
Марказий Осиё худудида дин ва диний муносабатларнинг шаклланиши.
Ўзбекистонда давлат ва дин муносабатлари. Дин соҳасидаги давлат сиёсати,
Виждон эркинлигининг хуқуқий асослари. Ўзбекистонда фаолият
кўрсатаётган диний конфессия ва ташкилотлар фаолияти каби долзарб
масалаларни ўрганади.
Мавзулар: Талабалар қўйидаги мавзулар юзасидан назарий билимларга
эга бўлиши лозим.
Диншунослик фанига кириш
Ўзбекистонда давлатнииг дин ва диний ташкилотлар билан муносабати
Марказий Осиё динлари
Ислом таълимоти асослари
Исломдаги мазҳаблар ва йўналишлар
Миссионерлик ва прозелитизм: тарих ва бугун, тарғибот усуллари
Диний экстремизм ва терроризм: мафкура ва амалиёт, карши кураш
стратегияси
8. Янги диний харакатлар ва секталар
9. Кибермаконда дин омили
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Назорат иши топшириқларининг асосий мақсади:
Талабаларга давлат ва дин муносабатлари, динлараро бағрикенглик
ғояси ва маданияти тўғрисидаги тасаввурларини бойитиш, дин ва диний
қадриятларнинг талқин этилиши ва бугунги кундаги аҳамиятини ўргатиш,
глобаллашув жараёнида диний соҳада кечаётган тенденцияларни ёритиш,
ёшларда турли зарарли диний секта ва оқимларнинг бузғунчи ғояларига қарши
иммунитетни шакллантириш.
Назарий маълумотлар
Талабалар онгида “Диншунослик” фани бўйича олган билимларининг
яхлит мужассамлашган моделини шакллантириш, уларни чуқурлаштириш
амалда синаб кўриш мақсадида “Диншунослик” фани бўйича сессия оралиғи
назорат иши топшириқлари тақдим этилади. Талабаларнинг “Диншунослик”
фанидан олган назарий билимларини моҳияти эзгуликдан иборат эканлигини,
мазкур дин ва диний қадриятларнинг аҳамиятини тайёрланган сессия оралиғи
назорат иши топшириқлари тўпламида ўз аксини топган.
1 – топшириқ. Саволларга жавоб ёзинг
1-топшириқ.
TOTЕMIZM (Shim. Amerika indeetslarining ojibve qabilasi tilidagi "ototem" —
"uning urug'i" so'zidan) — ibtidoiy diniy e'tiqodlarning ilk shakllaridan biri. U kishilarning
ma'lum guruhi bilan hayvon va o'simliklarning muayyan turlari (ba'zan tabiat hodisalari, jonsiz
narsalar) o'rtasida g'ayritabiiy aloqa, qon-qarindoshlik bor degan e'tiqodga asoslanadi.
Hayvonlar, o'simliklar, jonsiz predmetlar totem hisoblangan. Totemlar (ko'pincha hayvonlar) ov
qilinmagan, o'ldirilmagan, goʻshti yeyilmagan, ular goʻyo kishilarning qudratli himoyachisi
hisoblangan. Qabila, urugʻ har bir aʼzosining hayoti va farovonligi totemga bogʻliq deb qaralgan.
Ular oʻz totemini qarindoshi, akasi, otasi, doʻsti deb hisoblagan. Har bir qabila, urugʻ oʻz
totemining nomi bilan atalgan. Totemistik eʼtiqod va marosimlar muayyan koʻrinishda koʻp
xalqlarda, ayniqsa, Avstraliyadagi qabilalarda saqlanib qolgan.
FЕTIShIZM
( fr. Fétichisme ) - diniy sig'inish ( ibodat fetishes, g'ayritabiiy xususiyatlar
tegishli etiladi, ibtidoiy qabilalar orasida keng tarqalgan aylandi - jonsiz moddiy ob'ektlar) [1] [2] . Ba'zi
olimlarga
ko'ra,
diniy
Fetişizmin
hurmat
shaklida
zamonaviy
dunyoda
mavjud omonat yilda xristianlik va buddizm [3] [4] .
Fetishlarning maxsus guruhi dunyoning ko'plab xalqlari orasida keng tarqalgan ajdodlar sig'inishi bilan
bog'liq . Ularning tasvirlari sig'inadigan urug'larga aylanadi. Ba'zida bu butlar - yog'ochdan, toshdan,
loydan yasalgan gumanoid figuralar, ba'zida ajdodlar odatdagidek, masalan, Xitoyda maxsus belgi
tasvirlangan [7] .
ANIMIZM (lot. anima – jon, ruh) – jon va ruhlar borligiga ishonish. Ibtidoiy davrda
paydo bo‘lgan. Ibtidoiy odamlar tabiat kuchlariga qarshi kurashda ojizlik qilgan, o‘z hayoti va
tanasidagi turli hodisalar (tush ko‘rish, gallyu-sinatsiya, o‘lim va hokazo)ni tushunmagan. Ular
jon tana bilan bog‘langan va u tanadan chiqib keta oladi, deb hisoblaganlar. Insonda asta-sekin
abstrakt tafakkur rivojlanishi bilan moddiy narsalarga bog‘liq ruh to‘g‘risidagi tasavvurlar
paydo bo‘lgan. Ruhlar yaxshi, saxiy hamda yomon, yovuz ruhlarga bo‘lingan. Ruhlar odamlar
hayotiga, turmushiga ta’sir ko‘rsata oladi deb tasavvur qilingan. Shu sababli zarur paytlarda
ularga qurbonliklar qilganlar.
SЕHRGARLIK
(jodugarlik) — xalq eʼtiqodiga koʻra, ayrim odamlarning ziyon
yetkazish yoki undan xalos etish, kasalliklarni tuzatish borasidagi moʻʼjizaviy qobiliyati. S.ning
paydo boʻlishi ibtidoiy din shakllari — animizm, fetishizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish va boshqa
bilan bogʻliq. Ska ishonish deyarli hamma xalqlarga xos. Etnograflar fikricha, ziyon
yetkazadigan S.ning ijtimoiy asosi qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro dushmanlikdan kelib chiqqan.
Boshqa qabila kishisiga kasallik, oʻlim tilab afsun oʻqish, yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishning
manbalaridan biri boʻlgan. S.ga ishonish buddizm, xristianlik, islom dinida va boshqa dinlarda
sakdanib qolgan, qisman ular bilan aralashib ketgan. Oʻrta asrlarda Yevropada xristian
cherkovida S — iblis xatti-harakatidir degan qarash mavjud boʻlgan. Cherkov va dunyoviy
hokimiyat S.da shubha qilingan barcha kishilarni qattiq taʼqib etgan. Islomda S. bilan
shugʻullanish ogʻir gunoh hisoblanadi.[1]
2 – топшириқ: Мустақил ўрганиш учун тест топшириқлари. Тест саволларига
жавоб беринг.
1.
Маърифат
маъноси нима?
2.
Ўзбекистонда кенг
тарқалган дин
3.
Ислом
динида
тушунчаси нима?
4.
сўзининг
Маърифат (араб.билиш, англаш,
идрок этиш)
Тасаввуфдаги
мақомлардан
бири
Илоҳий
сирлардан воқиф
бўлиш
Ўзини англаш,
Инсоний ва
илоҳий
сирлардан
воқиф бўлиш
ислом
буддизм
протестантизм
католитсизм
Жиҳод, ғазавот
(араб.-ғайрат қилиш,
кучни ига солиш)дин йўлида кураш
Ғайридинларга
ҳужум қилиш
Исломни ёйиш
Ислом
душманларига
қарши кураш
Ислом динида Каъба нима?
Каъба
(араб.-куб,
тўрт бурчак)-ислом
динининг
энг
муқаддас
ибодатхонаси
Аллоҳнинг уйи
Ҳажнинг асосий
амалларидан
бири
Муқаддас
ибодатхона
5.
Ислом динида Суннанинг
мазмуни нима?
Сунна (араб.одат,
анъана, хати харакат
тарзи)
Муҳаммаднинг
сўзлари,
амаллари
Саҳобаларнинг
пайғамбарга
тегишли
ривоятлари
Мусулмонлар
учун ибрат
хисобланган
Муҳаммад
пайғамбарнинг
сўзлари
6.
“Ашуро” диний байрами,
12 имомни улуғлаш қайси
ёналишда борқ
Шиаликда
Суннийликда
ханафийликда
Хорижийликда
7.
Ўзбекистон
Конституциясининг қайси
моддасида фуқароларнинг
виждон эркинлиги ҳуқуқи
эълон қилинган?
31- моддасида.
57-моддасида.
34-моддасида.
8.
Ваҳий нима
Аллоҳнинг ўз
пайғамбарларига
юборган
кўрсатмалари
Илоҳий китоб
Овоз
Хизр
9.
Талмуд
қайси
диннинг
муқаддас
китобларидан
биридир?
Яҳудийлик
Насронийлик
Ислом
Буддавийлик
10.
Диннинг
жамиятда
бажарадиган функциялари
қайси
жавобда
тўғри
кўрсатилган?
Регуляторлик,
компенсаторлик,
интеграторлик,
коммуникатив,
легитимловчилик
Компенсаторл
ик,
интеграторлик,
регуляторлик.
Коммутаторлик,
компенсаторлик,
регуляторлик.
Интеграторлик,
компенсаторлик
,
коммутаторлик.
жиҳот
18-моддасида
1. Ikki haqiqat nazariyasini kim ilgari surganq
A. Ibn Rushd
V. qazzoliy
S. Forobiy
D. Ibn Sino
2. Qur'ondan oldingi manbalar nеcha ilohiy sahifada tushgan
A. 100 saqifa
V. 50 saqifa
S. 10 saqifa
D. 30 saqifa
3. qur'onda muqaddas kitoblar nеchta dеb tan olinadiq
A. 4 ta
V. 1 ta
S. 3 ta
D. 7 ta
4. hozirda nasroniylar e'tiqod qiladigan injillar nеchta
A. 4 ta
V. 25 ta
S. 27 ta
D. 1 ta
5. Islom sozining ma'nosi nima
A. Arab. Boysunish, itoat etish, ozini Alloh irodasiga topshirish
V. E'tiqod
S. Ishonch
D. Yakkaxudolik
6. Qur'onga kora arab va yahudiylarning umumiy bobokaloni kim
A. Ibroqim (a.s.)
S. Zakariyo (a.s.)
D. Sulaymon (a.s.)
7. Injil nima
A. Alloq taolo Iso(a.s.)ga Jabroil orqali nozil qilingan kitob
V. Iso masiq yozgan muqaddas kitob
S. Yaqudiylarning muqaddas kitobi
D. Xristian dini tavroti
8. Hidoyaning muallifi kim
A. Burxoniddin Marqinoniy
V. Imom Moturidiy
S. Abu Lays Samarqandiy
D. Zamaqshariy
9. Islom davlat dini sifatida tan olingan davlat.
A. Ozbеkiston
V. Eron, Pokiston, Saudiya Arabistoni
S. Afrika
D. Liviya
10. Mutakallimlar kimlar
A. Islom diniy-aqidaviy ta'limot kalomni asoslab bеrgan iloqiyot olimlari
V. Ash'ariylar
S. Boshqaruvchilar
D. Erkin fikrlilar
3 – топшириқ. Мустақил таълим топшириқлари юзасидан реферат
тайёрланг
TOSHKENT DAVLAT NIZOMIY NOMIDAGI
PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
DINSHUNOSLIK FANIDAN
REFERAT
Mavzu: Vijdon erkinligi xuquqiy asoslari
Tayyorladi: DJUMANOVA SH.
Qabul qildi: Turgunova A.T.
TOSHKENT 2020
Vijdon erkinligining xuquqiy asoslari
O'zbekiston
xukumatidiniy
bag'rikenglik
siyosatini
olib
bormoqda.
Respublikada islom bilan bir qatorda boshqa noislomiy konfessiyalar xam eminerkin faoliyat kursatmokda. Fuqarolarga millati, irqi, dinidan qat'i nazar, teng
xuquqlar konun orqali kafolatlangan.
Mustaqillik ijtimoiy xayotning barcha soxalarida, jumladan, ma'naviy
xayotdagi yangilanish jarayonini, tub o'zgarishlar davrini boshlab berdi. Dinga
bo'lgan munosabat tubdan o'zgardi: sobiq sovet tizimining dinga ateistik
xujumkorlik siyosatiga bardam berildi, vijdon erkinligi, qonun orkali kafolatlandi.
Siyosiy mustaqillikka erishgan barcha yosh davlatda yuz bergani kabi bizning
mamlakatda xam ta'lim yunalishi mazmun moxiyatining o'zgarishi, davlat tili,
an'analar, milliy va ma'naviyatga e'tiborning ortishi, bularning xammasi, diniy omil
axamiyatga davlatning munosabatini ko'rsatadi.
Mustaqillik yillaridakutilmagan voqealarga xam duch kelindi. Xalqaro
terrorizm bilan uyushib ketgan diniy ekstremizm endilikda umumbashariy
muammoga aylandi.Diniy bag'rikenglik moxiyati. IX asrdan boshlab hozirgi
O'zbekiston xududida islom dini sunna yo'nadishining hanafiy (Imom A'zam)
mazx,abi qaror topdi. Xanafiylik o'zga dinlar va maxalliy urf-odatlarga nisbatan
erkinlik berish bilan boshqa mazxablardan ajralib turadi.
Vijdon erkinligizamirida shaxsning huquqi, demokratiya, adolatparvarlik
va insonparvarlik kabi ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va axloqiy tushunchalar turadi.
Vijdon erkinligikishilarning ruhiy olamiga, uning sog'lom va barkamolligiga
bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun bu masalaning ijtimoiy hayotdagi o'rni va
bajaradigan vazifalari g'oyatda muhimdir.
Insonning, shaxsning qadr – qimmatining ustivor qadriyat sifatida e'tirof
etuvchi hozirgi dunyoda, mazkur ziddiyat (diniy dunyoqarash bilan dunyoviy fikr
o'rtasidagi ziddiyat) insonning erkin fikrlash, xohlagan dinga e'tiqod qilish erkiga
yoki hech qanday dinga e'tiqod qilmaslik erkiga bo'lgan huquqini tan olishga
aylanadi. 1948 yilda qabul qilingan Inson huquqlari umumiy deklaratsiyaga muofiq
har bir inson fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqiga ega. Bu huquq o'z dini yoki
e'tiqodini uzgartirish erkinligi, o'z dini yoki e'tiqodiga o'zicha shuningdek boshqalar
bilan birgalikda amal qilish kafolatini iboratqilishida va diniy marosimlarda yakka
tartibda va odamlar orasida birga qatnashish erkinligini o'z ichiga oladi.
Bundan tashqari bu masalaga yana bir murakkab hodisani turli dunyoqarash,
e'tiqodga bo'lgan kishilar o'rtasidagi, davlat bilan din, diniy tashkilotlar bilan davlat
o'rtasidagi munosabatlarning amalda huquqiy ta'minlanganligini ham nazarda tutadi.
1998 yil 15 mayda yangi taxrirda kabul qilingan “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar tugrisida” qonunning mohiyati.
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida”maxsus qonun Vijdon
erkinligi va e'tiqod hurligini kafolatlovchi konstitutsiyaviy qoidalarni amalda
ta'minlash maqsadida davlatimiz qabul qilingan va unda insonning shu masala
yuzasidan huquqini ruyobga chiqarishning tizimi
(mexanizmi) yaratigan.
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida”maxsus qonun dastlab
1991yil 14 iyunda qabul qilingan. Bu qonun demokratik dunyoviydavlatda dinning
o'rnini adolatli tarzda belgilab berishda dastlabki ijobiy qadam boldi.
“Ijtimoiy – ma'naviy mihitni yanada sog'lomlashtirish, diniy aqidaparstlikning
oldini olish chora – tadbirlari to'g'risida” qarorni O'zbekiston Respublikasining
Vazirlar Mahkamasi 1998 yil 26 martda qabul qildi. Ushbu qaror bilan aholining,
ayniqsa yoshlarning dunyoviy, ilmiy axloqiy salohiyatini yuksaltirish, ularga
Vatanga sadoqat, milliy, ma'naviy va umumbashariy qadriyatlarga hurmat
tuyg'ularini kuchaytirish, jamiyatimizda diniy aqidaparastlikning har qanday
ko'rinishlarini oldini olish, siyosiy va ijtimoiy – ma'naviy muhitni yanada
sog'lomlashtirishga qaratilgan dastur tasdiqlandi.
«Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida»gi qonun. Ushbu konun 1991
yilda qabul qilingan bo'lib, 1993 yilda kiritilgan ba'zi qo'shimcha va o'zgartirishlar
bilan 1998 yilga qadar amalda bo'lib keldi.
1990
yillarning
boshlarida
xukumatimiz
tomonidan
berilgan
imkoniyatlarning suiste'mol qilinishi, masjid qo'rish kampaniyaga aylanib ketishi
oqibatida ularning soni 89 tadan 5001 tagacha yetdi. Ularning aksariyati
xujjatlarito'liqrasmiylashtirilmagan, malakali imomlar bilan ta'minlanmagan (95,8%
diniy ma'lumotsiz) va zarur sharoitlar bo'lmagan xolda faoliyat yurg'izib, turli
"peshvo"lar masjidlarni o'z uyalariga aylantirishga xarakat qildilar.
«Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida»giqonunning 8-moddasiga
asosan:diniy tashkilotlar 18 yoshga to'lgan va respublika xududida doimiy
yashayotgan 100 nafardan kam bo'lmagan O'zbekiston fuqarolari tashabbusi bilan
tuzilishi,
muayyan
konfessiyaga
qarashli
diniy
tashkilotlar
faoliyatini
muvofiqlashtirish va yo'naltirib borish uchun ular-tip respublika bo'yicha yagona
markaziy boshqaruv organi tuzilishi mumkinligi xaqidagi qoida mustaxkamlab
qo'yildi.
“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida”gi yangi tahrirdagi
qonundademokratik davlatning dinga nisbatan tutgan siyosatining huquqiy asoslari
batafsil aks etgan. Jumladan “O'zbekiston Respublikasida din davlatdan ajratilgan
hech bir dinga yoki diniy e'tiqodga boshqalarga nisbatan biron – bir imtiyoz va
cheklashlar belgilanishi yo'l qo'yilmayda”Davlat turli dinlarga e'tiqod qiluvchi va
ularga e'tiqod qilmaydigan fuqarolar har xil e'tiqodlarga mansub diniy tashkilotlar
o'rtasida o'zaro muraso va hurmat o'rnatilishiga ko'maklashadi diniy va o'zga
mutanosiblikka hamda ekstrimizmga munosabatlarini qarama – qarshi quyish va
keskinlashtirishga, turli konfetsiyalar o'rtasida adovatni avj oldirishga qaratilgan.
Diniy tashkilot - bu ma'lum dinga ishonuvchilar va ularning jamoalarin
ing
uyushmasidir (masjid, cherkov, sinagoga, diniy o‘huv yurtlari va h.k. kabi).
Uni tashkil
etish uchun unga bir xil e'tiqodga ega bo‘lgan kamida 100 kishi a'zo bo‘lish
i kerak.
O‘zbekiston Respublikasining har qanday fuharosi 18 yoshga to‘lganidan keyi
n ma'lum
diniy jamiyatga a'zo bo‘lishi mumkin.
Diniy tashkilotlar o‘z mulklariga ega bo‘ladilar. Binolar, din bilan bog‘
liq buyumlar,
ishlab chiharish va xayriya ishlariga mo‘ljallangan inshootlar, pul mablag‘lari ham
da diniy
tashkilotlar faoliyatini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan boshha mol-mulk diniy
tashkilotlarning mulki hisoblanadi. Diniy tashkilotlarga tushadigan moliyaviy
va mulkiy
xayriyalardan, shuningdek fuharolardan
tushgan mablag‘lardan
davlat
solihi undirilmaydi.
Ibodat, diniy rasmrusum va marosimlar o‘tkazish mahalliy hokimiyat tomonidan
taqiqlanmaydi. Qonunning 3moddasida ko‘rsatilishicha, dinga e'tiqod qilish yoki o‘zga
e'tiqodlar erkinligi milliy xavfsizlikni va jamoat tartibini, boshqa fuharolarnin
g hayoti,
salomatligi, axloqi, huquqi va erkinligini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan dara
jadagina
cheklanishi mumkin.
Diniy tashkilotlar fuharolarni ishga olishga haqlidirlar. Ular davlat, jamoat k
orxonalari va tashkilotlarining ishchi xizmatchilari bilan baravar solih to‘laydil
ar, ijtimoiy ta'minlanish va sug‘urta qilish xizmatlaridan foydalanadilar. Umu
miy asosda nafaqa olishga haqlidirlar.
Qonunning oxirgi 23moddasida «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi
qonunni
buzgan kishilar qonun oldida javob berishlari ko‘rsatilgan.
Konstitutsiyada hurfikrlilik, vijdon va diniy e'tihod erkinligi masalalariga k
atta e'tibor
berilgan. Unda dinning tarbiyaviy ahamiyatiga yanada ko‘proq e'tibor berilish
i lozimligi
ko‘rsatilgan.
O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar
va fikrlarning xilmaxilligi asosida rivojlanadi. Uning hududida 15 ta diniy konfessiya
vakillari istihomat qiladilar. Yuqoridagi honunda keltirilganidek, ular Konstituts
iya oldida
huquq va majburiyat yuzasidan tengdirlar.
4-топшириқ. Қуйидаги саволларга жавоб ёзинг
1.
Buddaviylik dinining manbalari. Budda Shakyamuni hayoti va ta'limoti.
Biza tarixdan bilamizki dunyoda 3 ta yirik din bor bular, ya’ni buddaviylik
xristianlik va islom dinlaridir. Bularning ichida buddaviylik ular yosh va tajriba
jihatida qisman ajralib turadi. Buddaviylikning keng tarqalganligiga sababi bu
madaniyat, siyosat va iqtisod sohalaridagi boshqa xalqalr , dovlatlar bilan
bo’layotgan uzoq yillik aloqalar bilan bogliqdir. Hozirda buddaviylik dini butun
dunyoni keng qamrab olgan deb etsak mubolaga bo’lmaydi.
Endi buddaviylikni paydo bo’lishiga qarasek. Bu din asoschisi budda bilan
bogliq. Budda sozi sanskritcha “budx” ya’ni bo’lmoq deganidir va borliqning
uygonishi anglatadi. Budda atamasini dunyodagi barcha tirik, aktiv mavjudotlarga
qolasam ham boladi. Buddistlar ozlarining vaqt hisobini Buddaning bu olamdan
ketishi bilan hisoblashadi. Buddaning kotta maktabining ananalariga muvofiq
txeravedalarda Budda 624-yildan 544-yilgacha yashagan va shu dataga asosan 1956
yilda buddaviylik 2500 yilligi nishonlandi. Lekin boshqa grek olimlarining
malumotlariga asosan buddaviylik Hind buyuk podshosi Ashoka davriga borib
taqaladi (566-486 yillar).
Buddaviylik asoschisiga to’xtalib ketsak: Siddxartxa Gaautama (Gotama), Jina,
Bxagavan kabi nomlar bilan ataluvchi shaxsdir. Tarixiy tadqiqotchilar buddaviylik
asoschisini real shax ekanini e’tirof etadilar. Yuqoridagi similar Siddxartxa-shaxsiy
ism, Gautama – urug’ nomi, Shakyamuni- Shakya qabilasidan chiqqan donishmand,
Budda –nurlangan, Jina-g’olib va Bxagavan – tantanaqa qiluvchi degan manolarni
beradi.Siddxartxa gautama Shakya qabilasining podshosi Shuddxodaning
og’li.Onasi malika Mayya. Siddxartxa kamchiliksiz kotta b’oladi va qo’shni
davalatniing podshosi Yashadxaraga uylanadi va Raxula ismli o’g’il farzandi
bo’ladi. Qiyinchiliksiz kotta bo’lgan Siddxartxa bir kuni qari chol, kasal odam va
og’ir mehnat qilayotgan rohibni uchratib, bir odamning o’limiga guvoh bo’ladi. 30
yoshida Siddxartxa bundan tasirlanib podsholikdan ketib qoladi va insoniyatni azobuqubatdan qutqarish yo’llarini qidiradi. U besh rohib bilan qishloqlarni kezib yuradi.
U bu rohiblar bilan ko’p vaqt birga bo’lganidan so’ng bu qilinayotgan ishlar
befoydaligi va bu yo’l uning o’z oldiga qo’ygan maqsadiga olib bormasligini
anglab , roiblar jamoasidan ketib qoladi.U chakalakzor o’rmonlarni juda ko’p vaqt
kezib yurib, charchab bir daraxtning tagiga dam olishga o’tiradi va to o’z haqiqatini
topmaguncha shu yerda qolishga qaror qiladi. U shu o’tirishda 49 kun o’tiradi.
Shunda uning ichidan “San haqiqatni topding”degan tovush keladi.Shu paytdan
boshlab U Budda deb atala boshlaydi. Keyin u o’zi birga yurgan besh ruhoniyni
qidirib topadi va ularni o’zining birinchi shogirdlariga aylantiradi. Budda o’z
rohiblariga “Rohiblar,boshqalarning baxt-saodati va farog’ati uchun boringlar –
dunyo kezinglar ” deya uqtiradi. Budda mazkur shogirdalari bilan 40 yil mobaynida
qishloqlarni kezib o’z ta’limotini hammayoqga tarqatadi. Budda 80 yoshida
Kushtnagara degan joyda olamdan o’tadi. Budda o’lganidan so’ng u haqida juda
ko’plab afsonalar paydo bo’ladi. Budda yer dagi turli mavjudotlar qiyofasida: 24
marta rohib, 13 marta savdogar, 18 marta maymun, 12 marta tovuq, 8 marta g’oz, 6
marta fil,baliq,qurbaqa,kalamush kabi qiyofada jami 550 marta tug’ilgan deyiladi.
Buddaviylikning boshqa dinlardan farqi juda ko’p. Masalan:
Buddaviylikda dunyoda o’zgarmas narsa yo’q , hatto bu dunyoda Xudo ham
o’zgaruvchandir deyiladi. Faqatgina on yoki lahzalar silsilasi mavjud bo’lib,
ularning hammasi yoqoladi va boshqa narsaga o’rin beradi. Buddaviylik ta’limotiga
asosan inson doimo azobga mahkum va bunga uning o’zi sababchidir. Inson
qanchalik befoyda bo’lsa ham o’z hayoti va farovon turmushini saqlab qolwga
intiladi. Lekn azob –uqubatdan qutilish uchun inson inson kongli hush ko’rgan
barcha narsadan voz kechib o’zini tiyishi kerak.
Buddaviylik ta’limoti bir qator turli xil to’plamlarda bayon qilingan. Ulardan
eng asosiysi Tripitaka(uch savat ma’nosi)dir. U uch qisamdan iborat bo’lganligi
uchun shunday nom berilgan. Mazkur yozam manbaa hozirda Shri Lankada saqlanib
qolgan.Bularga budda targ’ibotining haqiqiy bayonni- Sutra-pitaka, rohiblik
axloqlariga bag’ishlangan – Vinaya-pitaka va buddaviylikning falsafiy-psixologik
muamollarining bayoni – Abxidxarma-pitakalar kiradi. Budda hayotiga oid
rivoyatlarning barchasi Tripitakda jamlangan.
Tripitakadan namunalar:
1. Kimki o’zida paydo bo’layogan g’azab o’tini go’yo tanaga kirib kelayotgan
zaharni to’xtatib qoluvchi shifokor singari so’ndirolsa , bu – rohib uchun
huddi ilon o’z eskirgan terisidan voz kechganidek gap.
2. Kimki o’zidagi extiros tuyg’usini go’yo suvga sho’ng’ib nilufar gulini
sug’urib olganidek qalbidan yulib tashlasa, bu – rohib uchun huddi ilon eski
terisida qutulganidek gap.
3. Kimki o’zidagi doim huruj qilib turuvchi qo’rquv tuyg’usi ustidan g’olib
chiqsa, bu – rohibga huddi ilonning ustidan shilinib tushgan terisidek gap.
Buddaviylik zaminida 3 ta narsa Budda, Dharma va Sangxaga e’tiqod yotadi.
Buddaviylik ta’limotining eng qisqa bayoni “4 oliy haqiqatdan iborat”
1. Azob – uqubat mavjud.
2. Azob – uqubatning sababi mavjud. (istak)
3. Azob – uqubatning tugashi mavjud. (nirvana)
4. Azob – uqubatning tugashiga olib keluvchi 8 bosqichli yop’l bor.
Buddaviylikda rohiblar jamoasi mavjud bo’lib, ular bu jamoaga qabul qilinishdan
oldin quidagi 10 ta farzni ado etiwga qasamyod qiladilar:
1. Hech kim,hech narsani hayotdan judoq qilmaslik
2. Yolg’on gaprmaslik
3. O’g’rlik qimaslik
4. Jinsiy aloqaga kiriwmaslik
5. Kunning 2-yarmifan to ertani kun sahargacha tanovul qilmaslik
6. Mast qiluvchi ichimliklardan uzoqroq bo’liw
7. 3 kiyimdan boshqa tanani boshqa kiyim bilan bezamaslik
8. Ommaviy ko’ngilxushliklarda ishtirok etmaslik va tomowa qilmaslik
9. Baland va yumshoq joyda yotmaslik
10.Pul ishlatmaslik
Buddaviylikda kundalik,davriy,maxsus va bayram marosimlari mavjud.
Monastir, butxona va xonadonlarda ibodatlar bo’ladi. Kopincha 12-13 yoshli
bolalar 20 yoshgacha monastirda rohiblik qiladi. Taxminan ularning 3/1 qismi
ruhoniy bo’b qob ketadi.
Buddaviylik ta’limoti uch qism ya’ni, axloq , mediatsiya va donolik qismlaridan
iboratdir. Endi buddaviylik ta’limotining mazkur uch qismi to’g’risida ozgincha
ma’lumot
berib
o’tsak:
1)Axloq normalari – “Pancha shila ” (Buddaninf 5 nasihati). Bu norma o’znomi
bilan ham etib turbdiki , bu dinga e’tiqod qiluvchilar o’zlarini qotillikdan,
o’g’rilikdan, mastlikdan, yolg’ondan va gumrohlikdan saqlashlari kerak.
2)Meditatsiya — bu normada e’tiqodchilar Buddaviylikni to’g’ri tushunishi, unga
ishonishi, to’g’ri niyat qilishi, o’zini to’g’ri tutushi, o’ziniki bo’lmagan narsalarga
ko’z olaytirmaslik, o’z tanasi va ruhini nazorat qilishi, o’zidagi yomon tuyg’ularni
jilovlashi, yaxwilikni rivojlantirishi, to’g’ri hayot kechirishi va to’g’ri gapirishi
lozimdir.
3) Donishmandlik – bu Buddaviylikning asosiy maqsadidir. Insonlar narsalar
tabiatini to’g’ri tushunishi bilan bog’liqdir.
Buddaviylik mil. Avv. 273-232 yillarda hukmdor Ashoka davrida juda keng
yoyilgan. U buddaviylikka, monarxlaiga, ularning Hindiston bilan chegaradosh
davlatlariga qilgan safarlarida homiylik qilgan. Ular mahalliy aholi tomonidan
o’zlariga nisbatan rozilik alomatlarini sezsalar o’sha yerdagi odamlarga ko’proq
ahamiyat bergan. Buddaviylikning Mahayana yo’nalishi Xitoyga milodiy I asrda
kirib kelib, III-VI asrlarda Xitoyda keng tarqaldi.Mahayananing rivojlanishida
Kushon davlatining roli katta. Kanishkaning humronlik davridan keyin, Mahayana
yo’nalishi Sharqda, Markaziy Osiyoda kenda tarqala boshladi. Buddaviyllikning
Xitoyda tarqalishi to’g’risida hech qanday aniq ma’lumot yo’q.Tarixiy ma’lumotlar
ichida eng mashhuri imperator Min-Dining tushi haqidagi habar hisoblanadi. U
tushida oltindan yasalgan but ko’radi, uning Budda ekanligini maslahatchisi Fuidan
so’rab biladi. U milodning 60 – yillarida Budda haqida ma’lumotlar keltirish uchun
Jindistonga elchilar yuboradi. Keyin Hindistondan Xitoyga buddaviylik
targ’ibotchilari keladi bva ular uchun maxsus “Baymasi” (Oq ot ibodatxonasi)
quruladi. Buddaviylikning xitoylashuvi va kng tarqalishi juda uzoq va murakkab
jarayondir. Buddaviylikning ilk g’oyalari va targ’ibotlari Xitoyda paydo
bo’lganidan boshlab bir necha asrgacha tarqalgan. Buddaviylik mil.avv. 1 ming
yillik oxirida Shri-Lanka, Markaziy Osiyo va Old Osiyoni o’z ichiga olgan Kushon
dalatiga ham yetib keldi va bu yerda buddaviylikka judda katta e’tibor berilgan.
Hozirgi paytda buddizm juda ko’plab davlatlarfa bor. Jumladan
Nepal,Seylon,Birma,Siam,Tibet, Xitoy,Yaponiyam Yava va Sumatra orollari,
Rossiya va boshqalar. Hozirda buddaviylik barcha mamlakatlarda buddaviylikka
kamroq yoki ko’proq ravishda sig’iniladi. M-n Tibetda buddaviylik lamaizom
deyiladi.Ular mog’ul avlodalari sanalib, ularda madaniyat va diniy qarashlar
umuman boshqacha.Chunki ular buddaviylikni qaytadan kashf qildilar desayam
bo’ladi, Xitoy va Yaponiyada ham buddaviylik madaniyatning boy bo’lagi deb tan
olingan.Biz buddaviylikni keksa odamga o’xhatsak bo’ladi, chunki buddaviylik
o’zining prinsiplari va ammalarini butun dunyoga tarqatib bo’lgan.
Xulosa qilib etganda buddaviylik o’zining necha ming yillik tarixida nafaqat
diny balki, filosofik va madniy, sa’nat , o’qitish uslublarini ham namoyon
etdi.Buddaviylik doimo ulug’ dinlardan biri sifatida qoladi. Shunday qilib bugun
buddaviylik butun dunyoga keng tarqalgan va unga sig’inuvchilarning soni juda
ko’pdir. Shuninng uchun ham buddaviylik diniga sig’inuvchilarning sonini aniqlab
bo’lmaydi.
2.Islom dinida yo’nalishlarning vujudga kelishi.
Islom mazhabchiligi — islom dinidagi turli oqim va firqalarning umumiy
nomi. I. m. Qurʼon va hadisni turlicha talqin qilish, islom tarixida gʻoyaviy-siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va diniy hayotning boshqa sohalarida yuz bergan ixtiloflar
natijasida vujudga kelgan. Tor maʼnoda — shariatga xos huquq yoʻnalishlarini
anglatsa, keng maʼnoda — dindagi ajralgan barcha guruhlarni ifodalaydi. Ularni birbiridan farqlash lozim. Islomdagi asosiy yoʻnalishlar — sunniylik, shialik, xorijiylar.
Bulardan sunniylik va shialik hozir mavjud, lekin xorijiylar yoʻnalishi oʻrta
asrlardayoq koʻp firqalarga ajralib, keyinchalik yoʻqolib ketgan, undan faqat bitta
— ibodiylar (abodiylar) firqasi saklanib qolgan; Islomdagi firqalar — ularning eng
kupi shialik ichidagi firqalardir; shariat mazhablari — islomdagi ajralishning alohida
shaklidan iborat (hanafiylik, molikiylik, shofiʼiylik, hanbaliylik, jaʼfariylik) (ya na
q. Mazhab); ilohiyot oqimlari — ular islom ilohiyotining shakllanish bosqichida
ilohiyotga doir ayrim masalalar boʻyicha ixtiloflar tufayli vujudga kelgan. 14-asrdan
keyin ularning barchasi yoʻqolib ketgan; Sufiylik yoki tasavvuf tariqatlari —
ularning koʻplari oʻrta asrlardayoq yoʻqolib ketgan. Oʻrta Osiyoda —
naqshbandiylik, yassaviylik, kubraviylik, Kavkazda muridlik, xorijiy Sharq
mamlakatlarida qodiriylar, bektoshiylar, rifoʼiylar, tayfuriylar va b. tariqatlar keng
tarqalgan. Ularning ayrimlari hozir ham mavjud.
- Islom dinida ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlar va hokimiyat uchun kurash
jarayonida vujudga kelgan xilma-xil yo‘nalishlar va oqimlarning umumiy nomi.
Mazhab tor ma’noda shariatga xos huquq yo‘nalishlarini anglatadi. Lekin,
mazhabchilik iborasi keng ma’noda dinlardagi barcha guruhlarga ajralishlarni
ifodalaydi. Shu ma’noda I. m. bu dindagi barcha guruhlar ajralish shakllarini o‘z
ichiga oladi, ularning 5 turini birbiridan tafovut qilish kerak: 1) islomdagi asosiy
yo‘nalishlar. Islomda dastlab yuz bergan ixtiloflar natijasida alohida diniy ta’limot,
marosimchilik, axloqiy-huquqiy me’yorlarga oid bir qator masalalarda bir-biridan
tafovut qiladigan 3 asosiy yo‘nalish vujudga kelgan. Bulardan sunniylik va shialik
hozirda ham mavjud, lekin xorijiylar yo‘nalishi o‘rta asrlardayoq avval ko‘p
firqalarga ajralib, keyinchalik yo‘qolib ketgan, undan faqat bitta ibodiylar
(abodiylar) firqasi saqlanib qolgan. 2) Islomdagi firqalar, mohiyatan aqidaviy
ta’limot va marosimchilik masalalarida oz yoki ko‘p darajada bir-biridan tafovut
qiladigan diniy guruhlar. Islomda firqalarning eng ko‘pi shialikdan ajralib chiqqan,
bulardan qarmatiylar, ismoiliylar, zaydiylar, nusayriylar, aliilohiylar, druzlar va b.
hamda ular ichidan ajralgan ko‘p kichik firqalarni, yangi davrda vujudga kelgan
bobiylik, bahoiylik kabilarni tilga olish mumkin. Sunniylik islomda ortodoksal diniy
ta’limot hisoblangan, o‘rta asrlarda undan firqalar ajralib chiqmagan. Urta asr
oxirlari va yangi davrga kelib unda ham firqa va oqimlar paydo bo‘lgan. Bulardan
ravshaniylar (17-asr), ahmadiya, voisovchilar firqalarini (19-asr), vahhobiylik,
mahdiylik, panislomizm kabi diniy-siyosiy oqimlarni ko‘rsatish mumkin. 3)
Mazhablar, shariat mazhablari ham islomdagi ajralishning alohida shaklidan iborat.
4) Ilohiyot oqimlari bo‘lib, ular islom ilohiyotining shakllanish bosqichida
ilohiyotga doir ayrim masalalar bo‘yicha ixtiloflar tufayli vujudga kelgan. Bulardan
ash’ariylar, jabariylar, qadariylar, sifatiylar, murji’iylar, mu’taziliylar va b.ni
ko‘rsatish mumkin. Ortodoksal ilohiyot ta’limoti bo‘lgan Kalom shakllanib
hukmron rol o‘ynay boshlagach, ilohiyot oqimlarining barchasi yo‘qolib ketgan. 5)
So’fiylik yoki tasavvuf tariqatlari. So’fiylik goyalari keng tarqalgach, musulmon
mamlakatlarida har biri o‘z yo‘li (suluk)ni olib borgan so’fiylik rahnamolari (pirlar)
nomi bilan bog‘liq ravishda juda ko‘p uyushmalar paydo bo‘lgan. Ulardan ko‘plari
o‘rta asrlardayoq yo‘qolib ketgan. Lekin, hozirda ham g‘oyat ko‘p tariqatlar mavjud.
O’rta Osiyoda -naqshbandiylik, yassaviylik, kubroviylik, Kavkazda - muridizm,
xorijiy Sharq mamlakatlarida o‘rta asrlardan ma’lum bo‘lgan qodiriylar,
bektoshiylar, rifo’iylar, tayfuriylar, suhrovardiya, mavlaviylar, shoziliylar,
chishtiylar, safaviylar, haydariylar, ne’matullohiylar, jaloliylar keng tarqalgan.
Ularning ayrimlari hozir ham mavjud. O’rta asr oxirlari va yangi davrda Arab
mamlakatlari, Afrika, Janubi-Sharqiy Osiyo xalqlari orasida ham ko‘p tariqatlar
tarqalgan: salafiylar, shartariylar, rashidiylar, rahmoniylar, tayyibiylar, tinoniylar,
ammoriylar, hamoliylar, muridiylar, barqiylar, idrisiylar, sanusiylar, g‘ufriylar va
h.k. Umuman olganda 30 dan ortiq tariqat mavjud. I. m.ning barcha ko‘rinishlari
islom tarixida yuz bergan g‘oyaviy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, diniy aqidaviy va
hayotning boshqa sohalaridagi ixtiloflarni ifoda etadi. Shu jihatdan islomni shartli
ravishda yaxlit din hisoblash mumkin. Xilma-xil oqim va firqalarning vujudga
kelishiga birinchi navbatda ijtimoiy-siyosiy harakatlarning diniy shaklda namoyon
bo‘lishi sabab bo‘lgan. Islom dinini qabul qilgan xalqdarning madaniyati, an’analari,
ilgariga diniy e’tiqodlari, shuningdek ular yashagan geofafik sharoitlar ham
oqimlarning xarakteriga ta’sir etgan.
5-топшириқ.
Savollarga javob yozing.
Imom Abu Hanifa va hanafiylik Hanafiya (Imomi Aʼzam maktabi.) Bu maktabga
mazhabining mazmuni va ijtimoiy Abu Hanifa an-Nu’mon (696-767) taxallusi
ahamiyati nimada
Imomi Aʼzam asos solgan. U eng
yirik huquqshunoslardan biri bo‘lib, shariat
huquqini tartibga solgan, qiyosni tatbiq etgan,
istihson tartib usulini ishlab chiqqan, mahalliy
huquq qoidalarini odatni shariat bilan kelishtirib
qo‘llanishni joriy etgan huquqshunoslikdan
oqilona foydalanish unsurlarini kiritgan. Abu
Hanifa fiqhning asoschisi, ilohiyot mutaxassisi
bo‘lgan.
Hanafiya
mazhabi
sunniylik
yo‘nalishiga mansub bo‘lgan musulmonlarning
uchdan bir qismini o‘z ichiga oladi.
Missionerlikka qarshi kurashning huquqiy- Missionerlikka qarshi kurashning huquqiyamaliy asoslari nimalarda ko’rinadi
amaliy asoslari. O’zbekistonda mustaqillikning
ilk yillaridanoq missionerlik va prozelitizmning
salbiy oqibatlarga olib kelishini hisobga olgan
holda bu borada tegishli qonuniy asoslar ishlab
chiqildi. Qonunlarda missionerlik harakatlari
taqiqlandi.
«Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar to’g’risida»gi Qonun (yangi tahriri)
kishilarning vijdon erkinligini huquqiy
kafolatlash bilan birga diniy tashkilotlar
faoliyatini muvofiqlashtirishga xizmat qiladigan
hamda davlat va din munosabatlarini tartibga
soladigan muhim hujjat hisoblanadi. Qonunga
binoan «Bir diniy konfessiyadagi dindorlarni
boshqasiga kiritishga qaratilgan xatti-harakatlar
(prozelitizm), shuningdek boshqa har qanday
missionerlik faoliyati man etiladi. Ushbu
qoidaning buzilishiga aybdor bo’lgan shaxslar
qonun hujjatlarida belgilangan javobgarlikka
tortiladilar» (5-modda, 3-band).
Yahudiylik dinining mohiyatini nimalar Yahudiylik Yahudiylarning milliy dini deb
tashkil etadi.
nomlanadi. Tarixchilarning ta'kidlashicha,
yahudiylikning yahudiylarning milliy dini
sifatida
shakllanishi
13-asrdan
oldin,
ko'chmanchi qabilalari Falastinga bostirib
kirgan paytdan boshlangan. Dastlab, yahudiy
qabilalarining e'tiqodlari, marosimlari va
marosimlari
rivojlanishning
o'xshash
bosqichidagi boshqa xalqlarning e'tiqodlari,
marosimlari va marosimlaridan tubdan farq
qilmadi. Eski Ahdning mazmuni bilan tanishish
yahudiy qabilalari orasida totemik, animistik,
sehrli e'tiqod va urf-odatlarning kuchli tarqalishi
va ta'siridan dalolat beradi. O'sha davrdagi diniy
va diniy tizim aniq politeistik xususiyatga ega
edi. Va faqat miloddan avvalgi XIII asrdan
boshlab. e. Falastin hududiga yahudiy
qabilalarining bostirib kirishi va u erda yahudiy
davlati shakllanishi natijasida shakllana
boshladi. Yahudiylikning tashkiliy tuzilmasi
to'rt ming yillik hayoti davomida jiddiy
o'zgarishlarga duch keldi. Uzoq vaqt davomida
iudaizmda etakchi rol o'ynagan diniy hayotni
Rabbiyning ma'badi atrofida to'playdigan
ruhoniylar sinfi. Tarqalish davrida (diasporada)
diniy hayotda etakchi rol o'ynay boshlaydi
ibodatxona
- ravvin (o'qituvchi)
boshchiligidagi dindorlar yig'ilishi.
O’zbеkiston Rеspublikasi Konstitutsiyasi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
hamda «Vijdon erkinligi va diniy 31-moddasi mazmunining amalga
tashkilotlar to’g’risida»gi Qonun(yangi
oshirilishi O‘zbekiston
tahrir)da diniy masalalar.
Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar
to‘g‘risida”gi Qonunida16 aks etadi. Ushbu
hujjat tegishli soha bo‘yicha
O‘zbekiston tarixidagi birinchi qonun akti
bo‘lib, u vijdon erkinligi borasida vujudga
keladigan munosabatlarining yangicha tartibini
belgilab berdi.
Xristianlik dining paydo bo’lish sabablari
Xristianlik. 1-asrning 2-yarmida Rim
va mohiyati.
imperiyasining sharqiy qismida yashovchi
yahudiylar oʻrtasida paydo boʻlgan. Ilk Xristian.
dastlab iudsshzmdt ajralib chiqqan. Sharq
dinlariga xos ayrim tasavvurlar ham unda oʻz
ifodasini topgan. Xristian jamoalarining
ijgimoiy tarkibi vaqt utishi bilan ruhoniylar (klir)
va oddiy jamoa aʼzolari (miryan)ga boʻlingan.
Ayrimayrim jamoalar oʻrtasidagi aloqalarning
mustahkamlanishi
yepiskop
boshliq
cherkovnyang tarkib topishiga olib keldi.
Cherkov katta boylik toʻplab, siyosiy kuchga
aylanib borgan. Dastlab xristianlarni taʼqib etgan
Rim imperatorlari keyinchalik Xristian.
tarafdorlari boʻldilar. 4-asrda Xristianlik Rim
imperiyasida mavjud ijtimoiy tuzum va uning
tartiblarini himoya qiluvchi davlat diniga
aylandi. Rim imperiyasining garbiy va sharqiy
qismidagi oʻziga xos tarixiy taraqqiyot Xristian
cherkovini ikkiga: katolitsizm (imperiyaning
gʻarbiy qismi) va pravoslaviyem (sharqiy qismi)
boʻlinishiga olib keldi. Xristianlikning bu
boʻlinishi 1054 yilda rasman eʼtirof etilgan
boʻlsada, biroq bu jarayon 13-asrning boshlarida
tugallangan. 16-asrda Reformatsiya natijasida
Yevropadagi kagor cherkovlar katolitsizmdan
ajralib chiqib, Xristianlikning uchinchi asosiy
oqimi — protestantizm yuzaga keddi. 19-asrning
oxirida xristian cherkovlarining missionerlik
faoliyati kuchaydi.
Скачать